शौनक उवाच। जनमेजयस्य के पुत्राः पठ्यन्ते लोमहर्षणे ।
कस्मिन्प्रतिष्ठितो वंशः पाण्डवानां महात्मनाम्॥१॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ।
त्वत्तः कथयतः सर्वे वेद्म्यहं तव परिस्फुटम्॥२॥

सौतिरुवाच। परीक्षितस्य काश्यायां द्वौ पुत्रौ सम्बभूवतुः ।
चन्द्रापीडश्च नृपतिः सूर्यापीडश्च मोक्षवित्॥३॥

चन्द्रापीडस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ।
जनमेजय इत्येवं क्षात्रं भुवि परिश्रुतम्॥४॥

तेषां श्रेष्ठस्तु राजाऽऽसीत्पुरे वारणसाह्वये ।
सत्यकर्णो महाबाहुर्यज्वा विपुलदक्षिणः॥५॥

सत्यकर्णस्य दायादः श्वेतकर्णः प्रतापवान् ।
अपुत्रः स तु धर्मात्मा प्रविवेश तपोवनम्॥६॥

तस्माद्वनगताद्गर्भं यादवी प्रत्यपद्यत ।
सुचारोर्दुहिता सुभ्रूर्मानिनी भ्रातृमालिनी॥७॥

स तु जन्मनि गर्भस्य श्वेतकर्णः प्रजेश्वरः ।
अन्वगच्छद्गतं पूवैर्महाप्रस्थानमच्युतम्॥८॥

सा दृष्ट्वा सम्प्रयातं तं मानिनी पृष्ठतोऽन्वियात् ।
पथि सा सुषुवे सुभ्रूर्वने राजीवलोचनम्॥९॥

कुमारं तं परित्यज्य भर्तारं चान्वगच्छत ।
पतिव्रता महाभागा द्रौपदीव पुरा पतीन्॥१०॥

स तु राजकुमारोऽसौ गिरिकुञ्जे रुरोद ह ।
छायार्थं तस्य मेघास्तु प्रादुरासन्समन्ततः॥११॥

श्रविष्ठायाश्च पुत्रौ द्वौ पिप्पलादश्च कौशिकः ।
दृष्ट्वा कृपान्वितौ गृह्य तं प्रक्षालयतां जलैः॥१२॥

निघृष्टौ तस्य तौ पार्श्वौ शिलायां रुधिरप्लुतौ ।
अजश्यामौ तु पार्श्वौ तावुभावपि समाहितौ ।
तथैव तु समारूढौ अजपार्श्वस्ततोऽभवत्॥१३॥

ततोऽजपार्श्व इति तौ चक्राते तस्य नाम ह ।
स तु वेमकशालायां द्विजाभ्यामभिवर्धितः॥१४॥

वेमकस्य तु भार्या तमुद्वहत्पुत्रकारणात् ।
वेमक्याः स तु पुत्रोऽभूद्ब्राह्मणौ सचिवौ च तौ॥१५॥

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च युगपत्तुल्यजीविनः ।
स एष पौरवो वंशः पाण्डवानां प्रतिष्ठितः॥१६॥

श्लोकोऽपि चात्र गीतोऽयं नाहुषेण ययातिना ।
जरासङ्क्रमणे पूर्वं भृशं प्रीतेन धीमता॥१७॥

आचन्द्रार्कग्रहा भूमिर्भवेदपि न संशयः ।
अपौरवा न तु मही भविष्यति कदाचन॥१८॥

शौनक उवाच। उक्तोऽयं हरिवंशस्ते पर्वाणि निखिलानि च ।
यथा पुरोक्तानि तथा व्यासशिष्येण धीमता॥१॥

तत्कथ्यमानममितमितिहाससमन्वितम् ।
प्रीणात्यस्मानमृतवत्सर्वपापविनाशनम्॥२॥

सुखश्राव्यतया धीर मनोह्लादयतीव नः ।
जनमेजयस्तु नृपतिः श्रुत्वा चाख्यानमुत्तमम् ।
सौते किमकरोत्पश्चात्सर्पसत्रादनन्तरम्॥३॥

सौतिरुवाच। जनमेजयस्तु स नृपः श्रुत्वा चाख्यानमुत्तमम् ।
यदारभत्तदाख्यास्ये सर्पसत्रादनन्तरम्॥४॥

तस्मिन्सत्रे समाप्तेऽथ राजा पारीक्षितस्तदा ।
यष्टुं स वाजिमेधेन सम्भारानुपचक्रमे॥५॥

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यानाहूयेदमुवाच ह ।
यक्ष्येऽहं वाजिमेधेन हयमुत्सृज्यतामिति॥६॥

ततोऽस्य विज्ञाय चिकीर्षितं तदा कृष्णो महात्मा सहसाऽऽजगाम ।
पारीक्षितं द्रष्टुमदीनसत्त्वं द्वैपायनः सर्वपरावरज्ञः॥७॥

पारीक्षितस्तु नृपतिर्दृष्ट्वा तमृषिमागतम् ।
अर्घ्यपाद्यासनं दत्त्वा पूजयामास शास्त्रतः॥८॥

तौ चोपविष्टावभितः सदस्यास्तस्य शौनक ।
कथा बहुविधाश्चित्राश्चक्राते वेदसंहिताः॥९॥

ततः कथान्ते नृपतिर्नोदयामास तं मुनिम् ।
पितामहं पाण्डवानामात्मनः प्रपितामहम्॥१०॥

महाभारतमाख्यानं बह्वर्थं श्रुतिविस्तरम् ।
निमेषमात्रमपि मे सुखश्राव्यतया गतम्॥११॥

विभूतिविस्तारकरं सर्वेषां वै यशस्करम् ।
त्वया सुविहितं ब्रह्मञ्शङ्खे क्षीरमिवाहितम्॥१२॥

अमृतेन तु तृप्तिः स्याद्यथा स्वर्गसुखेन च ।
तथा तृप्तिं न गच्छामि श्रुत्वेमां भारतीं कथाम्॥१३॥

अनुमान्य तु सर्वज्ञं पृच्छामि भगवन्नहम् ।
हेतुः कुरूणां नाशस्य राजसूयो मतो मम॥१४॥

दुःसहानां यथा ध्वंसो राजन्यानामुपप्लवे ।
राजसूयं तथा मन्ये युद्धार्थमुपकल्पितम्॥१५॥

राजसूयस्तु सोमेन श्रूयते पूर्वमाहृतः ।
तस्यान्ते सुमहद्युद्धमभवत्तारकामयम्॥१६॥

आहृतो वरुणेनाथ तस्यान्ते सुमहाक्रतोः ।
देवासुरं महायुद्धं सर्वभूतक्षयावहम्॥१७॥

हरिश्चन्द्रश्व राजर्षिः क्रतुमेनमुपाहरत् ।
तत्राप्याडीबकं नाम युद्धं क्षत्रियनाशनम्॥१८॥

ततोऽनन्तरमार्गेण पाण्डवेनातिदुस्तरः ।
महाभारत आरम्भः सम्भृतोऽग्निरिव क्रतुः॥१९॥

तदस्य मूलं युद्धस्य लोकक्षयकरस्य तु ।
राजसूयो महायज्ञः किमर्थं न निवारितः॥२०॥

राजसूयो ह्यसंहार्यो यज्ञाङ्गैश्च दुरत्ययैः ।
मिथ्या प्रणीते यज्ञाङ्गे प्रजानां सङ्क्षयो ध्रुवः॥२१॥

भवानपि च सर्वेषां पूर्वेषां नः पितामहः ।
अतीतानागतज्ञश्च नाथश्चादिकरश्च नः॥२२॥

ते कथं भवता नेत्रा बुद्धिमन्तश्च्युता नयात् ।
अनाथा ह्यपराध्यन्ते कुनेतारश्च मानवाः॥२३॥

व्यास उवाच। कालेन विपरीतास्ते तव पूर्वापितामहः ।
न मां भविष्यं पृच्छन्ति न चापृष्टो ब्रवीम्यहम्॥२४॥

सामर्थ्यं च न पश्यामि भविष्यस्य निवर्तने ।
परिहर्तुं न शक्या हि कालेन विहिता गतिः॥२५॥

त्वया त्विदमहं पृष्टो वक्ष्याम्यागन्तु भावि यत् ।
अतश्च बलवान्कालः श्रुत्वाऽपि न करिष्यसि॥२६॥

न संरम्भान्न चारम्भान्न वै स्थास्यसि पौरुषे ।
लेखा हि काललिखिताः सर्वथा दुरतिक्रमाः॥२७॥

अश्वमेधः क्रतुः श्रेष्ठः क्षत्रियाणां परिश्रुतः ।
तेन भावेन ते यज्ञं वासवो धर्षयिष्यति॥२८॥

यदि तच्छक्यते राजन्परिहर्तुं कथञ्चन ।
दैवं पुरुषकारेण मा यजेथाश्च तं क्रतुम्॥२९॥

न चापराधः शक्रस्य नोपाध्यायगणस्य ते ।
तव वा यजमानस्य कालोऽत्र दुरतिक्रमः॥३०॥

तस्य संस्थाकृतमिदं कालस्य परमेष्ठिनः ।
यथादृष्टं प्रजासर्गं गमिष्यति युगक्षये॥३१॥

तथा यज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजातयः ।
तत्प्रणेयं निबोधस्व त्रैलोक्यं सचराचरम्॥३२॥

जनमेजय उवाच। निवृत्तावश्वमेधस्य किं निमित्तं भविष्यति ।
श्रुत्वा परिहरिष्यामि भगवन्यदि मन्यसे॥३३॥

व्यास उवाच। निमित्तं भविता तत्र ब्रह्मकोपकृतं प्रभो ।
यतेथाः परिहर्तुं त्वमित्येतद्भद्रमस्तु ते॥३४॥

त्वया वृत्तं क्रतुं चैव वाजिमेधं परन्तप ।
क्षत्रियानाहरिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति॥३५॥

जनमेजय उवाच। निवृत्तावश्वमेधस्य ब्रह्मशापाग्नितेजसा ।
अहं निमित्तमिति मे भयं तीव्रं तु जायते॥३६॥

कथं ह्यकीर्त्या युज्येत सुकृती मद्विधो जनः ।
लोकानुत्सहते गन्तुं खं सपाश इव द्विजः॥३७॥

यथा ह्यनागतमिदं दृष्टमत्र प्रणाशनम् ।
यद्यस्ति पुनरावृत्तिर्यज्ञस्याश्वासयस्व माम्॥३८॥

व्यास उवाच। उपात्तयज्ञो देवेषु ब्राह्मणेषूपपत्स्यते ।
तेजसा व्याहृतं तेजस्तेजस्येवावतिष्ठते॥३९॥

औद्भिज्जो भविता कश्चित्सेनानीः काश्यपो द्विजः ।
अश्वमेधं कलियुगे पुनः प्रत्याहरिष्यति॥४०॥

तद्युगे तत्कुलीनश्च राजसूयमपि क्रतुम् ।
आहरिष्यति राजेन्द्र श्वेतग्रहमिवान्तकः॥४१॥

यथा बलं मनुष्याणां कर्तॄणां दास्यते फलम् ।
युगान्तद्वारमृषिभिः संवृतं विचरिष्यति॥४२॥

तदाप्रभृति हास्यन्ति नृणां प्राणाः पुराकृतीः ।
न निवर्तिष्यते लोके वृत्तान्तावर्तनेष्विह॥४३॥

तदा सुक्ष्मो महोदर्को दुस्तरो दानमूलवान् ।
चातुराश्रम्यशिथिलो धर्मः प्रविचलिष्यति॥४४॥

तदा ह्यल्पेन तपसा सिद्धि प्राप्स्यन्ति मानवाः ।
धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते जनमेजय॥४५॥

जनमेजय उवाच। आसन्नं विप्रकृष्टं वा यदि कालं न विद्महे ।
तस्माद्द्वापरसंविद्धं युगान्तं स्पृहयाम्यहम्॥१॥

प्राप्ता वयं तु तत्कालमनया धर्मतृष्णया ।
आदद्यात्परमं धर्म सुखमल्पेन कर्मणा॥२॥

शौनक उवाच। त्रासमुद्वेगकरणं युगान्तं समुपस्थितम् ।
प्रनष्टधर्मं धर्मज्ञ निमित्तैर्वक्तुमर्हसि॥३॥

सौतिरुवाच। पृष्ट एवं भविष्यस्य गतिं तत्त्वेन चिन्तयन् ।
युगान्ते सर्वभूतानां भगवानब्रवीत्तदा॥४॥

व्यास उवाच। अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः ।
युगान्ते प्रभविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः॥५॥

अक्षत्रियाश्च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः ।
शूद्राश्च ब्राह्मणाचारा भविष्यन्ति युगक्षये॥६॥

काण्डे स्पृष्टाः श्रोत्रियाश्च निष्क्रियाणि हवींष्यथ ।
एकपङ्क्त्यामशिष्यन्ति युगान्ते जनमेजय॥७॥

शिल्पवन्तोऽनृतपरा नरा मद्यामिषप्रियाः ।
मित्रभार्या भविष्यन्ति युगान्ते जनमेजय॥८॥

राजवृत्तिस्थिताश्चौरा राजानश्चौरशीलिनः ।
भृत्याश्चानिर्दिष्टभुजो भविष्यन्ति युगक्षये॥९॥

धनानि श्लाघनीयानि सतां वृत्तमपूजितम् ।
अकुत्सना च पतिते भविष्यन्ति युगक्षये॥१०॥

प्रनष्टचेतना मर्त्या मुक्तकेशा विचूलिनः ।
ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजास्यन्ति नराः सदा॥११॥

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।
प्रमदाः केशशूलाश्च भविष्यन्ति युगक्षये॥१२॥

सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति सर्वे वाजसनेयिनः ।
शूद्रा भोवादिनश्चैव भविष्यन्ति युगक्षये॥१३॥

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजातयः ।
ऋतवश्च भविष्यन्ति विपरीता युगक्षये॥१४॥

शुक्लदन्ताऽञ्जिताक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः ।
शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति शाक्यबुद्धोपजीविनः॥१५॥

श्वापदप्रचुरत्वं च गवां चैव परिक्षयः ।
स्वादूनां विनिवृत्तिश्च विद्यादन्तगते युगे॥१६॥

अन्त्या मध्ये निवत्स्यन्ति मध्याश्चान्तनिवासिनः ।
यथा निम्नं प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति युगक्षये॥१७॥

तथा द्विहायना दम्यास्तथा पल्वलकर्षकाः ।
चित्रवर्षी च पर्जन्यो युगे क्षीणे भविष्यति॥१८॥

सर्वे चौरकुले जाताश्चौरयानाः परस्परम् ।
स्वल्पेनाढ्या भविष्यन्ति यत्किञ्चित्प्राप्य दुर्गताः॥१९॥

न ते धर्मं करिष्यन्ति मानवा निर्गते युगे ।
ऊषार्कबहुला भूमिः पन्थानस्तस्करावृताः॥२०॥

सर्वे वाणिज्यकाश्चैव भविष्यन्ति कलौ युगे ।
पितृदत्तानि देयानि विभजन्ते सुतास्तदा ।
हरणाय प्रपत्स्यन्ते लोभानृतविरोधिताः॥२१॥

सौकुमार्ये तथा रूपे रत्ने चोपक्षयं गते ।
भविष्यन्ति युगान्ते च नार्यः केशैरलङ्कृताः॥२२॥

निर्विहारस्य भूतस्य गृहस्थस्य भविष्यति ।
युगान्ते समनुप्राप्ते नान्या भार्यासमा गतिः॥२३॥

कुशीलानार्यभूयिष्ठं वृथारूपसमन्वितम् ।
पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं तद्युगान्तस्य लक्षणम्॥२४॥

बहुयाचनको लोको न दास्यति परस्परम् ।
अविचार्य ग्रहीष्यन्ति दानं वर्णान्तरात्तथा॥२५॥

राजचौराग्निदण्डार्तो जनः क्षयमुपेष्यिति ।
सस्यनिष्पत्तिरफला तरुणाः वृद्धशीलिनः ।
ईहयाऽसुखिनो लोका भविष्यन्ति युगक्षये॥२६॥

वर्षासु वाताः परुषा नीचाः शर्करवर्षिणः ।
सन्दिग्धः परलोकश्च भविष्यति युगक्षये॥२७॥

आत्मनश्च दुराचारा ब्रह्मदूषणतत्पराः ।
आत्मानं बहु मन्यन्ते मन्युरेवाभ्यया‌द्द्विजान्॥२८॥

वैश्याचाराश्च राजन्या धनधान्योपजीविनः ।
युगापक्रमणे सर्वे भविष्यन्ति द्विजातयः॥२९॥

अप्रवृत्ताः प्रपत्स्यन्ते समयाः शपथास्तथा ।
ऋणं सविनयभ्रंशं युगे क्षीणे भविष्यति॥३०॥

भविष्यत्यफलो हर्षः क्रोधश्च सफलो नृणाम् ।
अजाश्चैवोपरोत्स्यन्ते पयसोऽर्थे युगक्षये॥३१॥

अशास्त्रविदुषां पुंसामेवमेव स्वभावतः ।
अप्रमाणं वदिष्यन्ति नीतिं पण्डितमानिनः॥३२॥

शास्त्रोक्तस्याप्रवक्तारो भविष्यन्ति युगक्षये ।
सर्वे सर्वं हि जानन्ति वृद्धाननुपसेव्य वै॥३३॥

न कश्चिदकविर्नाम युगान्ते समुपस्थिते ।
न क्षत्राणि नियोक्ष्यन्ति विकर्मस्था द्विजातयः ।
चौरप्रायाश्च राजानो युगान्ते पर्युपस्थिते॥३४॥

कुण्डावृषा नैकृतिकाः सुरापा ब्रह्मवादिनः ।
अश्वमेधेन यक्ष्यन्ति युगान्ते जनमेजय॥३५॥

अयाज्यान्याजयिष्यन्ति तथाऽभक्ष्यस्य भक्षिणः ।
ब्राह्मणा धनतृष्णार्ता युगान्ते समुपस्थिते॥३६॥

