ऋषय ऊचुः।
समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन
।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं श्रोतुमिच्छामहे वयम्॥१॥
सौतिरुवाच।
शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः
।
समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः॥२॥
त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः
।
असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः॥३॥
स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः
।
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रौधिरन्ह्वदान्॥४॥
स तेषु रुधिराम्भःसु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः
।
पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्॥५॥
अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन्
।
राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव॥६॥
अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो
।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते॥७॥
राम उवाच।
यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यतामयि
।
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया॥८॥
अतश्च पापान्मुच्येऽहमेष मे प्रार्थितो वरः
।
ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः॥९॥
एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन्
।
तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह॥१०॥
तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम्
।
समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्॥११॥
येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते
।
तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः॥१२॥
अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत्
।
समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः॥१३॥
तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते
।
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया॥१४॥
समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधं गताः
।
एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः॥१५॥
पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः
।
तदेतत्कथितं सर्वं मया ब्राह्मणसत्तमाः॥ यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रताः॥१६॥
ऋषय ऊचुः।
अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन
।
एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम्॥१७॥
अक्षौहिण्याः परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम्
।
यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव॥१८॥
सौतिरुवाच।
एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः
।
त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते॥१९॥
पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः
।
त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते॥२०॥
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः
।
स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः॥२१॥
चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी
।
अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः॥२२॥
अक्षौहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः
।
संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः॥२३॥
शतान्युपरिचैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः
।
गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत्॥२४॥
ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु
।
नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः॥२५॥
पञ्च षष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च
।
दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया॥२६॥
एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वदितो जनाः
।
यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधनाः॥२७॥
एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः
।
अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु॥२८॥
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधं गताः
।
कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा॥२९॥
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित्
।
अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्॥३०॥
अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः
।
शल्योऽर्धदिवसं चैव गदायुद्धमतः परम्॥३१॥
तस्यैव दिवसस्यान्तं द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः
।
प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम्॥३२॥
यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम्
।
जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता॥३३॥
कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम्
।
पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादितः स्मृतम्॥३४॥
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम्
।
प्रतिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः॥३५॥
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम्
।
इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम्॥३६॥
अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते
।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्॥३७॥
तदेतद्भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते
।
उदयतेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः॥३८॥
इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा
।
स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक्॥३९॥
तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः
।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च॥४०॥
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः
।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः॥४१॥
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्
।
ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम्॥४२॥
दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते
।
ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः॥४३॥
ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते
।
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्॥४४॥
विदुरागमनं पर्व राज्यलाभस्तथैव च
।
अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः॥४५॥
सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेया हरणहारिका
।
ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम्॥४६॥
सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम्
।
जरासन्धवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा॥४७॥
पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते
।
ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः॥४८॥
द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमः परम्
।
तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध उच्यते॥४९॥
अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम्
।
ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम्॥५०॥
इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम्
।
नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम्॥५१॥
तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः
।
जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम्॥५२॥
निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः
।
मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते॥५३॥
संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः
।
घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नोद्भवं ततः॥५४॥
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च
।
द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम्॥५५॥
पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम्
।
रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम्॥५६॥
कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते
।
आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम्
।
पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम्॥५७॥
कीचकानां वधः पर्व पर्व ग्रोग्रहणं ततः
।
अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम्॥५८॥
उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम्
।
ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम्॥५९॥
प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया
।
पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम्॥६०॥
यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च
।
मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च॥६१॥
सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च
।
जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजकम्॥६२॥
सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम्
।
उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च॥६३॥
ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः
।
निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः॥६४॥
रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम्
।
उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम्॥६५॥
अम्बोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम्
।
भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते॥६६॥
जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम्
।
भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम्॥६७॥
पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः
।
द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः॥६८॥
अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते
।
जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः॥६९॥
ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम्
।
मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते॥७०॥
कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम्
।
ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम्॥७१॥
सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम्
।
अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते॥७२॥
ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम्
।
जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम्॥७३॥
श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम्
।
चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः॥७४॥
आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजसर्य धीमतः
।
प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम्॥७५॥
शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम्
।
आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम्॥७६॥
शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम्
।
प्रादुर्भावश्च दुर्वासःसंवादश्चैव मायया॥७७॥
ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम्
।
स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः॥७८॥
ततोऽश्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम्
।
अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम्॥७९॥
पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च
।
नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते॥८०॥
मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम्
।
महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः॥८१॥
हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम्
।
विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा॥८२॥
भविष्यं पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत्
।
एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना॥८३॥
यथावत्सूतपुत्रेण लौमहर्षणिना ततः
।
उक्तानि नैमिशारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु॥८४॥
समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः
।
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्॥८५॥
संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः
।
तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः॥८६॥
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्
।
विदुरागमनं चैव राज्यलाभस्तथैव च॥८७॥
वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः
।
हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च॥८८॥
मयस्य दर्शनं चैव आदिपर्वणि कथ्यते
।
पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तङ्कस्योपवर्णितम्॥८९॥
पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः
।
आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः॥९०॥
क्षीरोदमथं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा
।
यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च॥९१॥
कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम्
।
विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि॥९२॥
अन्येषां चैव शूराणामृषेर्द्वैपायनस्य च
।
अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम्॥९३॥
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम्
।
नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम्॥९४॥
अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः
।
महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः॥९५॥
शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान्
।
यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम्॥९६॥
वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम्
।
शन्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि॥९७॥
तेजोंऽशानां च संपातो भीष्मस्याप्यत्र संभवः
।
राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः॥९८॥
प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च
।
हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः॥९९॥
विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम्
।
धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा॥१००॥
कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा
।
धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः॥१०१॥
वारणावतयात्रायां मन्त्रो दुर्योधनस्य च
।
कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति॥१०२॥
हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः
।
विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया॥१०३॥
विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया
।
निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतु वेश्मनि॥१०४॥
पुरोचनस्य चात्रैव दहनं संप्रकीर्तितम्
।
पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम्॥१०५॥
तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात्
।
घटोत्कचस्य चोत्पत्तिंरत्रैव परिकीर्तिता॥१०६॥
महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः
।
तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने॥१०७॥
अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः
।
बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः॥१०८॥
संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह
।
ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः॥१०९॥
द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया
।
पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः॥११०॥
अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा
।
सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे॥१११॥
तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम्
।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पञ्चालानभितो ययौ॥११२॥
पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनञ्जयः
।
द्रौपदीं लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम्॥११३॥
भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान्पृथिवीपतीन्
।
शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे॥११४॥
दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम्
।
शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती॥११५॥
जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि
।
पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च॥११८॥
पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते
।
द्रौपद्या देवविहीतो विवाहश्चाप्यमानुषः॥११७॥
क्षत्तुश्च धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति
।
विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च॥११८॥
खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धसर्जनम्
।
नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया॥११९॥
सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम्
।
अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम्॥१२०॥
अनु प्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम्
।
मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः॥१२१॥
समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह
।
पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि सङ्गमः॥१२२॥
पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च
।
तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः॥१२३॥
शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः
।
प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः॥१२४॥
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन भामिनी
।
वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना॥१२५॥
गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने
।
अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः॥१२६॥
द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽनुप्रकीर्तितः
।
विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु॥१२७॥
संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम्
।
मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम्॥१२८॥
महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्यां तनयसंभवः
।
इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहुविस्तरम्॥१२९॥
अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा
।
सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा॥१३०॥
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च
।
श्लोकाश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना॥१३१॥
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते
।
सभाक्रिया पाण्डवानां किङ्कराणां च दर्शनम्॥१३२॥
लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शिनः
।
राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा॥१३३॥
गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम्
।
तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तितः॥१३४॥
राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महक्रतौ
।
राजसूयेऽर्ध संवादे शिशुपालवधस्तथा॥१३५॥
यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च
।
दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले॥१३६॥
यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत्
।
यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत्॥१३७॥
यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदीं नौरिवार्णवात्
।
धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुषां परमदुःखिताम्॥१३८॥
तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः
।
पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान्॥१३९॥
जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः
।
एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना॥१४०॥
अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया
।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च॥१४१॥
श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्द्विजोत्तमाः
।
अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत्॥१४२॥
वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु
।
पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः॥१४३॥
अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना
।
द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः॥१४४॥
धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादन्नसंभः
।
हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात्॥१४५॥
त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा
।
पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात्॥१४६॥
कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः
।
वनस्थान्पाण्डवान्हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्यच॥१४७॥
तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम्
।
निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च॥१४८॥
मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम्
।
शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च॥१४९॥
किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे
।
वृष्णीनामागमश्चात्र पञ्चालानां च सर्वशः॥१५०॥
श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान्
।
क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना॥१५१॥
परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य सन्निधौ
।
आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम्॥१५२॥
तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा
।
सुभद्रायाः सपुत्रायाः कृष्णेन द्वारकां पुरीम्॥१५३॥
नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह
।
प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः॥१५४॥
धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह
।
संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः॥१५५॥
समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा
।
प्रतिश्रुत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा॥१५६॥
गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः
।
अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः॥१५७॥
महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह
।
दर्शनं लोकपालानामस्त्रप्राप्तिस्तथैव च॥१५८॥
महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः
।
यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी॥१५९॥
दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः
।
युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम्॥१६०॥
नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम्
।
दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा॥१६१॥
तथाऽक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः
।
लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात्पाण्डुसुतान्प्रति॥१६२॥
वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम्
।
स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै॥१६३॥
संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया
।
तीर्थानां च फलप्राप्तिःपुण्यत्वं चापि कीर्तितम्॥१६४॥
पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा
।
तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनाम्॥१६५॥
कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरन्दरात्
।
तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता॥१६६॥
आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम्
।
लोपामुद्राभिपमनमपत्यार्थमृषेस्तथा॥१६७॥
ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः
।
जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः॥१६८॥
कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते
।
प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः॥१६९॥
सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः
।
शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ॥१७०॥
ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः
।
मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैव प्रकीर्तितं॥१७१॥
जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः
।
पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः॥१७२॥
ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम्
।
इन्द्राग्नी यत्र धर्मश्चाप्यजिज्ञासच्छिबिं नृपम्॥१७३॥
अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना
।
अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेऽभवत्॥१७४॥
नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च
।
पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना॥१७५॥
विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः
।
यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः
।
गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे॥१७६॥
नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने
।
व्रजन्पथि महाबाहुर्दृष्टवान्पवनात्मजम्॥१७७॥
कदलीषण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम्
।
यत्र सौगन्धिकार्थेऽसौ नलिनीं तामधर्षयत्॥१७८॥
यत्रास्य युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसैः सह
।
यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा॥१७९॥
जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात्
।
वृषपर्वणो राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम्॥१८०॥
आर्ष्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च
।
प्रोत्साहनं च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः॥१८१॥
कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः
।
युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह॥१८२॥
समागमश्च पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च
।
समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह॥१८३॥
अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थं सव्यसाचिना
।
निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः॥१८४॥
निवातकवचैर्घोरैर्दानवैः सुरशत्रुभिः
।
पौलोमैः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः॥१८५॥
वधश्चैषां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता
।
अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य सन्निधौ॥१८६॥
पार्थस्य प्रतिषेधश्छ नारदेन सुरर्षिणा
।
अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात्॥१८७॥
भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा
।
भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने वने॥१८८॥
अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः
।
काम्यकागमनं चैव पुनस्तेषां महात्मनाम्॥१८९॥
तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान्परुषर्षभान्
।
वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम्॥१९०॥
मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वशः
।
पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा॥१९१॥
संवादश्च सरस्वत्यास्तार्क्ष्यर्षेः सुमहात्मनः
।
मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम्॥१९२॥
मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते
।
ऐन्द्रद्युम्नामुपाख्यानं धौन्धुमारं तथैव च॥१९३॥
पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम्
।
द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया॥१९४॥
पुनर्द्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः
।
घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र बद्धः सुयोधनः॥१९५॥
ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना
।
धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनात्॥१९६॥
काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते
।
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्॥१९७॥
दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्
।
जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात्॥१९८॥
यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे
।
चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः॥१९९॥
रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्
।
यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि॥२००॥
सावित्र्याश्चाप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्
।
कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात्॥२०१॥
यत्रास्य शक्तिं तुष्टोऽसावदादेकवधाय च
।
आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम्॥२०२॥
जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम्
।
एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम्॥२०३॥
अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्तिते
।
एकोनसप्ततिश्चैव तथाऽध्यायाः प्रकीर्तिताः॥२०४॥
एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट् शतानि च
।
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः॥२०५॥
अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम्
।
विराटनगरे गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम्॥२०६॥
दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा ह्यायुधान्युत
।
यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते॥२०७॥
पाञ्चालीं प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः
।
दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात्॥२०८॥
पाण्डवान्वेषणार्थं च राज्ञो दुर्योधनस्य च
।
चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतो दिशम्॥२०९॥
न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम्
।
गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्तैः प्रथमं कृतः॥२१०॥
यत्रास्य युद्धं सुमहत्तैरासील्लोमहर्षणम्
।
ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः॥२११॥
गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः
।
अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम्॥२१२॥
समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि
।
प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना॥२१३॥
विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः
।
अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम्॥२१४॥
चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम्
।
अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा॥२१५॥
सप्तषष्टिरथो पूर्णाः श्लोकानामपि मे शृणु
।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु॥२१६॥
उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन्महर्षिणा
।
उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम्॥२१७॥
उपप्लाव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया
।
दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ॥२१८॥
साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति
।
इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोऽवाच महामतिः॥२१९॥
अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ
।
अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य किं वा ददाम्यहम्॥२२०॥
वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः
।
अयुध्यभानं सचिवं वव्रे कृष्मं धनंजयः॥२२१॥
मद्रराजं व राजानमायान्तं पाण्डवान्प्रति
।
उपहारैर्वञ्चायत्वा वर्त्मन्येव सुयोधनः॥२२२॥
वरदं तं वरं वव्रे साहाय्यं क्रियतां मम
।
शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान्॥२२३॥
शान्तिपूर्वं चाकथयद्यत्रेन्द्रविजयं नृपः
।
पुरोहितप्रेषणं च पाण्डवैः कौरवान्प्रति॥२२४॥
वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः
।
तथेन्द्रविजयं चापि यानं चैव पुरोधसः॥२२५॥
संजयं प्रेषयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति
।
यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान्॥२२६॥