भोशब्द‌मभिधास्यन्ति न च कश्चित्पठिष्यति ।
एकशङ्खास्तदा नार्यो गवेधुकपिनद्धकाः॥३७॥

नक्षत्राणि वियोगीनि विपरीता दिशस्तथा ।
सन्ध्यारागोऽथ दिग्दाहो भविष्यत्यवरे युगे॥३८॥

पितॄन्पुत्रा नियोक्ष्यन्ति वध्वः श्वश्रूश्च कर्मसु ।
वियोनिषु चरिष्यन्ति प्रमदासु नरास्तथा॥३९॥

वाक्छरैस्तर्जयिष्यन्ति गुरूच्छिष्यास्तथैव च ।
मुखेषु च प्रयोक्ष्यन्ति प्रमत्ताश्च नरास्तदा॥४०॥

अकृताग्राणि भोक्ष्यन्ति नराश्चैवाग्निहोत्रिणः ।
भिक्षां बलिमदत्त्वा च भोक्ष्यन्ति पुरुषाः स्वयम्॥४१॥

पतीन्सुप्तान्वञ्चयित्वा गमिष्यन्ति स्त्रियोऽन्यतः ।
पुरुषाश्च प्रसुप्तासु भार्यासु च परस्त्रियम्॥४२॥

नाव्याधितो नाप्यरुजो जनः सर्वोऽभ्यसूयकः ।
न कृतिप्रतिकर्ता च कोले क्षीणे भविष्यति॥४३॥

जनमेजय उवाच। एवं विलुलिते लोके मनुष्याः केन पालिताः ।
निवत्स्यन्ति किमाचाराः किमाहारविहारिणः॥१॥

किं कर्माणः किमीहन्तः किं प्रमाणाः किमायुषः ।
कां च काष्ठां समासाद्य प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम्॥२॥

व्यास उवाच। अत ऊर्ध्व च्युते धर्मे गुणहीनाः प्रजास्ततः ।
शीलव्यसनमासाद्य प्राप्स्यन्ते ह्रासमायुषः॥३॥

आयुर्हान्या बलग्लानिर्बलग्लान्या विवर्णता ।
वैवर्णाद्व्याधिसम्पीडा निर्वेदो व्याधिपीडनात्॥४॥

निर्वेदादात्मसम्बोधः सम्बोधाद्धर्मशीलता ।
एवं गत्वा परां काष्ठां प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम्॥५॥

उद्देशतो धर्मशीलाः केचिन्मध्यस्थतां गताः ।
विमर्षशीलाः केचित्तु हेतुवादकुतूहलाः॥६॥

प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणं चेति निश्चिताः ।
प्रमाणैकं करिष्यन्ति नेति पण्डितमानिनः॥७॥

अप्रमाणं करिष्यन्ति वेदोक्तमपरे जनाः ।
तदा मुखभगाश्चैव भविष्यन्ति स्त्रियोऽपराः॥८॥

नास्तिक्यपरमाश्चापि केचिद्धर्मविलोपकाः ।
भविष्यन्ति नरा मूढा मन्दाः पण्डितमानिनः॥९॥

तदात्वमात्रे श्रद्धेयाः शास्त्रज्ञानबहिष्कृताः ।
दाम्भिकास्ते भविष्यन्ति वादशीलकुतूहलाः॥१०॥

तदा विचलिते धर्मे जनाः शेषपुरस्कृताः ।
शुभान्येवाचरिष्यन्ति दानसत्यसमन्विताः॥११॥

सर्वभक्षो ह्यसङ्गुप्तो निर्गुणो निरपत्रपः ।
भविष्यति तदा लोकस्तत्कषायस्य लक्षणम्॥१२॥

विप्राणां शाश्वतीं वृत्तिं यदा वर्णावरा जनाः ।
प्रतिपत्स्यन्ति वृत्त्यर्थं तत्कषायस्य लक्षणम्॥१३॥

कषायोपप्लवे लोके ज्ञानविद्याप्रणाशने ।
सिद्धिं स्वल्पेन कालेन यास्यन्ति निरुपस्कृताः॥१४॥

महायुद्धं महानादं महावर्षं महाभयम् ।
भविष्यति युगे क्षीणे तत्कषायस्य लक्षणम्॥१५॥

विप्ररूपाणि रक्षांसि राजानः कर्णवेदिनः ।
पृथिवीमुपभोक्ष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते॥१६॥

निःस्वाध्यायवषट्‌कारा अनेयाश्चाभिमानिनः ।
विप्राः क्रव्यादरूपेण सर्वभक्षा वृथाव्रताः॥१७॥

मूर्खाः स्वार्थपरा लुब्धाः क्षुद्राः क्षुद्रपरिच्छदाः ।
व्यवहारोपवृत्ताश्च च्युता धर्माच्च शाश्वतात्॥१८॥

हर्तारः पररत्नानां परदारापहारकाः ।
कामात्मानो दुरात्मानः सोपधाः प्रियसाहसाः॥१९॥

तेषु प्रभवमाणेषु तुल्यशीलेषु सर्वतः ।
अभाविनो भविष्यन्ति मुनयो बहुरूपिणः॥२०॥

उत्पन्ना ये कृतयुगे प्रधानपुरुषाश्रयाः ।
कथायोगेन तान्सार्वान्पूजयिष्यन्ति मानवाः॥२१॥

सस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः ।
भक्ष्यभोज्यापहाराश्च करण्डानां च हारिणः॥२२॥

चौराश्चौरस्य हर्तारो हन्ता हर्तुर्भविष्यति ।
चौरैश्चौरक्षये चापि कृते क्षेमं भविष्यति॥२३॥

निःसारे क्षुभिते लोके निष्क्रिये व्यन्तरे स्थिते ।
नराः श्रयिष्यन्ति वनं करभारप्रपीडिताः॥२४॥

पितॄनाज्ञापयिष्यन्ति पुत्राः कर्मणि सर्वशः ।
स्नुषा श्वश्रूस्तथा चैव युगान्ते प्रत्युपस्थिते॥२५॥

वाक्छरैरर्दयिष्यन्ति गुरूञ्छिष्याः समन्ततः ।
यज्ञकर्मण्युपरते रक्षांसि श्वापदानि च॥२६॥

कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान् ।
क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं सामग्र्यं वापि बन्धुषु ।
उद्देशतो नरश्रेष्ठ भविष्यन्ति युगक्षये॥२७॥

स्वयं पालाः स्वयं चौरा युगसम्भारसम्भृताः ।
मण्डलैः प्रचलिष्यन्ति देशे देशे पृथक्पृथक्॥२८॥

स्वदेशेभ्यः परिभ्रष्टा निःसाराः सह बन्धुभिः ।
नराः सर्वे भविष्यन्ति तदा कालपरिक्षयात्॥२९॥

तदा स्कन्धे समाधाय कुमारान्विद्रुता भयात् ।
कौशिकीं प्रतरिष्यन्ति नराः क्षुद्भयपीडिताः॥३०॥

अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च काश्मीरानथ मेकलान् ।
ऋषिकान्तगिरिद्रोणीः संश्रयिष्यन्ति मानवाः॥३१॥

कृत्स्नं वा हिमवत्पार्श्व कूलं च लवणाम्भसः ।
अरण्येषु च वत्स्यन्ति नरा म्लेच्छगणैः सह॥३२॥

नैव शून्या न चाशून्या भविष्यति वसुन्धरा ।
गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शस्त्रिणः॥३३॥

मृगैर्मत्स्यैर्विहङ्गैश्च श्वापदैः सर्पकीटकैः ।
मधुशाकफलैर्मूलैर्वर्तयिष्यन्ति मानवाः॥३४॥

चीरं पर्णं च बहुलं वल्कलान्यजिनानि च ।
स्वयं कृतानि वत्स्यन्ति यथा मुनिजनास्तथा॥३५॥

बीजानामाकृतिं निम्नेष्वीहन्तः काष्ठशङ्‌कुभिः ।
अजैडकं खरोष्ट्रं च पालयिष्यन्ति यत्नतः॥३६॥

नदी‌ंस्रोतांसि रोत्स्यन्ति तोयार्थे कूलमाश्रिताः ।
पक्वान्नव्यवहारेण विपणन्तः परस्परम्॥३७॥

तनूरुहैर्यथा जातैः समूलान्तरसंवृतैः ।
बह्वपत्याः प्रजाहीनाः कुललक्षणवर्जिताः॥३८॥

एवं भविष्यन्ति तदा मनुष्याः कालकारिताः ।
हीनाद्धीनं तदा धर्मं प्रजाः समनुवर्त्स्यति॥३९॥

आयुस्तत्र च मर्त्यानां परं त्रिंशद्भविष्यति ।
दुर्बला विषयग्लाना रजसा समभिप्लुताः॥४०॥

भविष्यति तदा तेषां रोगैरिन्द्रियसंक्षयः ।
आयुःप्रक्षयसंरोधाद्विषादः प्रभविष्यति॥४१॥

शुश्रूषवो भविष्यन्ति साधूनां दर्शने रताः ।
सत्यं च प्रतिपत्स्यन्ति व्यवहारोपसंक्षयात्॥४२॥

भविष्यन्ति च कामानामलाभाद्धर्मशीलिनः ।
करिष्यन्ति च सङ्कोचं स्वपक्षक्षयपीडिताः॥४३॥

एवं शुश्रूषवो दाने सत्ये प्राणाभिरक्षणे ।
चतुष्पादः प्रवृत्तश्च धर्मः श्रेयोऽभिपत्स्यते॥४४॥

तेषां लब्धानुमानानां गुणेषु परिवर्तताम् ।
स्वादु किं न्विति विज्ञाय धर्म एवं वदिष्यति॥४५॥

यथा हानिः क्रमात्प्राप्ता तथा वृद्धिः क्रमाद्गता ।
प्रगृहीते यतो धर्मे प्रपत्स्यन्ति कृतं युगम्॥४६॥

साधु वृत्तं कृतयुगे कषाये हानिरुच्यते ।
एक एव तु कालः स हीनवर्णो यथा शशी॥४७॥

छन्नो हि तमसा सोमो यथा कलियुगे तथा ।
पूर्णश्च तमसा हीनो यथा कृतयुगे तथा॥४८॥

अर्थवादः परं ब्रह्म वेदार्थ इति तं विदुः ।
अनिर्णिक्तमविज्ञातं दायाद्यमिव धार्यते॥४९॥

इष्टवादस्तपो नाम तपो हि स्थावरं कृतम् ।
गुणैः कर्माभिनिर्वृत्तिर्गुणास्तथ्येन कर्मणा॥५०॥

आशीस्तु पुरुषं दृष्ट्वा देशकालानुवर्तिनी ।
युगे युगे यथाकालमृषिभिः समुदाहृता॥५१॥

इह धर्मार्थकामानां देवतानां प्रतिक्रिया ।
आशिषश्च शुभाः पुण्यास्तथैवायुर्युगे युगे॥५२॥

यथा युगानां परिवर्तनानि चिरं प्रवृत्तानि विधिस्वभावात् ।
क्षणं न सन्तिष्ठति जीवलोकः क्षयोद‌याभ्यां परिवर्तमानः॥५३॥

सूत उवाच। इत्येवमाश्वासयतो राजानं जनमेजयम् ।
अतीतानागतं वाक्यमृषेः परिषदा श्रुतम्॥१॥

अमृतस्येव संवाहः प्रभा चन्द्रमसो यथा ।
अतर्पयत तच्छ्रोत्रं महर्षेर्वाड्मयो रसः॥२॥

धर्मकामार्थसंयुक्तं करुणं वीरहर्षणम् ।
रमणीयं तदाख्यानं कृत्स्नं परिषदा श्रुतम्॥३॥

केचिदश्रूणि मुमुचुः श्रुत्वा दध्युस्तथापरे ।
इतिहासं तमृषिणा पाणाविव निदर्शितम्॥४॥

सदस्यान्सोऽभ्यनुज्ञाय कृत्वा चापि प्रदक्षिणाम् ।
पुनर्द्रक्ष्याम इत्युक्त्वा जगाम भगवानृषिः॥५॥

अनुजग्मुस्तदा सर्वे प्रयान्तमृषिसत्तमम् ।
लोके प्रवदतां श्रेष्ठं ये विशिष्टास्तपोधनाः॥६॥

याते भगवति व्यासे तदा ब्रह्मर्षिभिः सह ।
ऋत्विजः पार्थिवाश्चैव प्रतिजग्मुर्यथागतम्॥७॥

पन्नगानां सुघोराणां कृतानां वैरयातनाम् ।
जगाम रोषमुत्सृज्य राजा विषमिवोरगः॥८॥

होत्राग्निदीप्तशिरसं परित्राय च तक्षकम् ।
आस्तीकोऽथाश्रमपदं जगाम स महामुनिः॥९॥

राजाऽपि हास्तिनपुरं जगाम स्वजनावृतः ।
अन्वशासञ्च मुदितस्तदा प्रमुदिताः प्रजाः॥१०॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य स राजा जनमेजयः ।
दीक्षितो वाजिमेधेन विधिवद्‌भूरिदक्षिणः॥११॥

संज्ञप्तमश्वं तत्रास्य देवी काश्या वपुष्टमा ।
संविवेशोपगम्याथ विधिदृष्टेन कर्मणा॥१२॥

तां तु सर्वानवद्याङ्गीं चकमे वासवस्तदा ।
संज्ञप्तमश्वमाविश्य तया मिश्रीबभूव सः॥१३॥

तस्मिन्विकारे जनिते विदित्त्वा तत्त्वतश्च तत् ।
असंज्ञप्तोऽयमश्वस्ते ध्वंसेत्यध्वर्युमब्रवीत्॥१४॥

अध्वर्युर्ज्ञानसम्पन्नस्तदिन्द्रस्य विचेष्टितम् ।
कथयामास राजर्षेः शशाप स पुरन्दरम्॥१५॥

जनमेजय उवाच। यद्यस्ति मे यज्ञफलं तपो वा रक्षतः प्रजाः ।
फलेनानेन सर्वेण ब्रवीमि श्रूयतामिदम्॥१६॥

अद्यप्रभृति देवेन्द्रमजितेन्द्रियमस्थिरम् ।
क्षत्रिया वाजिमेधेन न यक्ष्यन्तीति शौनक॥१७॥

ऋत्विजश्चाब्रवीत्क्रुद्धः स राजा जनमेजयः ।
दौर्बल्यं भवतामेतद्यदयं धर्षितः क्रतुः॥१८॥

विषये मे न वस्तव्यं गच्छध्वं सह बान्धवैः ।
इत्युक्तास्तत्यजुर्विप्रास्तं नृपं जातमन्यवः॥१९॥

अमर्षादन्वशासच्च पत्नीशालागताः स्त्रियः ।
राजा परमधर्मज्ञस्तामसौ जनमेजयः॥२०॥

असतीं वपुष्टमामेतां निर्यातयत मे गृहात् ।
यया मे चरणौ मूर्ध्नि पातितौ रेणुगुण्ठितौ॥२१॥

शौण्डीर्यं मेऽनया भन्नं यशो मानश्च दूषितः ।
न चैनां द्रष्टुमिच्छामि परिक्लिष्टामिव स्नजम्॥२२॥

न स्वादु सोऽश्नाति नरः सुखं स्वपिति वा रहः ।
अन्वास्ते यः प्रियां भार्यों परेण मृदितामिह॥२३॥

पुनर्नैवोपभुञ्जन्ति श्वावलीढं हविर्यथा ।
एवमुच्चैः प्रभाषन्तं क्रुद्धं पारीक्षितं नृपम् ।
गन्धर्वराजः प्रोवाच विश्वावसुरिदं वचः॥२४॥

विश्वावसुरुवाच। त्रियज्ञशतयज्वानं वासवस्त्वां न मृष्यते ।
अप्सरास्तेन पत्नी ते विहितेयं वपुष्टमा॥२५॥

रम्भानामाप्सरा देवी काशिराजसुता मता ।
सैषा योषिद्वरा राजन्रत्नभूतानुभूयताम्॥२६॥

यज्ञे विवरमासाद्य विघ्नमिन्द्रेण ते कृतम्॥२७॥

यज्वा ह्यसि कुरुश्रेष्ठ समृद्ध्या वासवोपमः ।
बिभेत्यभिभवाच्छक्रस्तव क्रतुफलैर्नृप ।
तस्मादावर्तितश्चैव क्रतुरिन्द्रेण ते विभो॥२८॥

मायैषा वासवेनेह प्रयुक्ता विघ्नमिच्छता ।
क्रतोर्विवरमासाद्य संज्ञप्तं दृश्य वाजिनम्॥२९॥

रतिमिन्द्रेण रम्भायां मन्यसे यां वपुष्टमाम् ।
अथ ते गुरवः शप्तास्त्रियज्ञशतयाजिनः॥३०॥

भ्रंशितस्त्वं च विप्राश्च बलादिन्द्रसमादिह ।
त्वत्तश्चैव सुदुर्धर्षास्त्रियज्ञशतयाजिनः॥३१॥

बिभेति हि सदा त्वत्तो ब्राह्मणेभ्योऽपि वासवः ।
एकेन वै तदुभयं तीर्णं शक्रेण मायया॥३२॥

स एष सुमहातेजा विजिगीषुः पुरन्दरः ।
कथमन्यैरनाचीर्णं नप्तुर्दारानविक्रमेत्॥३३॥

विश्वावसुरुवाच। यथैव हि परा बुद्धिः परो धर्मः परो दमः ।
यथैव परमैश्वर्यं कीर्तितं हरिवाहने ।
तथैव त्वयि दुर्धर्षे त्रियज्ञशतयाजिनि॥३४॥

मा वासवं मा च गुरुमात्मानं मा वपुष्टमाम् ।
गच्छ दोषेण कालो हि सर्वथा दुरतिक्रमः॥३५॥

ऐश्वर्येणाश्वमाविश्य देवेन्द्रेणासि रोषितः ।
आनुकूल्येन देवस्य वर्तितव्यं सुखार्थिना॥३६॥

दुस्तरं प्रतिकूलं हि प्रतिस्रोत इवाम्भसः ।
स्त्रीरत्नमुपभुङ्क्ष्वेमामपापं विगतज्वरः॥३७॥

अपापास्त्यज्यमाना वै त्यजेयुरपि योषितः ।
अदुष्टास्तु स्त्रियो राजन्दिव्यास्तु सविशेषतः॥३८॥

भानोः प्रभा शिखा वह्नेर्वेदी होत्रे तथाहुतिः ।
परामृष्टाप्यसंसक्ता नोपदुष्यन्ति योषितः॥३९॥

ग्राह्या लालयितव्याश्च पूज्याश्च सततं बुधैः ।
शीलवत्यो नमस्कार्याः पूज्याः श्रिय इव स्त्रियः॥४०॥

सौतिरुवाच। एवं स विश्वावसुनाऽनुनीतः प्रसा‌दमागम्य वपुष्टमायाः ।
चकार मिथ्या व्यतिशङ्कितात्मा शान्ति परां मानवधर्महृष्टाम्॥१॥

श्रममभिविनिवर्त्यमानसं स समभिलषज्जनमेजयो यशः स्वम् ।
विषयमनुशशास धर्मबुद्धिर्मुदितमना रमयन्वपुष्टमां ताम्॥२॥

न हि विरमति विप्रपूजनान्न च विनिवर्तति यज्ञदानशीलात् ।
न विषयपरिरक्षणाच्च्युतोऽभून्न च परिगर्हति तां वपुष्टमां च॥३॥

विधिविहितमशक्यमन्यथा हि कर्तुं यदृषिरचिन्त्यतया पुराऽब्रवीत्सः ।
इति स नृपतिरात्मवांस्तदासौ तदनु विचिन्त्य बभूव वीतमन्युः॥४॥

इदं महाकाव्यमृषेर्महात्मनः पठन्नृणां पूज्यतमो भवेन्नरः ।
प्रकृष्टमायुः समवाप्य दुर्लभं लभेच्च सर्वज्ञफलं च केशवम्॥५॥

शतक्रतोः कल्मषविप्रमोक्षणं पठन्निदं मुच्यति कल्मषान्नरः ।
तथैव कामान्विविधान्समश्नुते ह्यवाप्तकामश्च चिराय नन्दति॥६॥

यथा हि पुष्पप्रभवं फलं द्रुमाः फलात्प्रजायन्ति पुनश्च पादपाः ।
तथा महर्षिप्रभवा इमा गिरः प्रवर्धयन्ते तमृषिं प्रवर्धिताः॥७॥

पुत्रानपुत्रो लभते सुवर्चसश्च्युतः पुनर्विन्दति चात्मनः स्थितिम् ।
व्याधिं न चाप्नोति चिरं स बन्धनं क्रियां च पुण्यां लभते गुणान्वितः॥८॥

पतिमभिलभते च सत्सु कन्या श्रवणमपेत्य शुभा मुनेस्तु वाचः ।
जनयति च सुतान्गुणैरुपेतान्स्वजनहिते द्विषतां प्रमर्दनं च॥९॥

विजयति वसुधां च राजवृत्तिर्धनमतुलं लभते द्विषज्जयं च ।
विपुलमपि धनं लभेच्च वैश्यः सुगतिमियाच्छ्रवणाच्च शूद्रजातिः॥१०॥

पुराणमेतच्चरितं महात्मनामधीत्य बुद्धिं लभते च नैष्ठिकीम् ।
विहाय दुःखानि विमुक्तसङ्गः स वीतरागो विचरेद्वसुन्धराम्॥११॥

इत्येतदाख्यानमुदाहृतं वै प्रतिस्मरन्तो द्विजमण्डलेषु ।
स्थैर्येण धैर्येण पुनः स्मरन्तः सुखं भवन्तोऽनुचरन्तु लोकम्॥१२॥

इति चरितमिदं महात्मनामृषिकृतमद्भुतवीर्यकर्मणाम् ।
कथितमिदं हि समासविस्तरैः किमपरमिच्छसि किं ब्रवीमि ते॥१३॥

जनमेजय उवाच। प्रभावं पद्मनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि ।
पुष्करे वै यथोद्भूता देवाः सर्षिगणाः पुरा॥१॥

एतदाख्याहि निखिलं योगं योगविदां पते ।
शृण्वतस्तस्य मे कीर्तिं न तृप्तिरभिजायते॥२॥

कियन्तं चैव कालं वै शयिता पुरुषोत्तमः ।
किमर्थं शयते कालं तस्य कालस्य सम्भवः॥३॥

कियता चैव कालेन प्रबुध्यति सुराधिप ।
कथमुत्थाय भगवानसृजन्निखिलं जगत्॥४॥

के प्रजापतयस्तात आसन्पूर्वं महामुने ।
कथं निर्मितवांश्चैव चित्रं लोके सनातनः॥५॥

एवमेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणे प्रनष्टोरगराक्षसे॥६॥

नष्टानलानिले लोके नष्टाकाशमहीतले ।
केवलं गह्वरीभूते महाभूतविपर्यये॥७॥

प्रभूर्महाभूतपतिर्महातेजा महाततिः ।
आस्ते सुरगुरुश्रेष्ठो विधिमादाय कं मुने॥८॥

तन्मे त्वमुपपन्नाय ब्रह्मन्नेतदसंशयम् ।
वक्तुमर्हसि धर्मिष्ठ यशो नारायणात्मकम्॥९॥

प्रादुर्भावं पुरस्कृत्य भूतं भव्यं महात्मनः ।
श्राद्धानामुपविष्टानां भगवन्वक्तुमर्हसि॥१०॥

वैशम्पायन उवाच। नारायणयशोज्ञाने या भवेद्भवतः स्पृहा ।
त्वद्वंशानधपूतस्य कार्यं कुरुकुलर्षभ॥११॥

शृणुष्वादिपुराणेभ्यो देवताभ्यो यथाश्रुति ।
ब्राह्मणानां च वदतां श्रुतोऽस्माभिर्महात्मनाम्॥१२॥

तथा च तपसा दृष्टो बृहस्पतिसमद्युतिः ।
पाराशर्यस्ततः श्रीमान्गुरुर्द्वैपायनोऽब्रवीत्॥१३॥

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।
न विज्ञातुं मया शक्यमृषिमात्रेण भारत॥१४॥

कः समुत्सहते ज्ञातुं परं नारायणात्मकम् ।
विश्वात्मनोऽयं ब्रह्माऽपि न वेदयति तत्त्वतः॥१५॥

श्रुतं मे विश्वदेवानां यद्रहस्यं महर्षिणाम् ।
तदिदं सर्वदेवानां तत्त्वतस्तत्त्ववादिनाम्॥१६॥

तदध्यात्मविदां चिन्त्यं कारणं चैव कर्मिणाम् ।
अधिदैवं च यद्दैवं तद्दैवमिति संज्ञितम्॥१७॥

यद्भूतमधिभूतं च यत्परं च महर्षिणाम् ।
यत्सत्यं देवदृष्टं च यत्तद्वेदविदो विदुः॥१८॥

यः कर्ता कारको बुद्धिर्मनः क्षेत्रज्ञ एव च ।
प्रधानं पुरुषः शास्ता एकस्त‌द्भिशब्द्यते॥१९॥

कालः कालं स्वपयति द्रष्टा स्वाधीन एव च ।
प्राणः पञ्चविधश्चैव ध्रुवमक्षय एव च॥२०॥

उच्यते विविधैर्भावैस्तस्यैवानघ तत्परैः ।
स एव भगवान्सर्वं करोति विकरोति च॥२१॥

योस्मान्कारयते कर्म तेनास्म व्याकुलीकृताः ।
यजामहे तमेवेशं तमेवेच्छाम निर्वृताः॥२२॥

यो वक्ता यश्च वक्तव्यो यश्चाहं तद्ब्रवीमि वः ।
इदं शृणुत यच्छ्रेयो यच्चान्यत्परिजल्पथ॥२३॥

याः कथाश्चैव वर्तन्ते श्रुतयो वाथ गह्वराः ।
विश्वं विश्वपतिर्देवाः सर्वं नारायणात्मकम्॥२४॥

यत्सत्यं यदनृतमाहिमक्षरं वै यद्भूतं भवति मिथश्च यद्भविष्यम् ।
यत्किञ्चिच्चरमचराव्ययं त्रिलोके तत्सर्वं पुरुषवरः प्रभुर्वरिष्ठः॥२५॥

वैशम्पायन उवाच। चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा जनमेजय॥१॥

तत्र धर्मश्चतुष्पादो ह्यधर्मः पादविग्रहः ।
स्वधर्मनिरताः सन्तो यजन्ते चैव मानवाः॥२॥

स्थिता धर्मपरा विप्रा राजवृत्तौ स्थिता नृपाः ।
कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवस्तथा॥३॥

सदा सत्यं तपश्चैव धर्मश्चैव विवर्धते ।
सद्भिराचरितं यच्च क्रियते ख्यायते च यत्॥४॥

एतत्कृतयुगे वृत्तं सर्वेषामेव भारत ।
प्राणिनां धर्मबुद्धीनामपि चेन्नीचयोनिनाम्॥५॥

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा परिकीर्तिता॥६॥

द्वाभ्यामधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर्धर्मो व्यवस्थितः ।
तत्र सत्यं च सत्त्वं च कृते सर्वं प्रवर्तते॥७॥

त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णा लौल्येन संयुताः ।
चातुर्वर्ण्यस्य वै कृत्याद्यान्ति दौर्बल्यमाश्रिताः॥८॥

एष त्रेतायुगविधिर्विहितो देवनिर्मितः ।
द्वापरस्यापि या चेष्टा तामपि श्रोतुमर्हसि॥९॥

द्वापरं द्वे सहस्त्रे तु वर्षाणां कुरुसत्तम ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या द्विगुणा परिकीर्तिता॥१०॥

तत्राप्यर्थपरा विप्रा ज्ञानिनो रजसाऽऽवृताः ।
शठा नैष्कृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते कुरुपुङ्गव॥११॥

द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्यामधर्मस्त्रिभिरुत्थितः ।
विपर्ययं शनैर्यान्ति कृते ये धर्मसेतवः॥१२॥

ब्राह्मण्यभावा नश्यन्ति तथास्तिक्यं विशीर्यते ।
व्रतोपवासास्त्यज्यन्ते द्वापरे युगपर्यये॥१३॥

तथा वर्षसहस्रं तु वर्षाणां द्वे शते तथा ।
सन्ध्यया सह सङ्ख्यातं क्रूरं कलियुगं स्मृतम्॥१४॥

तत्राधर्मश्चतुष्पादः स्याद्धर्मः पादविग्रहः ।
कामनिष्ठास्तमश्छन्ना जायन्ते तत्र मानवाः॥१५॥

नैवोपवासकृत्कश्चिन्न च साधुर्न सत्यवाक् ।
आस्तिको ब्रह्मवक्ता वा नरो भवति वै तदा॥१६॥

अहङ्कारगृहीताश्च प्रक्षीणस्नेहबान्धवाः ।
विप्राः शूद्रसमाचाराः शूद्रास्त्वाचारलक्षणाः॥१७॥

दूषकास्त्वाश्रमाणां च वर्णानां चैव सङ्कराः ।
अगम्येष्वभिरंस्यन्ते वर्तन्त्येवं कलौ युगे॥१८॥

एवं द्वादशसाहस्रं तदेकं युगमुच्यते ।
तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते॥१९॥

त्रय्यां चैव न सन्देहो युगान्ते जनमेजय ।
दिव्यं द्वादशसाहस्रं युगं तु कवयो विदुः ।
एतत्सहस्त्रपर्यन्तं तदहो ब्राह्ममुच्यते॥२०॥

ततोऽहनि गते तस्मिन्सर्वेषामेव देहिनाम् ।
शरीरनिर्वृतिं दृष्ट्वा लोकः संहारबुद्धिमान्॥२१॥

देवतानां च सर्वेषां ब्राह्मणानां महीपते ।
दैत्यानां मानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम्॥२२॥

देवर्षीणां ब्रह्मर्षीणां तथा राजर्षिणामपि ।
किन्नराणामप्सरसां भुजङ्गानां तथैव च॥२३॥

पर्वतानां नदीनां च पशूनां चैव भारत ।
तिर्यग्योनिगतानां च सत्त्वानां मृगपक्षिणास्॥२४॥

महाभूतपतिर्देवः पञ्चभूतानि भूतकृत् ।
जगत्संहरणार्थाय कुरुते वैशसं महत्॥२५॥

भूत्वा सूर्यश्चक्षुषी चाददानो भूत्वा वायुः संहनन्प्राणिजातम् ।
भूत्वा वह्निर्दह्यते सर्वलोकान्मेघो भूत्वा भूय एवाभ्यवर्षत्॥२६॥

वैशम्पायन उवाच। भूत्वा नारायणो योगी सप्तमूर्तिर्विभावसुः ।
गभस्तिभिः प्रदीप्ताभिः संशोषयति सागरान्॥१॥

पीत्वाऽर्णवांश्च सर्वान्स नदीः कूपांश्च सर्वशः ।
पर्वतानां च सलिलं सर्वं पीत्वा च रश्मिभिः॥२॥

भित्त्वा सहस्रश्चैव महीं नीत्वा रसातलम् ।
रसातलेजलं कृत्स्नं पिबते रसमुत्तमम्॥३॥

अप्सु सृजन्क्लेदमन्यद्ददाति प्राणिनां ध्रुवम् ।
तत्सर्वमरविन्दाक्ष आद‌त्ते पुरुषोत्तमः॥४॥

वायुश्च बलवान्भूत्वा स विधूयाखिलं जगत् ।
प्राणोदयं सुराणां च वायुना कुरुते हरिः ।
ततो देवगणानां च सर्वेषामेव देहिनाम्॥५॥

ये चेन्द्रियगणाः सर्वे ये चान्ये च यतोद्भवाः ।
पूयं घ्राणं शरीरं च पृथिवीमाश्रिता गुणाः॥६॥

जिह्वा रसश्च क्लेदश्च संश्रिताः सलिलं गुणाः ।
रूपं चक्षुर्विपाकश्च ज्योतिरेवाश्रिता गुणाः॥७॥

स्पर्शः प्राणश्च चेष्टा च पवनं संश्रिता गुणाः ।
परमेष्ठिनं वरेण्यं च हृषीकेशं समाश्रिताः॥८॥

ततो भगवता तत्र रश्मिभिः परिवारिताः ।
वायुना कृष्यमाणाश्च रूपान्योन्यसमाश्रयात्॥९॥

तेषां सङ्घर्षजोद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन् ।
अदह‌न्निखिलाँल्लोकानुग्रः संवर्तकोऽनलः॥१०॥

सपर्वतांस्तरून्गुल्माँल्लतावल्लीस्तृणानि च ।
विमानानि च दिव्यानि पुराणि विविधानि च॥११॥

आश्रमांश्च तथा पुण्यान्दिव्यान्यायतनानि च ।
यानि चाश्रयणीयानि तानि सर्वाणि सोऽदहत्॥१२॥

भस्मीभूतांस्ततः सर्वांल्लोकाँल्लोकगुरुर्हरिः ।
भूयो निर्वापयामास जलयुक्तेन कर्मणा॥१३॥

सहस्रदृङ्‌महातेजा भूत्वा कृष्णो महाघनः ।
दिव्यतोयेन हविषा तर्पयामास मेदिनीम्॥१४॥

ततः क्षीरनिकाशेन स्वादुना परमाम्भसा ।
शिवेन पुण्येन मही निर्वाणमगमत्परम्॥१५॥

ते नगा जलसञ्छन्नाः पयसः सर्वतोधराः ।
एकार्णवजला भूत्वा सर्वसत्त्वविवर्जिताः॥१६॥

महाभूतान्यपि च तं प्रविष्टान्यमितौजसम् ।
नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जनविवर्जिते॥१७॥

संशोषयित्वा पीत्वा च कल्पयित्वा च देहिनम् ।
दग्ध्वा सन्तापयित्वा च वसत्येकः सनातनः ।
पौराणं रूपमास्थाय किमप्यमितबुद्धिमान्॥१८॥

एकार्णवजले ह्यासीद्योगी योगमुपागतः ।
अयुतानां सहस्राणि गतान्येकार्णवेऽम्भसि ।
न चैनं कश्चिद्व्यक्तं व्यक्तं वेदितुमर्हति॥१९॥

जनमेजय उवाच। एकार्णवविधिः कोऽयं यश्चैव परिकीर्तितः ।
क एष पुरुषो नाम किंयोगः कश्च योगवान्॥२०॥

वैशम्पायन उवाच। एतावन्तमसौ कालमेकार्णवविधिं प्रति ।
करिष्यतीमं भगवानिति कश्चिन्न बुध्यते॥२१॥

न वै माता न च द्रष्टा न शाता नैव पार्श्वगः ।
ततोऽवज्ञायते कश्चिदृते तं देवमीश्वरम्॥२२॥

नभः क्षितिं पवनमथ प्रकाशयन्प्रजापतिं भुवनचरं सुरेश्वरम् ।
पितामहं श्रुतिनिलयं महामुनिं शशास भूः शयनमरोचयत्प्रभुः॥२३॥

वैशम्पायन उवाच। एवमेकार्णवीभूते शेते लोके महाश्रुतिः ।
प्रच्छाद्य सलिलं सर्वं हरिर्नारायणः प्रभुः॥१॥

महतो रजसो मध्ये महार्णवसमस्य वै ।
विरजस्को महाबाहुरक्षरं ब्रह्म यं विदुः॥२॥

आत्मरूपप्रकाशेन तपसा संवृतः प्रभुः ।
त्रिकमास्थाय कालं तु ततः सुष्वाप सोऽव्ययः॥३॥

पुरुषो यश इत्येवं यत्परं परिकीर्तितम् ।
यच्चान्यत्पुरुषाख्यं स्यात्सर्वं तत्पुरुषोत्तमः॥४॥

ये च यज्ञपरा विप्रा ऋत्विजा इति संज्ञिताः ।
आत्मदेहात्पुराभूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तदा॥५॥