श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान्
।
प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया॥२२७॥
विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च
।
श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम्॥२२८॥
तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम्
।
मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः॥२२९॥
प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र वा विभो
।
ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च॥२३०॥
यत्र कृष्णो दयापन्नः सन्धिमिच्छन्महामतिः
।
स्वयमागाच्छणं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम्॥२३१॥
प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै
।
शमार्थे याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम्॥२३२॥
दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्
।
वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः॥२३३॥
महर्षेश्चापि चरितं कथितं गालवस्य वै
।
विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम्॥२३४॥
कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम्
।
योगेश्वरत्वं कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम्॥२३५॥
रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः
।
उपायपूर्वं शौटीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः॥२३६॥
आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लाव्यमरिंदमः
।
पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान्हरिः॥२३७॥
ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रयित्वा च यद्धितम्
।
साङ्ग्रामिकं ततः सर्वं सञ्जं चक्रुः परंतपाः॥२३८॥
ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः
।
नगराद्धास्तिनपुराद्वलसंख्यानमेव च॥२३९॥
यत्र राज्ञाद्व्युलूकस्य प्रेषणं पाण्डवान्प्रति
।
श्वो भाविनि महायुद्धे दौत्येन कृतवान्प्रभुः॥२४०॥
रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च
।
एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते॥२४१॥
उद्योगपर्व निर्दिष्टं सन्धिविग्रहमिश्रितम्
।
अध्यायानां शतं प्रोक्तं षडशीतिर्महर्षिणा॥२४२॥
श्लोकानां षट्सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च
।
श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना॥२४३॥
व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः
।
अतः परं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते॥२४४॥
जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोम्बूक्तं संजयेन ह
।
यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम्॥२४५॥
यत्र युद्धमभूद्धोरं दसाहानि सुदारुणम्
।
कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः॥२४६॥
मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शिभिः
।
समीक्ष्यादोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः॥२४७॥
रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः
।
प्रतोदपाणिराधावद्भीष्मं हन्तुं व्यपेतभीः॥२४८॥
वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः
।
गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः॥२४९॥
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः
।
विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत्॥२५०॥
शरतल्पगतश्चैव भीष्मो यत्र बभूव ह
।
षष्ठमेतत्समाख्यातं भारते पर्व विस्तृतम्॥२५१॥
अध्यायानां शतं प्रोक्तं तथा सप्तदशापरे
।
पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च॥२५२॥
श्लोकाश्च चतुराशीतिरस्मिन्पर्वणि कीर्तिताः
।
व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि॥२५३॥
द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते
।
सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान्॥२५४॥
दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं प्रतिजज्ञे महास्त्रवित्
।
ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डुपुत्रस्य धीमतः॥२५५॥
यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात्
।
भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि॥२५६॥
सुप्रतीकेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना
।
यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुरेकं महारथाः॥२५७॥
जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम्
।
हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे॥२५८॥
अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः
।
यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः॥२५९॥
अन्वेषणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया
।
प्रविष्टौ भारतीं सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि॥२६०॥
संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे
।
संशप्तकानां वीराणां कोट्यो नव महात्मनाम्॥२६१॥
किरीटिनाभिनिष्क्रम्य प्रापिता यमसादनम्
।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च तथा पाषाणयोधिनः॥२६२॥
नारायणाश्च गोपालाः समरे चित्रयोधिनः
।
अलम्बुषः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्यवान्॥२६३॥
सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः
।
घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि॥२६४॥
अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते
।
अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः॥२६५॥
आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम्
।
व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्णपार्थयोः॥२६६॥
सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम्
।
यत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः॥२६७॥
द्रोणपर्वणि ये शरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः
।
अत्राध्यायशतं प्रोक्तं तथाध्यायाश्च सप्ततिः॥२६८॥
अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च
।
श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना॥२६९॥
पाराशर्येण मुनिनां संचिन्त्य द्रोणपर्वणि
।
अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम्॥२७०॥
सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः
।
आख्यातं यत्र पौरामं त्रिपुरस्य निपातनम्॥२७१॥
प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः
।
हंसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम्॥२७२॥
वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना
।
दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा॥२७३॥
द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्टिरः
।
संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्वधन्विनाम्॥२७४॥
अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः
।
यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य हि॥२७५॥
प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च
।
भित्त्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे॥२७६॥
द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः
।
अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः॥२७७॥
एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि
।
चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च॥२७८॥
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः
।
अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम्॥२७९॥
हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत्
।
यत्र कौमारमाख्यानमभिषेकस्य कर्म च॥२८०॥
वृत्तानि रथयुद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः
।
विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते॥२८१॥
शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महात्मनः
।
शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे॥२८२॥
सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः
।
ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापोव्यवस्थितः॥२८३॥