ब्रह्माणं परमं वक्त्रादुद्गातारं च सामगम् ।
होतारथम चाध्वर्युं वाहुभ्यामसृजत्प्रभुः॥६॥

ब्राह्मणो ब्राह्मणत्वाच्च सम्प्रस्तारं च सर्वशः ।
तन्मित्रं वरुणं सृष्ट्रा प्रतिष्ठातारमेव च॥७॥

उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव भारत ।
अच्छावाकमनोरूभ्यां नेष्टारं चैव भारत॥८॥

पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यं च यज्ञियम् ।
ग्रावाणमथ बाहुभ्यामुन्नेतारं च यज्ञियम्॥९॥

एवमेवैष भगवान्षोडशैताञ्जगत्पतिः ।
प्रवक्तॄन्त्सर्वयज्ञानामृत्विजोऽसृजदुत्तमान्॥१०॥

तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसम्मितः ।
वेदाश्च तन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषद‌क्रियाः॥११॥

स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्तदा ।
श्रूयते तद्यथा वृत्तं मार्कण्डेयो यदन्वभूत्॥१२॥

जीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः ।
बहुवर्षसहस्त्रायुस्तस्यैव वरतेजसा॥१३॥

इति तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीतीर्थगोचरः ।
आश्रमानपि पुण्यांश्च तीर्थान्यायतनानि च॥१४॥

देशान्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च ।
जपहोमरतः क्षान्तस्तपो घोरं समाश्रितः॥१५॥

मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्राद्विभिःसृतः ।
निष्क्रामन्तं न चात्मानं जानीते देवमायया॥१६॥

निष्क्रान्तस्तस्य वदनादेकार्णवमथो गतः ।
सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयो निरीक्षते॥१७॥

तस्योत्पन्नं भयं तीव्र संशयश्चात्मजीविते ।
देवदर्शन संहृष्टो विस्मयं चागमत्परम्॥१८॥

सञ्चिन्तयति मध्यस्थो मार्कण्डेयोऽतिशङ्कितः ।
किंस्विद्भवेदियं चिन्ता मोहः स्वप्नोऽनुभूयते॥१९॥

व्यक्तमन्यतमो भावो ह्येतेषां भविता मम ।
न हीदृशमसङ्क्लिष्टमयुक्तं सत्यमर्हति॥२०॥

नष्टचन्द्रार्कपवने छन्नपर्वतभूतले ।
कतमः स्यादयं लोक इति चिन्ताव्यवस्थितः॥२१॥

अपश्यच्चापि पुरुषं शयानं पर्वतोपमम् ।
तोयाढ्यमिव जीमूतं मध्ये मग्नं महार्णवे॥२२॥

तपन्तमिव तेजोभिर्भास्वन्तमिव वर्चसा ।
जाग्रन्तमिव गाम्भीर्याछ्वसन्तमिव पन्नगम्॥२३॥

स देवं प्रष्टुमायाति को भवानिति विस्मयात् ।
तथैव च शनैर्भूयो मुनिः कुक्षिं प्रवेशितः॥२४॥

स प्रविष्टः पुनः कुक्षौ मार्कण्डेयः सुनिश्चितः ।
तथैव चरते भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्॥२५॥

स तथैव यथापूर्वं पृथिवीमटते पुनः ।
पुण्यतीर्थानि पूतानि निरैक्षद्दिवि भूतले॥२६॥

क्रतुभिर्यजमानांश्च समाप्तवरदक्षिणैः ।
पश्यते देवकुक्षिस्थान्यज्ञियाञ्छतशो द्विजान्॥२७॥

सद्वृत्तमाश्रिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः ।
चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग्यथोद्दिष्टपदानुगाः॥२८॥

वर्षाणां शतसाहस्र्यं मार्कण्डेयो महामुनिः ।
विचरन्पृथिवीं कृत्स्नां न च कुक्ष्यन्तमैक्षत॥२९॥

ततः कदाचिदथ वै पुनर्वक्त्राद्विनिःसृतः ।
सुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालमेकं निरीक्षते॥३०॥

यथा चैकार्णवजले नीहारेण वृतान्तरे ।
अव्यक्तभीषणे लोके सर्वभूतविवर्जिते॥३१॥

स भूयो विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः ।
बालमादित्यसंकाशं न शक्नोत्युपसर्पितुम्॥३२॥

सोऽचिन्तयदथैकान्ते स्थित्वा सलिलसन्निधौ ।
पूर्वदृष्टमिदं नेति शङ्कितो देवमायया॥३३॥

अगाधे सलिलस्तब्धे मार्कण्डेयः प्लवन्मुनिः ।
न शान्तिं लभते तत्र श्रमात्संत्रस्तविक्लवः॥३४॥

तथैव भगवान्हंसो गतो योगेन बालताम् ।
बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः॥३५॥

श्रीभगवानुवाच। मा भैर्वत्स न भेतव्यमिहैवायाहि चान्तिकम् ।
मार्कण्डेय सुने धीर बालस्त्वं श्रमपीडितः॥३६॥

मार्कण्डेय उवाच। को मां नाम्ना कीर्तयते तपः परिभवन्मम ।
बहुवर्षसहस्त्रायुर्धर्षयंश्चैव मे वयः॥३७॥

न ह्येषु समुदाचारो देवेष्वपि समाहितः ।
मां ब्रह्मापि स विश्वेशो दीर्घायुरिति भाषते॥३८॥

कस्तपो घोरशिरसो ममाद्य त्यक्तजीवितः ।
मार्कण्डेयेति मां प्रोक्त्वा मृत्युमीक्षितुमिच्छति॥३९॥

वैशम्पायन उवाच। एवमाभाषते क्रोधान्मार्कण्डेयो महामुनिः ।
अथैनं भगवान्भूयो बभाषे तत्परायणम्॥४०॥

श्रीभगवानुवाच। अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः ।
आयुःप्रदाता पौराणः किमर्थं नोपसर्पति॥४१॥

मां पुत्रकामः प्रथमं पिता ते ह्यङ्गिरा मुनिः ।
पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रमुपाश्रितः॥४२॥

ततस्त्वां घोरशिरसं दहनोपमतेजसम् ।
द‌त्तवानहमात्मेष्टं महर्षिममितायुषम्॥४३॥

तत्र नोत्सहते चान्यो यो न भूतो ममात्मकः ।
द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगधर्मिणम्॥४४॥

वैशम्पायन उवाच। ततः प्रसन्नवद‌नो विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः॥४५॥

नामगोत्रे ततः श्रुत्वा दीर्घायुर्लोकपूजितः ।
अथाकरोन्नमस्कारं प्रणतः शिरसा प्रभुम्॥४६॥

मार्कण्डेय उवाच। इच्छेऽहं तत्त्वत्तो मायामिमां ज्ञातुं तवानघ ।
यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्॥४७॥

किं संज्ञः कश्च भगवाँल्लोके विज्ञायसेऽनघ ।
तर्कये त्वां महाभूतं न भूतमिह तिष्ठति॥४८॥

श्रीभगवानुवाच। अहं नारायणो ब्रह्मा सम्भवः सर्वदेहिनाम् ।
सर्वभूतोद्भवकरः सर्वभूतविनाशनः॥४९॥

अहमैन्द्रे पदे शक्र ऋतूनामपि वत्सरः ।
अहं युगे युगाक्षश्च युगस्यावर्त एव च॥५०॥

अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतान्यखिलानि च ।
भुजगानामहं शेषस्तार्क्ष्योऽहं सर्वपक्षिणाम्॥५१॥

अहं सहस्रशीर्षा द्यौर्यः पदैरभिसंवृतः ।
आदित्यो यज्ञपुरुषो देवो यज्ञमयो मखः ।
अहमग्निर्हव्यवाहो याद‌सां पतिरव्ययः॥५२॥

यत्पृथिव्यां द्विजेन्द्राणां तपसा भावितात्मनाम् ।
बहुजन्मनिरुद्धात्मा ब्राह्मणो यतिरुच्यते॥५३॥

ज्ञानवान्दृष्टविश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः ।
कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः॥५४॥

अहं कर्म क्रिया जीवः सर्वेषां धर्मदर्शनः ।
निष्क्रियः सर्वभूतेषु स्वात्मज्योतिः सनातनः॥५५॥

प्रधानं पुरुषो देवोऽहमाद्यस्त्वक्षयोऽव्ययः ।
अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्॥५६॥

अहं हयशिरो देवः क्षीरोदे यो महार्णवे ।
ऋतं सत्यं च परममहमेकः प्रजापतिः॥५७॥

अहं साङ्ख्यमहं योगमहं तत्परमं पदम् ।
अहमिज्यो भवश्चाहमहं विद्याधिपः स्मृतः॥५८॥

अहं ज्योतिरहं वायुरहं भूमिरहं नभः ।
अहमापः समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश ।
अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्योऽहमहं रविः॥५९॥

क्षीरोदः सागरश्चाहं समुद्रो वडवामुखः ।
वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमहं रविः॥६०॥

अहं पुराणं परमं तथैवेहं परायणम् ।
भविष्यं चैव सर्वत्र भविष्ये सर्वसम्भवः॥६१॥

यत्किञ्चित्पश्यसे चैव यच्छृणोषि च किञ्चन ।
यच्चानुभवसे लोके तत्त्सर्वं मामकं स्मृतम्॥६२॥

विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृजेयं चाद्य पश्य माम् ।
युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत्॥६३॥

तदेतदखिलं सर्वं मार्कण्डेयावधारय ।
शुश्रूषुर्मम धर्मेप्सुः कुक्षौ चर सुत्री भव॥६४॥

मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवाश्च ऋषिभिः सह ।
व्यक्तमव्यक्तयोगं मामवगच्छापराजितम्॥६५॥

अहमेकाक्षरो मन्त्रस्त्र्यक्षरश्चैव सर्वशः ।
त्रिपदश्चैव परमस्त्रिवर्गार्थनिदर्शनः॥६६॥

वैशम्पायन उवाच। एवमेतत्पुराणेषु वेदान्ते च महामुनिः ।
वक्त्रे व्याहृतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम्॥६७॥

प्रवेशयामास ततो जठरं विश्वरूपधृक् ।
ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः ।
रराम सुखमासाद्य शुश्रूषुर्हसमव्ययम्॥६८॥

तदक्षरं विविधमथाश्रितो वपुर्महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे ।
शनैश्चरन्प्रभुरपि हंससंज्ञितोऽसृजज्जगद्विसृजति कालपर्यये॥६९॥

वैशम्पायन उवाच। आपवः स विभुर्भूत्वा कारयामास वै तपः ।
छादयित्वाऽऽत्मनो देहमात्मना कुम्भसम्भवः॥१॥

ततो महात्माऽतिबलो मतिं लोकस्य सर्जने ।
महतां पञ्चभूतानां विश्वभूतो व्यचिन्तयत्॥२॥

तस्य चिन्तयतस्तत्र तपसा भावितात्मनः ।
निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति गह्वरे॥३॥

ईषत्संक्षोभयामास सोऽर्णवं सलिले स्थितः ।
सोऽनन्तरोर्मिणा सूक्ष्ममथ च्छिद्रमभूत्तदा॥४॥

तत्र शब्दगतिर्भूत्वा मारुतद्रवसम्भवः ।
स लब्ध्वाऽऽन्तरमक्षोभ्यो व्यवर्धत समीरणः॥५॥

विवर्धता बलवता तेन संक्षोभितोऽर्णवः ।
अन्योन्यवेगाभिहता ममन्थुश्चोर्मयो भृशम्॥६॥

महार्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन्नम्भसि मध्यति ।
कृष्णवर्मा समभवत्प्रभुर्वैश्वानरोऽर्चिमान्॥७॥

तत्र संशोषयामास पावकः सलिलं बहु ।
क्षयाज्जलनिधेश्छिद्रमभवन्निःसृतं नमः॥८॥

आत्मतेजोद्भवाः पुण्या आपोऽमृतरसोपमाः ।
आकाशं छिद्रसम्भूतं वायुराकाशसम्भवः॥९॥

आज्यसङ्घर्षणोद्भूतं पावकं चाज्यसम्भवम् ।
दृष्ट्वा प्रीतियुतो देवो महाभूतादिभावनः॥१०॥

दृष्ट्वा भूतानि भगवाँल्लोकसृष्ट्यर्थतत्त्ववित् ।
ब्रह्मणो जन्मसहितं बहुरूपो विचिन्वति॥११॥

चतुर्युगादिसङ्ख्यान्ते सहस्त्रयुगपर्यये ।
यत्पृथिव्यां द्विजेन्द्राणां तपसा भावितात्मनाम्॥१२॥

बहुजन्मनिरुद्धात्मा ब्राह्मणो यतिरुत्तमः ।
ज्ञानवान्दृष्टविश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः॥१३॥

तं योगवन्तं विज्ञेयं सम्पूर्णैश्वर्यविक्रमम् ।
देवो ब्रह्माणि विश्वे च नियोजयति योगवित्॥१४॥

ततस्तस्मिन्महातोये हविषो हरिरच्युतः ।
स्वपन्क्रीडंश्च विविधं मोदते चैष पावकिः॥१५॥

पद्मं नाभ्युद्भवं चैकं समुत्पादितवांस्तदा ।
सहस्रपत्रं विरजो भास्कराभं हिरण्मयम्॥१६॥

हुताशनं ज्वलितशिखोज्ज्लप्रभं सुगन्धिनं शरदमलार्कतेजसम् ।
विराजते कमलमुदारवर्चसं महात्मनस्तनुरुहचारुदर्शनम्॥१७॥

वैशम्पायन उवाच। अथ योगविदां श्रेष्ठं सर्वभूतमनोमयम् ।
स्रष्टारं सर्वभूतानां ब्रह्माणं सर्वतोमुखम्॥१॥

तस्मिन्हिरण्मये पद्मे बहुयोजनविस्तृते ।
सर्वतेजोगुणमये पार्थिवैर्लक्षणैर्युते॥२॥

तच्च पद्मं पुराणज्ञाः पृथिवीरुहमुत्तमम् ।
नारायणाङ्गसम्भूतं प्रवदन्ति महर्षयः॥३॥

या तु पद्मासना देवी पृथिवीं तां प्रचक्षते ।
ये गर्भसाराङ्कुरतस्तान्दिव्यान्पर्वतान्विदुः॥४॥

हिमवन्तं च मेरुं च नीलं निषधमेव च ।
कैलासं मुञ्जवन्तं च तथाद्रिं गन्धमादनम्॥५॥

पुण्यं त्रिशिखरं चैव कान्तं मन्दरमेव च ।
उदयं कन्दरं चैव विन्ध्यमस्तं च पर्वतम्॥६॥

एते देवगणानां च सिद्धानां च महात्मनाम् ।
आश्रमाः पुण्यशीलानां सर्वकामयुताद्रयः॥७॥

एतेषामितरो देशो जम्बूद्वीप इति स्मृतः ।
जम्बूद्वीपस्य सङ्ख्यानं याज्ञिया यत्र चक्रिरे॥८॥

गर्भाद्यत्स्रवते तोयं देवामृतरसोपमम् ।
दिव्यतीर्थशतपाङ्ग्यस्तादिव्याःसरितःस्मृताः॥९॥

यान्येतानि तु पद्मस्य केसरााणि समन्ततः ।
असङ्ख्याताः पृथिव्यां तु विश्वे ते धातुपर्वताः॥१०॥

यानि पद्मस्य पत्राणि भूरीण्यूर्ध्वं नराधिप ।
ते दुर्गमाः शैलचिता म्लेच्छदेशा विकल्पिताः॥११॥

यान्यधः पद्मपत्राणि वासार्थं तानि भागशः ।
दैत्यानामुरगाणां च पातालं तन्महात्मनाम्॥१२॥

तेषामधोगतं यत्तदुद‌केत्यभिसंज्ञितम् ।
महापातककर्माणो मज्जन्ते यत्र मानवाः॥१३॥

पद्मस्यान्ते कुशं यत्तदेकार्णवजलं महत् ।
प्रोक्तास्ते दिक्षु सङ्घाताश्चत्वारो जलसागराः॥१४॥

ऋषेर्नारायणस्यायं महापुष्करसम्भवः ।
प्रादुर्भावोऽप्ययं तस्मान्नाम्ना पुष्करसम्भवः॥१५॥

एतस्मात्कारणात्तज्ज्ञैः पुराणैः परमर्षिभिः ।
यज्ञियैर्वेददृष्टार्थैर्यज्ञे पद्मचिती कृतः॥१६॥

एवं भगवता पद्मे विश्वस्य परमो विधिः ।
पर्वतानां नदीनां च देवतानां च निर्मितः॥१७॥

विभुस्तथैवाप्रतिमप्रभावः प्रभाकरो वै भगवान्महात्मा ।
स्वयं स्वयम्भूः शयनेऽसृजत्तदा जगन्मयं पद्मनिधिं महार्णवे॥१८॥

वैशम्पायन उवाच। चतुर्युगादिसम्भूतौ सहस्रयुगपर्यये ।
विघ्नस्तमासि सम्भूतो मधुर्नाम महासुरः॥१॥

तस्यैव च सहायोऽन्यो भूतो रजसि कैटभः ।
तौ रजस्तमसाविष्टौ सम्भूतौ कामरूपिणौ॥२॥

एकार्णवजलं सर्वं क्षोभयन्ती महासुरौ ।
कृष्णरक्ताम्बरधरौ श्वेत दीप्तोग्रदंष्ट्रिणौ॥३॥

उभौ मदकटोदग्रौ केयूरवलयोज्ज्वलौ ।
महाविकृतताम्राक्षौ पीनोरस्कौ महाभुजौ॥४॥

महच्छिरःसंहननौ जङ्गमाविव पर्वतौ ।
नीलमेघाभ्रसङ्काशावादित्यप्रतिमाननौ॥५॥

विद्युदम्भोदताम्राभ्यां कराभ्यामतिभीषणौ ।
पादसञ्चारवेगाभ्यामुत्क्षिपन्ताविवार्णवम्॥६॥