प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः
।
क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः॥२८४॥
ह्रदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः
।
भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह॥२८५॥
समवाये च युद्धस्य रामस्यागमनं स्मृतम्
।
सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता॥२८६॥
गदायुद्धं च तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम्
।
दुर्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे॥२८७॥
ऊरू भग्नो प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया
।
नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत्॥२८८॥
एकोनपष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकीर्तिताः
।
संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकसंख्याऽत्र कथ्यते॥२८९॥
त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा
।
मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृता॥२९०॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम्
।
भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम्॥२९१॥
अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः
।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षितम्॥२९२॥
समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि
।
प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः॥२९३॥
अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्
।
पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनं॥२९४॥
यत्रैव मुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः
।
सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम्॥२९५॥
न्यग्रोधस्याथ महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः
।
ततः काकान्बहून्रात्रौ दृष्ट्वोलूकेन हिंसितान्॥२९६॥
द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन्
।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे॥२९७॥
गत्वा च शिबिरद्वारि दुर्दृशं तत्र राक्षसम्
।
घोररूपमपश्यत्स दिवामावृत्य धिष्ठिरम्॥२९८॥
तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च
।
द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः॥२९९॥
प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्
।
पाञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः॥३००॥
कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजघ्निवान्
।
यत्रामुच्यन्त ते पार्थाः पञ्च कृष्णबलाश्रयात्॥३०१॥
सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः
।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः॥३०२॥
धृष्टद्युम्नस्य सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः
।
द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता॥३०३॥
कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तॄनुपाविशत्
।
द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः॥३०४॥
प्रियं तस्याश्चिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान्
।
अन्वधावत्सुसंक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम्॥३०५॥
भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः
।
अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासडदत्॥३०६॥
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः
।
यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः॥३०७॥
द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा
।
द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः॥३०८॥
मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात्
।
पाण्डवाः प्रददुर्दृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः॥३०९॥
एतद्वै दशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम्
।
अष्टादशास्मिन्नद्यायाः पर्वण्युक्ता महात्मना॥३१०॥
श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया
।
श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना॥३११॥
सौप्तिकैषीके संबन्धे पर्वण्युत्तमतेजसी
।
अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम्॥३१२॥
पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः
।
कृष्णोपनीतां यत्रासावायसीं प्रतिमां दृढाम्॥३१३॥
भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रो बभञ्ज ह
।
तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः॥३१४॥
संसारदहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः
।
विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम्॥३१५॥
धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा
।
सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम्॥३१६॥
विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः
।
क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः॥३१७॥
यत्र तान्क्षत्रियाः शूरान्सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः
।
पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे॥३१८॥
पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैव प्रकीर्तिता
।
गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया॥३१९॥
यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः
।
राज्ञां तानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः॥३२०॥
तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके
।
गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः॥३२१॥
सुतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्षिणा
।
एतदेकादशं पर्व शोकवैक्लव्यकारणम्॥३२२॥
प्रणीतं सज्जनमनो वैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम्
।
सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः॥३२३॥
श्लोकसप्तशती चापि पञ्चसप्ततिसंयुता
।
संख्यया भारताख्यानमुक्तं व्यासेन धीमता॥३२४॥
अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम्
।
यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः॥३२५॥
घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिमातुलान्
।
शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताःशारतल्पिकाः॥३२६॥
राजभिर्वेदितव्यास्ते सम्यग्ज्ञानबुभुत्सुभिः
।
आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शिनः॥३२७॥
यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात्
।
मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः॥३२८॥
द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम्
।
अत्र पर्वणि विज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम्॥३२९॥
विंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधानाः
।
चतुर्दशसहस्राणि तथा सप्तशतानि च॥३३०॥
सप्तश्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया
।
अत ऊर्ध्वं च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम्॥३३१॥
यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम्
।
भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः॥३३२॥
व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थी यः प्रकीर्तितः
।
विविधानां च दानानां फलयोगाः प्रकीर्तिताः॥३३३॥
तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः
।
आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः॥३३४॥
महाभाग्यं गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च
।
रहस्यं चैव धर्माणां देशकालोपसंहितम्॥३३५॥
एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम्
।
भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता॥३३६॥
एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम्
।
अध्यायानां शतं त्वत्र षट्चत्वारिंशदेव तु॥३३७॥
श्लोकानां तु सहस्राणि प्रोक्तान्यष्टौ प्रसंख्यया
।
ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम्॥३३८॥
तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम्
।
सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः॥३३९॥
दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः
।
चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः॥३४०॥
तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः
।
चित्राङ्गदायाः पुत्रेण स्वपुत्रेण धनंजयः॥३४१॥
सङ्ग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र दर्शितः
।
अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च॥३४२॥
इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम्
।
अध्यायानां शतं चैव त्रयोऽध्यायाश्च कीर्तिताः॥३४३॥
त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च
।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना॥३४४॥
ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम्
।
यत्र राज्यं समुत्सृज्य गान्धार्या सहितो नृपः॥३४५॥
धृतराष्ट्रोश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह
।
यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा॥३४६॥
पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता
।
यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान्॥३४७॥
लाकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान्
।
ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम्॥३४८॥
त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः
।
यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः॥३४९॥
संजयश्च सहामात्यो विद्वान्गावल्गणिर्वशी
।
ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः॥३५०॥
नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत्
।
एतदाश्रमवासाख्यं पर्वोक्तं महदद्भुतम्॥३५१॥
द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसङ्ख्यया
।
सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्चश्लोकशतानि च॥३५२॥
षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना
।
अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम्॥३५३॥
यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शहता युधि
।
ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः॥३५४॥
आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः
।
एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम्॥३५५॥
यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ
।
नातिचक्रामतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं महत्॥३५६॥
यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम्
।
दृष्ट्वा विषादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः॥३५७॥
स संस्कृत्य नरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः
।
ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत्॥३५८॥
शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः
।
संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः॥३५९॥
स वृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम्
।
ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम्॥३६०॥
सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम्
।
नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम्॥३६१॥
दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः
।
धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयत्॥३६२॥
इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम्
।
अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम्॥३६३॥
श्लोकानां विंशतिश्चैव संख्याता तत्त्वदर्शिना
।
महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम्॥३६४॥
यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः
।
द्रौपद्या सहिता देव्या महाप्रस्थानमास्थिताः॥३६५॥
यत्र तेऽग्निं ददृशिरे लौहित्यं प्राप्य सागरम्
।
यत्राग्निना चोदितश्च पार्थस्तस्मै महात्मने॥३६६॥
ददौ संपूज्य तद्दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम्
।
यत्र भ्रातॄन्निपतितान्द्रौपदीं च युधिष्ठिरः॥३६७॥
दृष्ट्वा हित्वा जगामैव सर्वाननवलोकयन्
।
एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम्॥३६८॥
यत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतत्रयम्
।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना॥३६९॥
स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम्
।
प्राप्तं दैवरथं स्वर्गान्नेष्टवान्यत्र धर्मराट्॥३७०॥
आरोदुं सुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना
।
तामस्या विचलां ज्ञात्वा स्थितिं धर्मे महात्मनः॥३७१॥
श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः
।
स्वर्गं प्राप्तः स च तथा यातना विपुला भृशम्॥३७२॥
देवदूतेन नरकं यत्र व्याजेन दर्शितम्
।
शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातॄणां करुणा गिरः॥३७३॥
निदेशे वर्तमानानां देशे तत्रैव वर्तताम्
।
अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः॥३७४॥
आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम्
।
स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट्॥३७५॥
मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह
।
एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता॥३७६॥
अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वण्यस्मिन्महात्मना
।
श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधाः॥३७७॥
नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमर्षिणा
।
अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्येतान्यशेषतः॥३७८॥
खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यं च प्रकीर्तितम्
।
दश श्लोकसहस्राणि विंशच्छ्लोकशतानि च॥३७९॥
खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा
।
एतत्सर्वं समाख्यातं भारते पर्वसंग्रहः॥३८०॥
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो ययुत्सया
।
तन्महादारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत्॥३८१॥
यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदो द्विजः
।
न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः॥३८२॥
अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत्
।
कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना॥३८३॥
श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते
।
पुंस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव॥३८४॥
इतिहासोत्तमादस्माञ्जायन्ते कविबुद्धयः
।
पञ्चभ्य इव् भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः॥३८५॥
अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः
।
अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः॥३८६॥
क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः
।
इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनः क्रियाः॥३८७॥
अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते
।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्॥३८८॥
इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते
।
उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः॥३८९॥
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे
।
साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः॥३९०॥
धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः
।
अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम्॥३९१॥
द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथपापहरं शिवं च
।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन॥३९२॥
यदह्नात्कुरुते पाप ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन्
।
महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम्॥३९३॥
यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा
।
महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते॥३९४॥
यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय
।
पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं
तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव॥३९५॥
आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण
।
श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन॥३९६॥