कम्पयन्ताविव हरिं शयानमरिसूदनम् ।
तौ तत्र विहरन्तौ स्म पुष्करे विश्वतोमुखम्॥७॥

पश्यतां दीप्तवपुषं योगिनां श्रेष्ठमुत्तमम् ।
नारायणसमाज्ञप्तं सृजन्तमखिलाः प्रजाः ।
दैवतानि च विश्वानि मानसांश्च सुतानृषीन्॥१०॥

ततस्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणमसुरोत्तमौ ।
दृप्तौ युयुत्सुकौ क्रुद्धौ रोषसंरक्तलोचनौ॥९॥

कस्त्वं पुरुष मध्यस्थः सितोष्णीषश्चतुर्मुखः ।
आवामगणयन्मोहादासे त्वं विगतज्वरः॥१०॥

एह्यावयोर्बाहुयुद्धं प्रयच्छ कमलोद्भव ।
आवाभ्यामतिवीराभ्यां न शक्यं स्थातुमाहवे॥११॥

कस्त्वं कश्चोद्भवस्तुभ्यं केन वासीह चोदितः ।
कः स्रष्टा कश्च वै गोप्ता केन नाम्नाभिधीयसे॥१२॥

ब्रह्मोवाच। यः क इत्युच्यते लोके ह्यविज्ञातः सहस्रशः ।
तत्सम्भवं योगवन्तं किं मां नाभ्यवगच्छथः॥१४॥

मधुकैटभावूचतुः। नावयोः परमं लोके किञ्चिदस्ति महामते ।
आवां छादयता विश्वं तमसा रजसा तथा॥१४॥

रजस्तममोमयावावां यतीनां दुःखलक्षणौ ।
छलकौ धर्मशीलानां दुस्तरौ सर्वदेहिनाम्॥१५॥

आवाभ्यां मुह्यते लोक उच्छ्रिताभ्यां युगे युगे ।
आवामर्थश्च कामश्च यज्ञाः सर्वपरिग्रहाः॥१६॥

सुखं यत्र मुदो यत्र यत्र श्रीः सन्निवृत्तयः ।
एषां यत्काङ्क्षितं चैव तत्तदावां विचिन्तय॥१७॥

ब्रह्मोवाच। यत्तद्योगवतां श्रेष्ठं यच्च सर्वं मयार्चितम् ।
तत्समाधाय गुणवान्त्सत्त्वजोऽस्मि प्रतिष्ठितः॥१८॥

यत्परं योगयुक्तानामक्षरं सत्त्वमेव च ।
रजसस्तमसश्चैव यत्स्रष्टा जीवसम्भवः॥१९॥

यतो भूतानि जायन्ते सात्त्विकानीतराणि च ।
स एवं युक्तः समरे वशी वां शमयिष्यति॥२०॥

वैशम्पायन उवाच। ततः शयानं श्रीमन्तं बहुयोजनविस्तृतम् ।
पद्मनाभं हृषीकेशं प्रणम्योवाच तावुभौ॥२१॥

जानीवस्त्वां विश्वयोनिमेकं पुरुषसत्तमम् ।
तवोपासनहेत्वर्थमिदं नौ विद्धि कारणम्॥२२॥

अमोघदर्शनं सत्यं यतस्त्वां विदुरीश्वरम् ।
ततस्त्वामभितो देव काङ्क्षावः प्रतिवीक्षितुम्॥२३॥

तदिच्छावो वरं दत्तं त्वया ह्यावामरिन्दम ।
अमोघं दर्शनं देव नमस्तेऽस्त्वजितञ्जय॥२४॥

श्रीभगवानुवाच। कानिच्छतो द्रुतं ब्रूतं वरानसुरसत्तमौ ।
दत्तायुषौ मया भूयस्त्वहो जीवितुमिच्छथः॥२५॥

तस्माद्यदेष वां यत्नस्तत्प्राप्नुतं महाबलौ ।
वध्यौ भवन्तौ तु स्यातां तावित्येवाब्रवीद्धरिः ।
उभावपि महात्मानावूरतौ क्षतवर्जितौ॥२६॥

मधुकैटभावूचतुः। यस्मिन्नकश्चिन्मृतवांस्तस्मिन्देशे विभो वधम् ।
इच्छावः पुत्रतां यातुं तव चैव सुराधिप॥२७॥

श्रीभगवानुवाच। बाढं सुतौ मे प्रवरौ भविष्ये कल्पसम्भवे ।
भविष्यथो न सन्देहः सत्यमेतद्ब्रवीमि वाम्॥२८॥

वैशम्पायन उवाच। वरं प्रदायाथ महासुराभ्यां सनातनो विश्ववरोत्तमो विभुः ।
रजस्तमोभ्यां भवभावनोपमौ ममन्थ तावूरुतले सुरारिहा॥२९॥

वैशम्पायन उवाच। स्थित्वा तस्मिंस्तु कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
ऊर्ध्वबाहुर्महाबाहुस्तपो घोरं समाश्रितः॥१॥

ज्वलन्निव च तेजस्वी भाभिःस्वाभिस्तमोनुदः ।
बभासे सर्वधर्मस्थः सहस्रांशुरिवांशुमान्॥२॥

अथान्यद्रूपमास्थाय शम्भुर्नारायणोऽव्ययः ।
द्विधा कृत्वाऽऽत्मनाऽऽत्मानमचिन्त्यात्मा सनातनः॥३॥

आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः ।
साङ्ख्याचार्यश्च मतिमान्कपिलो ब्राह्मणो वरः॥४॥

देवर्षिभिस्तु तावेतौ ब्रह्म ब्रह्मविदां वरौ ।
उभावपि महात्मानावूर्जितौ क्षेत्रतत्परौ॥५॥

तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम् ।
परावरविशेषज्ञौ पूर्जितौ परमर्षिभिः॥६॥

बहुत्वाद्दृढपादश्च विश्वात्मा जगतः स्थितिः ।
ग्रामणीः सर्वलोकानां ब्रह्मा लोकगुरुर्वरः॥७॥

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा तिस्रो व्याहृतयो जपन् ।
त्रीनिमान्कृतवाँल्लोकान्यथाह ब्राह्मणी श्रुतिः॥८॥

यत्र भूसंज्ञकं चैव समुत्पादितवान्प्रभुः ।
ततोऽग्रे तद्गतस्नेहो ब्रह्मा मानसमव्ययम्॥९॥

सोत्पन्नस्त्वग्रे ब्रह्माणमुवाच मानसः सुतः ।
करोमि कि ते साहाय्यं ब्रवीतु भगवानिति॥१०॥

ब्रह्मोवाच। य एष कपिलो नाम ब्रह्मा नारायणस्तथा ।
वदत वरस्त्वां तु तत्कुरुष्व महामते॥११॥

वैशम्पायन उवाच। ब्रह्मणोक्तस्तदा भूयः संशयं समुपस्थितः ।
शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं कुर्मीति कृताञ्जलिः॥१२॥

परमेश्वरावूचतुः। यत्सत्यमक्षरं ब्रह्म ह्यष्टादशनिधं स्मृतम् ।
यत्सत्यममृतं चैव परं तत्समनुस्मर॥१३॥

वैशम्पायन उवाच। एतद्वचो निशम्याथ स ययौ दिशमुत्तराम् ।
गत्वा च तत्र ब्रह्मत्वमगमज्ज्ञानचक्षुषा॥१४॥

ततो ब्रह्मा भुवं नाम द्वितीयमसृजत्प्रभुः ।
तं कल्पयित्वा मनसा मनसैव महामनाः॥१५॥

ततः सोऽप्यब्रवीद्वाक्यं किं कुर्वेति पितामहम् ।
पितामहसमाज्ञप्तो ब्रह्माणं समुपस्थितः॥१६॥

ब्रह्मभ्यां सहितः सोऽथ भूयो भागवतीं गतः ।
प्राप्तश्च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वमागतः॥१७॥

तस्मिन्नपि गते पुत्रं तृतीयमसृजत्प्रभुः ।
मोक्षोपायेतिकुशलं भूर्भुवं नाम तं विभुः॥१८॥

आससाद स तद्धर्मं तयोरेवागमद्गतिम् ।
एवं पुत्रास्त्रयोऽप्येते उक्ताः शम्भोर्महात्मनः॥१९॥

तान्गृहीत्या सुतांस्तस्य प्रययौ स्वां गतिं तथा ।
नारायणोऽथ भगवान्कपिलश्च यतीश्वरः॥२०॥

यं कालं तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तत्कालमेव तु ।
तेपे घोरतरं भूयः स तपःसंशितव्रतः॥२१॥

न रराम ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन् ।
शरीरार्द्धमथो भार्यां समुत्पादितवाञ्छुभाम्॥२२॥

तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च ।
सदृशीमात्मनो भार्यां समर्थां लोकसर्जने॥२३॥

तया सह ततस्तत्र रेमे ब्रह्मा तपोमयः ।
सृजत्प्रजापतीन्त्सर्वान् सागरान्त्सरितस्तथा॥२४॥

ततोऽसृजद्वै त्रिपदां गायत्रीं वेदमातरम् ।
अकरोच्चैव चत्वारो वेदान्गायत्रिसम्भवान्॥२५॥

आत्मार्थे चासृजत्पुत्राँल्लोककर्तॄन्पितामहः ।
विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः॥२६॥

विश्वेशं प्रथमं नाम महातपसमात्मजम् ।
सर्वाश्रमतमं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्॥२७॥

दक्षं मरीचिमत्रिं व पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमङ्गिरसं मनुम्॥२८॥

अथर्वभूता इत्येते ख्याता ब्रह्ममहर्षयः ।
त्रयोदशसुतानां तु ये वंशा वै महर्षिणाम्॥२९॥

अदितिर्दितिर्दनुः काला ह्यनायुः सिंहिका मुनिः ।
प्रबोधा सुरसा क्रोधा विनता कद्रुरेव च॥३०॥

दक्षस्यैता दुहितरः कन्या द्वादश भारत ।
नक्षत्राणि च भद्रं ते सप्तविंशतिरूर्जिताः॥३१॥

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तपसा निर्मितः प्रभुः ।
तस्मै कन्या द्वादशेमा दक्षस्ता अन्वमन्यत॥३२॥

नक्षत्राख्योन सामाय वसवे दत्तवानृषिः ।
रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि जनमेजय॥३३॥

लक्ष्मीः कीर्तिस्तथा साध्या विश्वा कामानुगा शुभा ।
देवी मरुत्वती चैव ब्रह्मणा निर्मिता पुरा॥३४॥

एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय भारत ।
दत्ता धर्माय भद्रं ते ब्रह्मणा दृष्टधर्मणा॥३५॥

या रूपार्द्धमयी पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी ।
सुरभिः सा तु गौर्भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता॥३६॥

ततस्तामगमद्ब्रह्मा मैथुने लोकपूजितः ।
लोकसर्जनहेतुज्ञो गवामर्थाय भारत॥३७॥

जज्ञे चैकादश सुतान्विपुलान्धर्मसंहितान् ।
रक्तसन्ध्याभ्रसदृशान्दहनोपमतेजसः॥३८॥

ते रुदन्तो द्रवन्तश्च भगवन्तं पितामहम् ।
रोदनाद्द्रावणाच्चैव ततो रुद्रा इति स्मृताः॥३९॥

निर्ऋतिश्चैव सर्पश्च तृतीयो ह्यज एकपात् ।
मृगव्याधः पिनाकी च दहनोऽथेश्वरश्च वै॥४०॥

अहिर्बुध्न्यश्च भगवान्कपाली चापराजितः ।
सेनानीश्च महातेजा रुद्रा एकादश स्मृताः॥४१॥

तस्यामेव सुरभ्यां तु जज्ञे गोवृषभस्तथा ।
आकृष्टाश्च तथा माषाः सिकताः प्रश्रयोऽक्षताः॥४२॥

अजाश्चैवैकवंशाश्च तथैवामृतमुत्तमम् ।
ओषध्यः प्रवरायाश्च सुरभ्यां ताः समुत्थिताः॥४३॥

धर्माल्लक्ष्म्युद्भवः कामः साध्या साध्यान्व्यजायत ।
च्यवनं प्रभवं चैवमीशानं सुरभीं तथा॥४४॥

अरुन्धत्यारुणी चैव विश्वावसुबलध्रुवौ ।
महिषं च तनूजं च विज्ञातमनसावपि॥४५॥

मत्सरं च विभूतिं च सर्वाः सुरभिसूनवः ।
सुपर्वतं विषं नागं साध्या लोकनमस्कृता॥४६॥

वासवानुगता देवी जनयामास वै सुतान् ।
धरं वै प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम्॥४७॥

विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोममीश्वरम् ।
पञ्चमं पर्वतं चैव योगेन्द्रं तदनन्तरम्॥४८॥

सप्तमं च ततो वायुमष्टमं निर्ऋतिं वसुम् ।
धर्मस्यापत्यमित्येवं सुरभ्यां समजायत॥४९॥

विश्वेदेवास्तु विश्वायां धर्माज्जाता इति श्रुतिः ।
दक्षयज्ञो महाबाहुर्वसुश्च सुत एव च ।
सुधर्मा व महाबाहुः शङ्खपाश्च महाबलः॥५०॥

उक्तश्चैव महाबाहुर्वपुष्मांश्च तथैव च ।
चाक्षुषस्य मनोरेते तथानन्तमहीरणौ॥५१॥

विश्वावसुसुपर्वाणौ विष्टरश्च महायशाः ।
रुरुश्च ऋषिपुत्रो वै भास्करप्रतिमद्युतिः॥५२॥

विश्वेदेवान्देवमाता विश्वेशाञ्जनयत्सुतान् ।
मरुत्वती मरुत्वतो देवानजनयच्छुभान्॥५३॥

अग्निश्चक्षुर्हविर्ज्योतिः सावित्रो मित्र एव च ।
अमरं शरवृष्टिं च संक्षयं च महाभुजम्॥५४॥

विरजं चैव शुक्रं च विश्वावसुविभावसू ।
अश्मन्तं चित्ररश्मिं च तथा निष्कुपितं नृपम्॥५५॥

नहुषं चाहुतिं चैव चारित्रं बहुपन्नगम् ।
बृहन्तं च वृहद्रूपं तथैव परतापनम् ।
मरुत्वत्यां पुरा धर्माज्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम्॥५६॥

अदित्यां जज्ञिरे राजन्नादित्याः कश्यपादथ ।
इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोंऽशोऽर्यमा रविः॥५७॥

पूषा मित्रश्च वरदो मनुः पर्जन्य एव च ।
इत्येते द्वाद‌शादित्या वरिष्ठास्त्रिदिवौकसः॥५८॥

आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् ।
रूपश्रेष्ठं बलश्रेष्ठं त्रिदिवे रूपिणां वरम्॥५९॥

दनुस्तु दानवाञ्जज्ञे दितिर्दैत्यान्व्यजायत ।
कालानुकालकेयांश्च ह्यसुरान्राक्षसांस्तथा॥६०॥

अनायुषायास्तनया व्याधयश्चाधयस्तथा ।
सिंहिका ग्रहमाता च गन्धर्वजननी मुनिः॥६१॥

प्रबोधाप्सरसां माता सुरसायां सरीसृपाः ।
क्रोधायाः सर्वभूतानि पिशाचाञ्चैव भारत॥६२॥

तथा यक्षगणाश्चैव गुह्यकाश्च विशाम्पते ।
चतुष्पदानि सर्वाणि ऋते गावस्तु सौरभाः॥६३॥

अरुणो गरुडश्चैव विनतायां व्यजायत ।
महीधरान्त्सर्पनागान्देवी कद्रूर्व्यजायत॥६४॥

एवं विवृद्धिमगमन्विश्वे लोकाः परस्परम् ।
तदा पौष्करके राजन्प्रादुर्भावे महात्मनः॥६५॥

पुराणं पौष्करे चैव मया द्वैपायनाच्छ्रुतम् ।
कथितं तेन पूर्वेण यत्कृतं परमर्षिभिः॥६६॥

यश्चेदमग्र्यं प्रथमं पुराणं सदाऽप्रमत्तः पठते महात्मा ।
अवाप्य कामानिह वीतशोकः परत्र स स्वर्गफलानि भुङ्क्ते॥६७॥

जनमेजय उवाच। श्रुतं नः परमं ब्रह्मन्त्स्ववंशचरितं महत् ।
दिव्यमन्योन्यसम्भूतं मानितं बहुभिर्गुणैः॥१॥

छन्दोभिर्वृत्तसञ्जातैः समासैश्च सविस्तरैः ।
लघुभिर्मधुराभाषैर्ग्रथितं प‌दविग्रहैः॥२॥

त्रिवर्गेणाभिसम्पन्न घर्मेणार्थेन भोगिनाम् ।
कामेन बहुरूपेण शरीरान्तर्गतेन च॥३॥

ब्राह्मणानां प्रमावैश्च योधानां च पराक्रमैः ।
वैरनिर्यातनैश्चैव प्रतिज्ञानां च पारगैः॥४॥

रिपुस्तवसुसम्पन्नैर्नानुबन्धः प्रचोदितः ।
वंशयोर्निर्विनाशाय नृपेण द्विजविग्रहात्॥५॥

ये च तस्मिन्महारौद्रे सङ्ग्रामे निहता नृपाः ।
तेषां सर्वाणि राष्ट्राणि पुत्राः सर्वे प्रपेदिरे ।
कौरवः प्रथितो राजा भगवच्छासनानुगः॥६॥

धर्मश्च बहुधा प्रोक्तस्त्रयाणां वर्णसम्पदाम् ।
शूराणामपि विख्यातः स्वर्गहेतुर्द्विजर्षभ॥७॥

अनुग्रहार्थं भूतानां नोत्सेकाय कथञ्चन ।
चतुर्णां वर्णसंज्ञानां पृथक्पृथगनेकधा॥८॥

गर्भवासं पतन्तञ्च भूतानां सम्प्रबोधितः ।
पृच्छतां दवसञ्चारः क्षीणे पुण्ये च कर्मणि॥९॥

दाने यश्चादिसंयोगः स चापि बहुधा कृतः ।
द्वाभ्यां संयोगविहितो मधुवाग्वचनं तयोः॥१०॥

न तच्छक्यं मयाऽऽख्यातुं भारताध्ययनं महत् ।
एकाहेन महान्ब्रह्मन्नपि दिव्येन चक्षुषा॥११॥

ब्रह्मणोऽह्नस्तु विस्तारं संक्षेपं च सुसङ्ग्रहम् ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्महत्कौतूहलं हि मे॥१२॥

वैशम्पायन उवाच। शृणुष्वैकमना राजन्पञ्चेन्द्रियसमाहितः ।
कथां कथयतो राजन्निर्विकारेण चेतसा॥१॥

ब्रह्मसम्बन्धसम्बद्धमबद्धं कर्मभिर्नृप ।
पुरस्ताद्धह्म सम्पन्नं ब्रह्मणो यददक्षिणम्॥२॥

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् ।
निष्कलः पुरुषस्तस्मात्सम्बभूवात्मयोनिजः॥३॥

दिव्यो दिव्येन वपुषा सर्वभूतपतिर्विभुः ।
अचिन्त्यश्चाव्ययश्चैव युगानां प्रभवोऽव्ययः॥४॥

अभूतश्चाप्यजातश्च सर्वत्र समतां गतः ।
अव्यक्तात्परमं यत्तन्नारायणविदो विदुः॥५॥

सर्वतः पाणिपादं तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥६॥

असतश्च सतश्चैव विज्ञेयं तत्र कारणम् ।
अव्यक्तो व्यक्तरूपस्थश्चरन्नपि न दृश्यते॥७॥

विकारपुरुषोऽव्यक्तो ह्यरूपी रूपमाश्रितः ।
चरत्यचिन्त्यः सर्वेषु गूढोऽग्निरिव दारुषु॥८॥

भूतभव्योद्भवो नाथः परमेष्ठी प्रजापतिः ।
प्रभुः सर्वस्य लोकस्य नाम चास्येति तत्त्वतः॥९॥

अपदात्तु पदो जातस्तस्मान्नारायणोऽभवत् ।
अव्यक्तो व्यक्तिमापन्नो ब्रह्मयोगेन कामतः॥१०॥

ब्रह्मभावे च तं विद्धि स शब्दं लब्धवान्प्रभुः ।
प्रभुः सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च॥११॥

अहं त्विति स होवाच प्रजाः स्रक्ष्यामि भारत ।
प्रभवः सर्वभूतानां यस्य तन्तुरिमाः प्रजाः॥१२॥

स्वभावाज्जायते सर्वं स्वभावाच्च तथाऽभवत् ।
अहङ्कारः स्वभावाच्च तथा सर्वमिदं जगत्॥१३॥

सर्वव्यापि निरालम्बो ह्यग्राह्योऽथ जयो ध्रुवः ।
एवं ब्रह्ममयो ज्योतिर्ब्रह्मशब्देन शब्दितः॥१४॥

अव्यक्तो व्यक्तिमापन्नः पञ्चभिः क्रतुलक्षणैः ।
धारयन्ब्रह्मणो व्यक्तं विविधं चिन्तितं त्वरन्॥१५॥

अथ मूर्तिं समाधाय स्वभावाद्ब्रह्मचोदितः ।
ससर्ज सलिलं ब्रह्म येन सर्वमिदं ततम्॥१६॥

वायुं पूर्वमथो दृष्ट्वा यो धातुर्धातृसत्तमः ।
धारणाद्धातृशब्दं च लभते लोकसंज्ञितम्॥१७॥

तदेतद्वायुसम्भूतं कृत्स्नं जगदभूत्पुरा ।
एतद्देवैरतिक्रान्तं पूर्वमेव सरस्वति॥१८॥

पृथक्त्वं गमितं तोयं पृथिवीशब्द‌मिच्छता ।
घनत्वाच्च द्रवत्वाच्च निखिलेनोपलभ्यते॥१९॥

फलत्वात्सीदमाना च सलिले सलिलोद्भवः ।
व्याजहार शुभां वाणीं समन्तात्पूरयन्निव॥२०॥

उर्ध्वोऽहं स्थातुमिच्छामि संसीदाम्युद्धरस्व माम् ।
गम्भीरे तोयविवरे मूर्तिविक्षोभितान्तरम्॥२१॥

ततो मूर्तिधरा देवी सर्वभूतप्ररोहिणी ।
यथायोगेन सम्भूता सर्वत्र विषयैषिणी॥२२॥

श्रुत्वा च गदितं तस्या गिरं तां च सुभाषिताम् ।
वराहरूपमास्थाय निपपात महार्णवे॥२३॥

उद्धृत्य सोऽवनिं तोयात्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
समाधौ प्रलयं गत्वा प्रलीनो न च दृश्यते॥२४॥

यत्तद्ब्रह्ममयं ज्योतिराकाशमिति संज्ञितम् ।
तत्र ब्रह्मा समुद्भूतः सर्वभूतपितामहः॥२५॥

अद्यापि मनसा धात्रा धार्यते सर्वयोगिना ।
ज्ञानयोगेन सूक्ष्मेण प्रजानां हितकाम्यया॥२६॥

भित्त्वा तु पृथिवीमध्यमुपयाति समुद्भवम् ।
तपनस्तूर्ध्वमातिष्ठन्रश्मिभिः स हसन्निव॥२७॥

तस्य मण्डलमध्यात्तु निःसृतं सोममण्डलम् ।
स सनातनजो ब्रह्मा सौम्यं सोमत्वमन्वगात्॥२८॥

सोममण्डलपर्यन्तात्पवनः समजायत ।
तदक्षरमयं ज्योतिस्तेजोभिरभिवर्द्धयन्॥२९॥

स तु योगमयाज्ज्ञानात्स्वभावाद्ब्रह्मसम्भवात् ।
सृजते पुरुषं दिव्यं ब्रह्मयोनिं सनातनम्॥३०॥

द्रवं यत्सलिलं तस्य घनं यत्पृथिवी भवत् ।
छिद्रं यच्च तदाकाशं ज्योतिर्यच्चक्षुरेव तत्॥३१॥

वायुना स्पन्दते चैनं सङ्घाताज्ज्योतिसम्भवः ।
पुरुषात्पुरुषो भावः पञ्चभूतमयो महान्॥३२॥

भूतात्मा वै समे तस्मिंस्तस्मिन्देहः सनातनः ।
गुहायां निहितं ज्ञानं योगाद्यज्ञः सनातनः॥३३॥

तपनस्यैव तद्रूपं योऽग्निर्वंसति देहिनाम् ।
शरीरे नित्यशो युक्ते धातुभिः सह सङ्गतः॥३४॥

स्वभावात्क्षयमायान्ति स्वभावाद्भयमेति च ।
स्वभावाद्विन्दते शान्तिं स्वभावाच्च न विन्दति॥३५॥

इन्द्रियैरतिमूढात्मा मोहितो ब्रह्मणः पदे ।
सम्भवं निधनं चैव कर्मभिः प्रतिपद्यते॥३६॥

यावत्तद्ब्रह्मविषयं नोपयाति ह तत्वतः ।
तावत्संसारमाप्नोति सम्भवांश्च पुनः पुनः॥३७॥

इन्द्रियैर्व्यतिरिक्तो वै यदा भवति योगवित् ।
तदा ब्रह्मत्वमापन्नः प्रलयाग्रे प्रतिष्ठति॥३८॥

प्रतिषिद्धममुं लोकं ब्रह्मवान्त्स भवत्युत ।
न च रागव्ययैर्याति न च सज्जति कार्हिचित्॥३९॥

आगतिं च गतिं चैव निधनं सम्भवं तथा ।
भूतेभ्यो वेत्ति सर्वज्ञः परां सिद्धिमुपागतः॥४०॥

आत्मनो गतयश्चैव तथा विषयगोचरे ।
पुरस्तात्कर्मनिर्वृत्तेः पदे ब्रह्मा प्रतिष्ठितः॥४१॥

चित्तग्रन्थींश्च मनसा रुन्ध्यात्पूर्वाञ्च यातनाः ।
भिद्यमानाः प्रलोभेन वायुभिन्नमिवार्णवम्॥४२॥

पच्यते हृदयं नीलं परेभ्यो ज्ञानचक्षुषा ।
ब्रह्मप्रोक्तमिवात्मा वै विमुक्तो देहबन्धनात्॥४३॥

सुजेदपि परं लोकं संहरेदपि विद्यया ।
तेजोमूर्तिरिवाविद्धमिह लोकं च संसृजेत्॥४४॥

तिर्यग्योनौ गतांश्चैव कर्मभिर्नियमोपमैः ।
तान्यपि प्रतिमुच्येत ब्रह्मयुक्तेन चेतसा॥४५॥

अक्षरं च क्षरं चैव योगकर्माभिविद्यते ।
न क्षरं विद्यते तत्र यद्ब्रह्म कर्मभिर्ध्रुवम्॥४६॥

वैशम्पायन उवाच। पृथिव्यां यत्कृतं छिद्रं तपनेन विवर्धता ।
तस्मिन्न्यस्तोऽथ मैनाकः स्वभावविहितोऽचलः॥१॥

पर्वभिः पर्वतत्वं च लभते नाम संज्ञितम् ।
अचलादचलत्वं च स्वभावान्मेरुरेव सः॥२॥

तस्य पृष्ठे सुविस्तीर्णे नगस्य सुमहर्द्धिमान् ।
तस्मिंस्तु पुरुषो व्यक्तो वसति ज्योतिसम्भवः॥३॥

विहितश्च स्वभावेन तेनैव परमात्मना ।
यत्तद्ब्रह्ममयं तेजो निहितं शिरसोऽन्तरे ।
तस्य ज्योतिर्मयं रूपं दीप्तं पुरुषविग्रहम्॥४॥

वदनादद्भिनिष्क्रान्तं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
चतुर्भिर्वद‌नैर्युक्तं चतुर्भिश्च द्विजोत्तमैः॥५॥

चक्रं ब्रह्मसद्भूतं ब्रह्मा ब्राह्मणपुङ्गवः ।
तदेव तन्महाभूतं पुनर्भावत्वमागतम्॥६॥

उद्धृता पृथिवी देवी पुरस्तात्सलिलाशयात् ।
ब्रह्मत्वं ब्रह्मणः स्थानादलोको लोकतां गतः॥७॥

पदसन्धौ ब्रह्मलोकं शृङ्गं मेरोस्तदाऽभवत् ।
उच्छ्रितं योजनशतं सहस्रशतमेव च॥८॥

एवमेव च विस्तारं चतुर्भिर्गुणितं गुणैः ।
अथवा नैव सङ्ख्यातुं शक्यं भूतेन केनचित् ।
समाः सहस्त्रैर्बहुभिरपि दिव्येन तेजसा॥९॥

चतुर्भिः पार्श्वविस्तारैः शिलाभिरभिसंवृतैः ।
नगस्य यस्य राजेन्द्र विस्तारैः शतयोजनैः॥१०॥

कोटिकोटीशतगुणैर्गुणितं ब्रह्मवादिभिः ।
योगयुक्तैः सदा सिद्धैर्नित्यं ब्रह्मपरायणैः॥११॥

मरुद्भिः सह देवेन्द्रै रुद्रैर्वसुभिरेव च ।
आदित्यैर्विश्वसहितै ररक्ष वसुधाधिपान्॥१२॥

ररक्ष पृथिवीं चैव भगवान्विष्णुना सह ।
विवस्वद्वरुणाभ्यां च सङ्घातं गभितं नृप॥१३॥

तेन ब्राह्मेण वपुषा ब्रह्मप्राप्तेन भारत ।
यत्तद्विष्णुमयं तेजः सर्वत्र समतां गतम्॥१४॥

यत्त‌द्ब्रह्मेति वै प्रोक्तं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
नियमैर्बहुभिः प्राप्तैः सत्यव्रतपरायणैः॥१५॥

एवमेते त्रयो लोका ब्राह्मेऽहनि समाहिताः ।
अहनि ब्रह्म चाव्यक्तं व्यक्तं प्राणे प्रतिष्ठितम्॥१६॥

ब्रह्मणो नियतं कर्म प्रभावेण प्रचोदितम् ।
प्रवर्तमानं भावेन शश्वदच्छलवादिनाम्॥१७॥

एतद्धितमिति प्रोक्तं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
यदेकं ब्रह्मणः पादं दिष्टत्वं गमितं पदम्॥१८॥

बहुत्वाद्विप्रभावानां विश्वशब्दः प्रयुज्यते ।
ब्राह्मणैर्ब्रह्मभूतात्मा सत्यव्रतपरायणैः॥१९॥

विश्वरूपं मनोरूपं बुद्धिरूपं च मानयन् ।
एवं द्वन्द्वं स भगवान्प्रथमं मिथुनं सृजत्॥२०॥

स एव भगवान्विश्वो देव्या सह सनातनः ।
विधाय विपुलान्भोगान्ब्रह्मा चरति सानुगः॥२१॥

स एष भगवान्ब्रह्मा नित्यं ब्रह्मविदां वरः ।
निर्वाणभयगन्तॄणामकिञ्चनपथैषिणाम्॥२२॥

सोमात्सोमः समुत्पन्नो धारासलिलविग्रहात् ।
यथाभिषिक्तो भूतानामाधिपत्ये महेश्वरः॥२३॥

अभिषिच्य च भूतेशं कृत्वा कर्म स्वभावतः ।
नदति स्म तदा नादं तेन सा ह्युच्यते नदी॥२४॥

सा ब्रह्मलोकं सम्भाव्य अभिभूय सहस्त्रधा ।
गां गता गगनाद्देवी सप्तधा प्रससार च॥२५॥

सहस्रधा च राजेन्द्र बहुधा च पुनः पुनः ।
इमं लोकममुं चैव भावयन्क्षरसम्भवम्॥२६॥

ततो भूतानि रोहन्ति महाभूतफलानि च ।
ततः सर्वे क्रियारम्भाः प्रवर्तन्ते मनीषिणाम्॥२७॥

चतुर्भिर्वद‌नैस्तस्य मुखपद्माद्विनिःसृता ।
तदाक्षरमयी सिद्धिर्दिशत्वं समुपागता॥२८॥

तस्य ज्ञानमयं पुण्यं चतुष्पादं सनातम् ।
पतित्वेनाभवद्देवो ब्रह्मा चात्र पितामहः॥२९॥

पादा धर्मस्य चत्वारो यैरिदं धार्यते जगत् ।
ब्रह्मचर्येण व्यक्तेन गृहस्थेन च पावने॥३०॥

गुरुभावेन वाक्येन गुह्यगामिनगामिना ।
इत्येते धर्मपादाः स्युः स्वर्गहेतोः प्रचोदिताः॥३१॥

न्यायाद्धर्मेण गुह्येन सोमो वर्धति मण्डले ।
ब्रह्मणो ब्रह्मचरणाद्वेदा वर्तन्ति शाश्वताः॥३२॥

गृहस्थानभिवाक्येन तृप्यन्ति पितरस्तथा ।
ऋषयोऽपि च धर्मेण नगस्य शिरसि स्थिताः॥३३॥

नगस्य तस्य सम्पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् ।
पद्भ्यां सम्पीड्य वृषणावृषिभिस्तैर्विचार्यते॥३४॥

ग्रीवां निगृह्य पृष्ठं च विनाम्य प्रहसन्निव ।
नाभिदेशे करौ न्यस्य सर्वशोऽङ्गानि संक्षिपन्॥३५॥

मूर्ध्नि ब्रह्म समुत्क्षिप्य मनसाऽपि पितामहः ।
असृजन्मनसा विष्णुं योगाद्योगेश्वरस्य च॥३६॥

व्यतिरिक्तेन्द्रियो विष्णुर्बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतः ।
तेजोमूर्तिधरो देवो नभसीन्दुरिवोदितः॥३७॥

रराज ब्रह्मयोगेन सहस्त्रांशुरिवापरः ।
विराजन्नभसो मध्ये प्रभाभिरतुलं प्रभुः॥३८॥

नोपलभ्यति मूढानां प्रत्यक्षं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ललाटमध्ये तिष्ठन्तं द्विधाभूतं क्रियां प्रति॥३९॥

ज्योतिश्चक्षुषि सम्बद्धं बिम्बं भास्करसोमयोः ।
बुद्ध्या पूर्वं तु पश्यन्ति अध्यात्मविषये रताः॥४०॥

ब्राह्मणा वेदविद्वांसः सत्यव्रतपरायणाः ।
नेतरे जातु पश्यन्ति अध्यात्मं नावबुध्यते॥४१॥

हिंसायोगैरयोगात्मा सर्वप्राणचरैर्नृप ।
भूतयो भुवि भूतेशो मोहप्राप्तेन चेतसा॥४२॥

कर्मभिः कुत्सितैरन्यैः सर्वप्राणिवधैषिणाम् ।
नराणां योगमाधाय स्वेषु मात्रेषु भारत॥४३॥

समाहितमना ब्रह्मन्मोक्षप्राप्तेन हेतुना ।
चन्द्रमण्डलसंस्थानाज्ज्योतिश्चान्द्रं महत्तदा॥४४॥

प्रविश्य हृदयं क्षिप्रं गायत्र्या नयनान्तरे ।
गर्भस्य सम्भवो यश्च चतुर्धा पुरुषात्मकः॥४५॥

ब्रह्मतेजोमयो युक्तः शाश्वतोऽथ ध्रुवोऽव्ययः ।
न चेन्द्रियगुणैर्युक्तो युक्तस्तेजोगुणेन च॥४६॥

चन्द्रांशुविमलप्रख्यो भ्राजिष्णुर्वर्णसंस्थितः ।
नेत्राभ्यां जनयद्देवो ऋग्वेदं यजुषा सह॥४७॥

सामवेदं च जिह्वाग्रादथर्वाणं च मूर्धतः ।
जातमात्रास्तु ते वेदाः क्षेत्रं विन्दन्ति तत्त्वतः॥४८॥

तेन वेदत्वमापन्ना यस्माद्विन्दन्ति तत्पदम् ।
ते सृजन्ति तदा वेदा ब्रह्म पूर्वं सनातनम्॥४९॥

पुरुषं दिव्यरूपाभं स्वैः स्वैर्भावैर्मनोभवैः ।
अथर्वणस्तु यो योगः शीर्षं यज्ञस्य तत्स्मृतम्॥५०॥

ग्रीवाबाह्वन्तरं चैव ऋग्भागः स भवेत्ततः ।
हृदयं चैव पार्श्वं च सामभागस्तु निर्मितः॥५१॥

बस्ति शीर्षं कटीदेशं जङ्घोरुचरणैः सह ।
एवमेष यजुर्भागः सङ्घातोः यज्ञकल्पितः ।
पुरुषो दिव्यरूपाभः सम्भूतो ह्यमरात्पदात्॥५२॥

स हि वेदमयो यज्ञः सर्वभूतसुखावहः ।
उभयोर्लोकयोस्तात हिंसावर्ज्यः सनातनः॥५३॥

योगारम्भं कर्मसाध्यं ब्रह्मचर्यं सनातनम् ।
प्रभवः सर्वभूतानां यो विन्दति स वेदवित्॥५४॥

स सिद्धः प्रोच्यते लोके सिद्धिरेव न संशयः ।
निर्मुक्तैः सर्वकर्मभ्यो मुनिभिर्वेद‌पारगैः॥५५॥

वैष्णवं यज्ञमित्येवं ब्रुवते वेदपारगाः ।
ब्राह्मणा नियमश्रान्ता वेदोपनिषदे पदे॥५६॥

जनमेजय उवाच। चेतसस्तूपलम्भं हि मनोग्राह्यस्य कामतः ।
कारणं श्रोतुमिच्छामि यथा त्वं मन्यसे मुने॥५७॥

वैशम्पायन उवाच। न ह्यस्य कारणं किञ्चिद्बाह्यं भवति भारत ।
अन्तर्गतं कारणं तु शारीरं मानसं नृप॥५८॥

येन वेद्यं विदुर्मर्त्या ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
अवेद्यमपि वेद्यं च शक्यं वेत्तुं न कर्मणा॥५९॥

ब्राह्मणेन विनीतेन सदा ब्रह्मनिषेविणा ।
सदा विदिततत्त्वेन सिद्धिहेतोर्महीपते॥६०॥

सदा चैव शुचिर्भूत्वा नियतो ब्रह्मकर्मणा ।
उपतिष्ठेत स गुरुं बद्धाञ्जलिपुटो द्विजः॥६१॥

सायं प्रातश्च तत्त्वज्ञो मोक्षकर्माणि कारयेत् ।
विनीतो ब्रह्मभावेन समाहितमतिर्मुनिः॥६२॥

सम्प्रपद्येत मनसा वैष्णवं पदमुत्तमम् ।
ध्यायन्नेव प्रसीदेत समाहितमतिर्द्विजः॥६३॥

गच्छते परमं ब्रह्म निर्विकारेण चेतसा ।
अपुनर्भवभावज्ञो निर्ममो भाववन्धनात्॥६४॥

तदेवाक्षरमित्याहुर्यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
तर्हि तत्कर्मयोगेन विद्यायोगेन दर्शितम्॥६५॥

ब्राह्मणानां विनीतानां वैष्णवे पदसञ्चये ।
सर्वद्रव्यातिरिक्तानां कामयोगविगर्हिणाम्॥६६॥

अपुनर्भाविनां लोकाः कर्मयोगप्रतिष्ठिताः ।
अनादानेन मनसा राजन्कर्मणि कर्मणि॥६७॥

आदानाद्बध्यते जन्तुर्निरादानात्प्रमुच्यते ।
ब्राह्मणेभ्यः क्रियावाप्तिर्जन्तोः पूर्वाज्जनाधिप॥६८॥

मुक्तश्चेन्द्रियबन्धेन प्राप्तश्च परमं पदम् ।
न भूयः पुनरायाति मानुषं देहविग्रहम्॥६९॥

जनमेजय उवाच। उपसर्गं च योगं च ध्यातव्यं चैव यत्पदम् ।
न भूयः पुनरायाति मानुषं देहविग्रहम्॥१॥

सिद्धिं सिद्धिगुणाश्चैव श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
वैशम्पायन उवाच। शृणु विस्तरतः सर्वं यथा पृच्छसि मेधया ।
उपपन्नेन मनसा ब्रह्मादीनामनेकधा॥२॥

पञ्च सिद्धिगुणांस्त्यक्त्वा पश्यतो ब्रह्मणो नृप ।
योगयुक्तेन मनसा पञ्चेन्द्रियनिवासिनः॥३॥

ब्रह्मणश्चिन्तयानस्य ब्रह्मयज्ञं सनातनम् ।
बहुरूपमनैश्वर्यात्प्रवर्तति निरोधनम्॥४॥

पञ्चेन्द्रियस्य ग्रामस्य नवद्वारस्य भारत ।
कामक्रोधस्य लोभस्य सन्निरुद्धस्य मेधया॥५॥

तेजसा मूर्ध्नि चाधाय धूमो दोधूयते महान् ।
नीललोहितवर्णाभैः पीतैः श्वेतैश्च धातुभिः॥६॥

माञ्जिष्ठरागवर्णाभैः कपोतसदृशैस्तथा ।
शुद्धवैडूर्यवर्णाभैः पद्मवणर्दलप्रमैः॥७॥

स्फाटिकैर्मणिवर्णाभैर्नागेन्द्रसदृशैस्तथा ।
इन्द्रगोपकवर्णाभैश्चन्द्रांशुसलिलप्रभैः॥८॥

बहुवर्णैः सुधूमौघैरिन्द्रायुधसमप्रभैः ।
सम्पतद्भिश्च युगपन्मेघैरिव समागमे॥९॥

निरुध्यन्त इवाकाशे पक्षवद्भिरिवाद्रिभिः ।
ते धूमवर्णाः सङ्घाता घनाः सलिलधारिणः ।
निर्वेमुश्चैव तोयौघान्विविशुर्वसुधातले॥१०॥

मूर्ध्नि चैव महानग्निर्मानसो धूयते प्रभुः ।
युक्तः परमयोगेन शतशोऽर्चिभिरावृतः॥११॥

तस्यार्चेर्विस्फुलिङ्गानां सहस्राणि शतानि च ।
विसस्रुः सर्वगात्रेभ्यो ज्वलन्निव युगाग्नयः॥१२॥

यावन्त्यो वर्षधारास्तु तावन्त्योऽर्च्योऽनलस्य च ।
समेयुर्वारिधाराभिर्विपुले वसुधातले॥१३॥

वर्णाभ्यां युज्यमानस्य वायुर्दोधूयते महान् ।
दिव्यसिद्धगुणोद्भूतः सूक्ष्मप्राणविवर्धनः॥१४॥

वेगवान्भीमनिर्घोषो बलवान्प्राणगोचरः ।
तैरेव चाग्निसङ्घातैर्धातुभिः सह सङ्गतः॥१५॥

सहस्रशोऽथ शतशो मूर्तिं कृत्वा पृथग्विधाम् ।
अग्निर्वायुर्जलं भूमिर्धातवो ब्रह्मचोदिताः॥१६॥

समवायत्वमापन्ना बीजभूता महीपते ।
सङ्घातं ब्रह्मवेगेन धातवो गमिता नृप॥१७॥

यद्ब्रह्म चक्षुषोर्मध्ये स सूक्ष्मः पुरुषो विराट् ।
तयोरन्यान्बहून्सूक्ष्मान्त्ससृजे पुरुषोत्तमः॥१८॥

स एव भगवान्विष्णुर्व्यक्ताव्यक्तः सनातनः ।
आधारः सर्वविद्यानां प्रलये प्रलयान्तकृत्॥१९॥

तं मूर्ध्नि धातुभिर्नद्धं विशन्ति ब्रह्मचोदिताः ।
तेऽन्तराः पुरुषाः सर्वे ज्ञातारः सुखदुःखयोः॥२०॥

अथ चेष्टितुमारब्धा मूर्तयो ब्रह्मसंमिताः ।
भित्त्वा च धरणीं देवीं प्रापद्यन्त दिशो दश॥२१॥

इत्येते पार्थवाः सर्वे ऋषयो ब्रह्मनिर्मिताः ।
तत्रैव प्रलयं याता भूमित्वमुपयान्ति च॥२२॥

कर्मक्षयाद्विमुच्यन्ते धातुभिः कर्मबन्धनैः ।
कर्मक्षयाद्विमुक्तत्वादिन्द्रियाणां च बन्धनात्॥२३॥

तामेव प्रकृतिं यान्ति अज्ञतां कर्मगोचरैः ।
क्षराद्धूमक्षयं चैव अग्निगर्भास्तपोमयाः॥२४॥

येन तन्तुरिवाच्छन्नो भावाभावः प्रवर्तते ।
धूमाद‌भ्रास्तु सम्भूता अभ्रात्तोयं सुनिर्मलम्॥२५॥

जगती जलात्तु सम्भूता जगत्येव च यत्फलम् ।
फलाद्रसस्तु सञ्जज्ञे रसात्प्राणस्तु देहिनाम्॥२६॥

रसश्च तन्मयो जज्ञे यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
प्रधानं ब्रह्म चोद्दिष्टं बहुभिः कारणान्तरैः ।
ब्राह्मणैस्तपसि श्रान्तैः सत्यव्रतपरायणैः॥२७॥

अव्यक्ताद्व्यक्तिमापन्नं स्वेन भावेन भारत ।
अन्तःस्थं सर्वभूतेषु चरन्तं विद्यया सह॥२८॥

कर्म कर्तेति राजेन्द्र विषयस्थमनेकधा ।
नोपलभ्येत चक्षुर्भ्यां तपसा दग्धकिल्बिषैः॥२९॥

उपलभ्येत चक्षुर्भ्यां ज्ञानिभिर्बह्मवादिभिः ।
निःसृतस्तु भ्रुवोर्मध्यान्मेघमुक्त इवांशुमान्॥३०॥

चरद्भिः पक्षिवल्लोके निर्द्वन्द्वैर्निष्परिग्रहैः ।
योगधर्मेण कौरव्य ध्रुवमासाद्यते फलम्॥३१॥

प्रादुर्भावं क्षयं चैव भूतस्य निधनं तथा ।
विधत्ते शतशो ब्रह्मा संक्षये च भवेत्तदा॥३२॥

कर्मणः कर्मयोगज्ञो भूतेभ्यो नात्र संशयः ।
अविनाशाय लोकस्य धर्मस्याप्यायनेन च॥३३॥

युगं द्वादशसाहस्रं सहस्त्रयुगसंहितम् ।
एतद्ब्रह्मयुगं नाम युगानां प्रथमं युगम्॥३४॥

सहस्त्रयुगयोरन्ते संहारः प्रलयान्तकृत् ।
सूक्ष्मं भवति लोकानां निर्विकारमचेतनम्॥३५॥

तथा प्रलयमापन्नं जगत्सर्वं सनातनम् ।
ब्रह्म सम्पद्यते सूक्ष्मं निमित्तं कारणैर्गुणैः॥३६॥

जनमेजय उवाच। प्राग्वंशं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने ।
आद्ययोर्युगयोर्ब्रह्मन्ब्रह्मप्राप्तस्य सर्वशः॥१॥

वैशम्पायन उवाच। शृणु विस्तरशः सर्वे यन्मां पृच्छसि मेधया ।
उपपन्नेन मनसा दैवप्रत्ययसाधिना॥२॥

ऋद्धिं प्राप्तस्तु भगवान्योगात्मा ब्रह्मसम्भवः ।
भूतानां बहुलत्वं च चकारेहेश्वरः प्रभुः॥३॥

स्थितो ब्रह्मासने ब्रह्मा विक्षिप्तः सहसा प्रभुः ।
अचलेनैव भावेन स्थाणुभूतेन भारत॥४॥

रक्तश्च मोक्षविषये स च ज्ञानमये पदे ।
यस्मात्पदसहस्राणि प्रभवन्ति भवन्ति च॥५॥

ब्रह्मयज्ञं तु यजते योगाद्वेदात्मकं सदा ।
ब्रह्मणो विपुलं ज्ञानमैश्वर्यं च प्रवर्तते॥६॥

ततः प्रथममैश्वर्यं युञ्जानेन प्रवर्तितम् ।
ब्रह्मणा ब्रह्मभूतेन भूतानां हितमिच्छता॥७॥

तदा त्वाकाशमैश्वर्यं युञ्जानस्य प्रवर्तते ।
ब्रह्मणो ब्रह्मभूतस्य निर्विकारेण कर्मणा॥८॥

तदाऽन्तरिक्षं सम्प्राप्तं निर्मलं ब्रह्म चाव्ययम् ।
संहारः सर्वभूतानां नराणां ब्रह्मवादिनाम् ।
ध्रुवमैश्वर्ययोगानां प्रतिपद्यन्ति देहिनः॥९॥

आकाशैश्वर्यभूतेन संयुगे ब्रह्मवादिना ।
प्रवर्तमानमैश्वर्यं वायुभूतं करोति च ।
विकारैर्बहुभिः प्राप्तैः सम्पतद्भिर्महाबलैः॥१०॥

एतैर्विकारैः संवृत्तैर्निरुद्धैश्च समन्ततः ।
ध्रुवमैश्वर्यमापन्नः सिद्धो भवति ब्राह्मणः॥११॥

शरीरादभिनिष्क्रम्य आकाशेन प्रधावति ।
निरालम्बो निरालम्बान्नालम्ब्य मनसा ततः॥१२॥

ऐश्वर्यभूतो भूतात्मा चरन्दिवि न दृश्यते ।
चक्षुभिर्बहुभिर्लोकैः पुरन्दरसमैरपि॥१३॥

ओङ्कारं ये त्वधीयन्ते मनसा ब्रह्मसत्तमाः ।
विभक्ताः सर्वकर्मभ्यस्ते यं पश्यन्ति साधवः॥१४॥

एतद्धि परमं ब्रह्म ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ।
अन्तश्चरन्ति भूतानां विद्धि चेतनया सह॥१५॥

एष शब्दो महानादः पुराणो ब्रह्मसम्भवः ।
वायुभूतोऽक्षरं प्राप्तो वदन्त्येवं द्विजातयः॥१६॥

अरूपी रूपसम्पन्नो धातुभिः सह सङ्गतः ।
अन्तश्चरति भूतेषु कामकारकरो वशी॥१७॥

एतत्पूर्वमनुध्याय मनसाऽऽपूरयन्निव ।
वेदात्मकं तदा यज्ञं चिन्तयन्तो मनीषिणः॥१८॥

ब्राह्मणाः शुचयो दान्ता यशो युञ्जंस्तदन्वयाः ।
ब्रह्मलोकं काङ्क्षमाणा वैष्णवं पद‌मुत्तमम्॥१९॥

पदहेतोः क्रियाः सर्वाः कुर्वन्ति विगतज्वराः ।
न ह्येते प्रसवादाने भवमिच्छन्ति भारत॥२०॥

त्रिभिर्माल्योपहारैश्च प्रतिभावैश्च वै द्विजाः ।
यजन्ति परमात्मानं विष्णुं सत्त्वपराक्रमम्॥२१॥

यजनं विक्रमं चैव ब्रह्मपूर्वाः प्रचक्रिरे ।
ब्रह्मापि वैष्णवं तेजो वेदोक्तैर्वचनैर्नृप॥२२॥

ब्राह्मणैर्ब्रह्मविद्भिश्च ब्रह्मज्ञैर्ब्रह्मवादिभिः ।
शुचिभिः कर्मनिर्मुक्तैः सत्यव्रतपरायणैः॥२३॥

धातुभिर्मोक्षकाले च महात्मा सम्प्रदृश्यते ।
तदेव परमं ब्रह्म वैष्णवं परमाद्भुतम्॥२४॥

रसात्मकं तदैश्वर्यं विकारान्ते प्रदृश्यते ।
घोररूपा विकारास्ते व्यथयन्ति महात्मनः॥२५॥

सञ्छाद्यातीव तोयेन क्षुभ्यमाणो विचेतनः ।
ऊर्मिभिश्छाद्यते चैव शीतोष्णाभिर्विकारतः॥२६॥

महार्णवगतश्चैव दह्यते न च सज्जते ।
मग्नश्चैव महानद्याः सलिले नैव सीदति॥२७॥

सीद‌मानश्च सलिले स शीते पात्यते बलात् ।
आसनाच्छादनाच्चैव मुच्यमानो विचेतनः॥२८॥

श्वभ्रे प्रपद्यमानश्च तोयेन परिषिच्यते ।
शुक्लवर्णेन बहुना स्रोतसा मूर्ध्नि सर्वशः॥२९॥

ऊर्ध्वं ज्योतिरवेक्षंश्च शुक्लैः पीतैश्च बाध्यते ।
वारिपूर्णैः सुगम्भीरैर्विद्युद्भिरिव भासितैः॥३०॥

एतैर्विकारैः संवृत्तैर्निरुद्धैश्चैव सर्वशः ।
ध्रुवमैश्वर्यमासाद्य सिद्धो भवति ब्राह्मणः॥३१॥

रसात्मकं तदैश्वर्यं जिह्वाग्रादभिनिःसृतम् ।
सहस्रधारं विततं मेघत्वं समुपागतम्॥३२॥

रसांश्च विविधान्योगात्संसिद्धः सृजते प्रभुः ।
धात्वर्थं सर्वभूतानां योगप्राप्तेन हेतुना॥३३॥

तेजसो रूपमैश्वर्यं विकारैः सह वर्धते ।
आत्मनो विघ्नजननं स्वस्थो ब्राह्मणकारणे॥३४॥

उग्ररूपैर्विरूपैश्च हन्यते दण्डपाणिभिः ।
घोररूपैः सुगम्भीरैः पिङ्गाक्षैर्नरविग्रहैः॥३५॥

नेत्रं समुद्धरन्भीमं जिह्वाग्रं चास्य विन्दति ।
नदन्ति युगपन्नादं जृम्भमाणाः पुनः पुनः॥३६॥

पुनरेव तदा भूत्वा वायुरूपस्तदाभवन् ।
नृत्यमानाः प्रगायन्ति तर्पयन्तो विशेषतः॥३७॥

स्त्रीभूताश्च ततः सर्वे युञ्जानाश्चावलाम्बरे ।
कण्ठेषु बहुरूपत्वाद्विघ्नैश्चैव प्रलोभयन्॥३८॥

मधुरैरभिधानैश्च व्याहरन्ति न भीतवत् ।
पतन्ति युगपत्सर्वे पा‌दयोर्मूर्धभिर्युताः॥३९॥

प्रसादं कांक्षमाणाश्च योगस्यान्तरविघ्नतः ।
बहुप्रकारं कथयन्नृत्यन्ति च तरन्ति च॥४०॥

एतैर्विकारैः संवृत्तैर्निरुद्धैश्चैव सर्वशः ।
ध्रुवमैश्वर्यमासाद्य सिद्धो भवति ब्राह्मणः॥४१॥

तदर्चिष इवाग्नेया आदित्यस्येव रश्मयः ।
तेजोरूपकमैश्वर्यं जनितास्तेजविन्दवः॥४२॥

ज्योतींषि चैव संवृत्ता आकाशे गुणसंवृताः ।
चरन्ति लोके सततं सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्॥४३॥

चन्द्रसूर्यात्मकं दिव्यं ज्योतिः सघनमुत्तमम् ।
एतद्विभ्राजते लोके कालचक्रं ध्रुवं वरम्॥४४॥

अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतुसंवत्सराण्यथ ।
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च कलाः काष्ठास्तथैव च॥४५॥

आहोरात्रप्रमाणं च निमिषोन्मेषणं तथा ।
ताराणां गतयश्चैव ग्रहाणां च विशेषतः॥४६॥

अथ पार्थिवमैश्वर्यं विकारग्रहसम्भवम् ।
योगयुक्तास्त्वभिग्रस्ता यान्त्यन्ते ह्यचलासनात्॥४७॥

अलोभाच्छिद्यते सद्यो वेपमानोऽनुकीर्त्यते ।
सीदते वसुधामध्ये भिद्यमानः पुनः पुनः॥४८॥

भूतानां बहुरूपैश्च अन्यैश्च तलवासिभिः ।
विषयैर्युज्यते क्षिप्रं संक्षेपात्समवरुद्ध्यते॥४९॥

ततः पार्थिवमैश्वर्यं सेवमानश्च सर्वतः ।
मूर्तिमद्भिश्च बहुधा धातुभिः स च हन्यते॥५०॥

शक्तितोमरनिस्त्रिंशैर्गदाभिश्चाप्यनेकधा ।
असिभिः पात्यते चैव क्षुरधारैः सहस्रशः॥५१॥

भिद्यते चैव बाणाग्रैः सुतीक्ष्णैर्मर्मभेदिभिः ।
एभिर्विकारौर्निर्वृत्तैर्निरुद्धैश्चैव सर्वशः॥५२॥

ध्रुवमैश्वर्यमापन्नः सिद्धो भवति ब्राह्मणः ।
ततः पार्थिवमैश्वर्यं निर्मुक्तस्य विकारतः॥५३॥

प्रादुर्भवति सञ्जाते समाधौ प्रलयं गते ।
दिव्यं गन्धं समाघ्राय दिव्यार्थीस्ताञ्छृणोति च॥५४॥

दिव्यरूपैश्च पुरुषैश्छिद्यते न च भिद्यते ।
गच्छन्त्सुकृतिनां चान्तः प्रधानात्मा क्षरन्निव॥५५॥

वैशम्पायन उवाच। ततोऽन्यां धारणां गत्वा मनसा स पितामहः ।
ब्रह्मकर्मसमारम्भं निर्मुक्तेनान्तरात्मना॥१॥

सर्वाङ्गधारणां कृत्वा मनसा प्रहसन्निव ।
ब्रह्मयोगेन च ब्रह्मा सृजते मनसा प्रजाः॥२॥

चक्षुषो रूपसम्पन्ना ह्यप्सराः सृजते प्रभुः ।
नासिकाग्राच्च गन्धर्वान्त्सुचित्राम्बरवाससः॥३॥

तुम्बुरुप्रमुखान् सर्वाञ्छतशोऽथ सहस्रशः ।
नृत्यवादित्रकुशलान्कुशलान्सामनीतिषु॥४॥

ब्रह्मयोगेन योगज्ञः स्वयम्भूर्भगवान्प्रभुः ।
चारुनेत्रां सुकेशान्तां सुभ्रूं चारुनिभाननाम्॥५॥

पद्मेन शतपत्रेण चारुणा सुविराजिताम् ।
स्वक्षां शुचिगिरं सेव्यां ब्राह्मीं मूर्तिमतीं श्रियम्॥६॥

ससृजे मनसा ब्रह्मा सम्यक्प्रोक्तेन चेतसा ।
भावयोगेन भूतात्मा सर्वप्राणभृतां नृप॥७॥

चक्षुषो रूपसम्पन्नाः सृजन्त्सोऽप्सरसः प्रभुः ।
नासिकाग्राच्च गन्धर्वान्त्सुवासः सुप्रवादितान्॥८॥

गानप्रभाषं सञ्चक्रे गन्धर्वाणामशेषतः ।
अन्येषां चैव विप्राणां गानं ब्रह्म प्रभाषितम्॥९॥

पद्भ्यां सृजति भूतनि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।
नरकिन्नरयक्षांश्च पिशाचोरगराक्षसान्॥१०॥

गजान्सिंहांश्च व्याघ्रांश्च मृगांश्चैव सहस्रशः ।
तृणजातीश्च बहुधा भावहेतोश्चतुष्पदान्॥११॥

ये तु हस्तान्निखादन्ति कर्मप्राप्तेन हेतुना ।
हस्तेभ्यः कर्म ससृजे मन्तव्यं मनसा तथा॥१२॥

वायुना स विसर्गं च भूतानां सुखमिच्छता ।
उपतस्थे तदानन्दं पञ्चेन्द्रियसमाधिना॥१३॥

हृदयादसृजद्गावो बाहुभ्यां पक्षिणस्तथा ।
अन्यानि चैव सत्त्वानि तैस्तैर्वेषैः पृथग्विधैः॥१४॥

ऋषिं त्वङ्गिरसं चैव मुनिं ज्वलिततेजसम् ।
ब्रह्मवंशकरं दिव्यं व्यतिषिक्तषडिन्द्रियम्॥१५॥

भ्रुवोऽन्तरादजनयद्योगाद्योगेश्वरः प्रभुः ।
ब्रह्मवंशकरं दिव्यं भृगुं परमधार्मिकम्॥१६॥

ललाटमध्यादसृजन्नारदं प्रियविग्रहम् ।
सनत्कुमारं मूर्ध्नश्च महायोगी पितामहः॥१७॥

अभिषिक्तं तु सोमं च यौवराज्ये पितामहः ।
ब्राह्मणानां च राजानं शाश्वतं रजनीश्वरम्॥१८॥

तपसा महता युक्तो ग्रहैः सह निशाकरः ।
चचार नभसो मध्ये प्रभाभिर्भासयञ्जगत्॥१९॥

स गात्रैर्भगवान्योगान्मनसा सिद्धिमागतः ।
ससृजे सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च॥२०॥

तत्र स्थानानि भूतानां योगांश्चैव पृथग्विधान् ।
निधत्ते शतशो ब्रह्मा सर्वभूतपितामहः॥२१॥

एष ब्रह्ममयो यज्ञो योगः साङ्ख्याश्च तत्त्वतः ।
विज्ञानं च स्वभावं च क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च॥२२॥

एकत्वं च पृथक्त्वं च सम्भवो निधनं तथा ।
कालः कालक्षयश्चैव ज्ञेयो विज्ञानमेव च॥२३॥

जनमेजय उवाच। श्रुतं ब्रह्मयुगं ब्रह्मन्युगानां प्रथमं युगम् ।
क्षत्रस्यापि युगं ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो॥१॥

ससङ्क्षेपं सविस्तारं नियमैर्बहुभिश्चितम् ।
उपायज्ञैश्च कथितं क्रतुभिश्चैव शोभितम्॥२॥

वैशम्पायन उवाच। एतत्ते कथयिष्यामि यज्ञकर्मभिरर्चितम् ।
दानधर्मैश्च विविधैः प्रजाभिरुपशोभितम्॥३॥

तेऽङ्गुष्ठमात्रा मुनय आदत्ताः सूर्यरश्मिभिः ।
मोक्षप्राप्तेन विधिना निराबाधेन कर्मणा॥४॥

प्रवृत्ते चाप्रवृत्ते च नित्यं ब्रह्मपरायणाः ।
परायणस्य सङ्गम्य ब्रामणस्तु महीपते॥५॥

श्रीवृताः पावनाश्चैव ब्राह्मणाश्च महीपते ।
चरितब्रह्मचर्याश्च ब्रह्मज्ञानावबोधिताः॥६॥

पूर्णे युगसहस्रान्ते प्रभावे प्रलयं गताः ।
ब्राह्मणा वित्तसम्पन्ना ज्ञानसिद्धाः समाहिताः॥७॥

व्यतिरिक्तेन्द्रियो विष्णुर्योगात्मा ब्रह्मसम्भवः ।
दक्षः प्रजापतिर्भूत्वा सृजते विपुलाः प्रजाः॥८॥

अक्षराद्ब्राह्मणाः सौम्याः क्षरात्क्षत्रियबान्धवाः ।
वैश्या विकारतश्चैव शूद्रा धूमविकारतः॥९॥

श्वेतलोहितकैर्वर्णैः पीतैर्नीलैश्च ब्राह्मणाः ।
अभिनिर्वर्तिता वर्णाश्चिन्तयानेन विष्णुना॥१०॥

ततो वर्णत्वमापन्नाः प्रजा लोके चतुर्विधाः ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव महीपते॥११॥

एकलिङ्गाः पृथग्धर्मा द्विपदाः परमाद्भुताः ।
यातनायाभिसम्पन्ना गतिज्ञाः सर्वकर्मसु॥१२॥

त्रयाणां वर्णजातानां वेदप्रोक्ताः क्रियाः स्मृताः ।
तेन ब्राह्मणयोगेन वैष्णवेन महीपते॥१३॥

प्रज्ञया तेजसा योगात्तस्मात्प्राचेतसः प्रभुः ।
विष्णुरेव महायोगी कर्मणामन्तरं गतः॥१४॥

ततो निर्माणसम्भूताः शूद्राः कर्मविवर्जिताः ।
तस्मान्नार्हन्ति संस्कारं न ह्यत्र ब्रह्म विद्यते॥१५॥

यथाग्नौ धूमसङ्घातो ह्यरण्या मथ्यमानया ।
प्रादुर्भूतो विसर्पन्वै नोपयुञ्जन्ति कर्मणि॥१६॥

एवं शूद्रा विसर्पन्तो भुवि कार्त्स्न्येन जन्मना ।
नासंस्कृतेन धर्मेण वेदप्रोक्तेन कर्मणा॥१७॥

ततोऽन्ये दक्षपुत्राश्च सम्भूता ब्रह्मयोनयः ।
बलवन्तो महोत्साहा महावीर्या महौजसः॥१८॥

पित्रा प्रोक्ता महात्मानो दक्षिणा यज्ञकर्मणा ।
अन्तमिच्छाम्यहं श्रोतुं धात्र्याः पुत्रा बलो ह्यहम्॥१९॥

ततो विधास्ये तत्त्वज्ञाः प्रजानां विपुलं बलम् ।
विपुलत्वाद्धि क्षेत्राणां ममापि विपुलाः प्रजाः॥२०॥

न तेषां दर्शयद्देवी चक्षुषा रूपमात्मनः ।
प्रजापतिसुतानां वै विपुलासारमिच्छताम्॥२१॥

आत्मनो भावनिर्वृत्ते भावे कृतयुगे तदा ।
जनित्री सर्वभूतानामण्डजानुद्भिजांस्तथा॥२२॥

संवेदजननी धात्री चेति मात्रा प्रचोदिता ।
अणुतां तनुतां चैव जन्तूनां कर्मयोगिनाम्॥२३॥

जनमेजय उवाच। साध्वहं श्रोतुमिच्छामि त्रेतायां ब्राह्मणोत्तम ।
यज्ज्ञात्वा सर्वविध्यानां परं पश्येयमव्ययम्॥१॥

वैशम्पायन उवाच। दक्षस्तु पुनरालम्ब्य स्त्रीभावं पुरुषोत्तमः ।
योगाद्योगेश्वरात्मानं विषण्णो गिरिमूर्धनि॥२॥

सुजानुः पीनजघना सुभ्रूः पद्मनिभानना ।
रक्तान्तनयना कान्ता सर्वभूतमनोरमा॥३॥

दक्षः प्राचेतसस्तस्यां कन्यायां जनयत्प्रभुः ।
देहार्धयोगविधिना कन्याः पद्मनिभाननाः॥४॥

दक्षः पुरुषरूपेण स्त्रीरूपमपहाय वै ।
दर्शने सर्वभूतानां कान्तः कान्ततरोऽभवत्॥५॥

ताः कन्याः प्रददौ दक्षः स्वयं प्राचेतसः प्रभुः ।
ब्रह्मदेयेन विधिना ब्रह्मप्राप्तेन भारत॥६॥

प्रददौ दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
सप्तविंशति सोमाय पत्नीहेतोः समाहितः॥७॥

दक्षो दत्त्वाथ ताः कन्या ब्रह्मक्षेत्रं प्रपद्य च ।
ब्रह्मणाध्युषितं पुण्यं समाहितमना मुनिः॥८॥

तप्यमानो मृगैः सार्धं चचार वसुधां नृपम् ।
तृणमूलफलैर्वृद्धो वृद्धश्च तपसासकृत्॥९॥

मृगास्तु तस्य मोदन्ति फलं मोदन्ति ब्राह्मणाः ।
दीक्षिताः पुण्यकर्माणस्तपसा दग्धकिल्बिषाः॥१०॥

सङ्ग्रामकाले कालज्ञः शरीरादिपतिर्मुनिः ।
कर्मयज्ञकृतां तत्र सिद्धिं पश्यति लक्षणाम्॥११॥

दानमानप्रवीराश्च निरुद्वेगा निरामिषाः ।
मृगैः सह जरां यान्ति सपत्नीकाः सुपुत्रिणः॥१२॥

ब्राह्मणाः स्तोत्रसंसिद्धा जनित्रे प्रथमे पदे ।
ब्रह्मणाध्युषितत्वाच्च ब्रह्मक्षेत्रमिहोच्यते॥१३॥

यतिभिः कर्मभिर्मुक्तैर्जितक्रोद्धैर्जितेन्द्रियैः ।
चरद्भिर्वसुधां विप्रैरकिञ्चनपथैषिभिः॥१४॥

या प्रजा पूर्वमारूढा मानसी ब्रह्मचारिणी ।
सैवैषा व्यक्तिमापन्ना स्वभावदुरतिक्रमा॥१५॥

अव्यक्ताव्यक्तमापन्ना स्वभावाद्दुरतिक्रमा ।
व्यक्ताव्यक्तगतिश्चैषा कालधर्मान्महीपते॥१६॥

स्थावरा जङ्गमाश्चैव स्थूलसूक्ष्माश्च भारत ।
कालयोगेन कालज्ञा भवन्ति न भवन्ति च॥१७॥

एताश्चैताः प्रजाः सर्वा दक्षकन्यासु जज्ञिरे ।
कश्यपेनाव्ययेनेह संयुक्ताः कालधर्मणा॥१८॥

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।
नागाश्चानेकशिरसः साध्या वै पन्नगास्तथा॥१९॥

गन्धर्वाः किन्नरा यक्षाः सुपर्णाश्च तथापरे ।
गरुत्मान्त्सह यक्षैश्च किन्नराश्च सुवाससः॥२०॥

गावः पशुगणैः सार्धं नराश्च वसुधाधिप ।
चराचराश्च वसुधाधर्तारश्च धराधराः॥२१॥

गजाः सिंहाश्च व्याघ्राश्च हयाः पक्षधरास्तथा ।
खड्गा विषाणिनश्चैव वृषभाश्च मृगास्तथा॥२२॥

चतुर्विषाणा नागेन्द्राः पद्माभा वर्णतः शुभाः ।
सर्वलक्षणसम्पन्नाः प्राणिनाः कामरूपिणः॥२३॥

तेषां रूपैस्तथा गात्रैस्तैः शीलैस्तैः पराक्रमैः ।
मुनयः पुनरुद्भूता धर्मक्षेत्रे सनातने॥२४॥

क्षेत्रज्ञा मानसे लोके धर्मिणो वेदगोचराः ।
यत्रोद्भूताः सुराः सर्वे दिवि लोके प्रतिष्ठिताः॥२५॥

ये चान्ये तपसा सिद्धा गृहस्था मनुजाधिप ।
ब्रह्मचर्येण संसिद्धाः परिचर्यां गता गुरोः॥२६॥

ये च योगगतिं प्राप्ताः सिद्धिहेतोर्महीपते ।
क्लेशाधिकैः कर्मजन्यैर्वृत्तिं लप्स्यन्ति वै द्विजाः॥२७॥

शिलोञ्छवृत्तयः ख्याताः सपत्नीका दृढव्रताः ।
सर्वे त्वेते दिवीचरा भवन्ति चरितव्रताः॥२८॥

वैशम्पायन उवाच। पितामहं पुरस्कृत्य मेरुपृष्ठे समाहिताः ।
जटाजिनधरा विप्रास्त्यक्तक्रोधा जितेन्द्रियाः॥१॥

पर्वतान्तरसंसिद्धे बहुपादपसंवृते ।
धातुसंरञ्जितशिले समे निस्तृणकण्टके॥२॥

त्रयाणां ब्रह्मवेदानां पञ्चस्वरविराजिते ।
मन्त्रयज्ञपरा नित्यं नित्यं व्रतहिते रताः॥३॥

एकमेवाग्निमाधाय सर्वे ब्राह्मणपुङ्गवाः ।
बिभिदुर्मन्त्रविषयैः सुसमाहितमानसाः॥४॥

त्रिधा प्रणीतो ज्वलनो मुनिभिर्वेदपारगैः ।
अतस्ते तत्त्वमापन्ना यदेकस्त्रिविधः कृतः॥५॥

एक एव महानग्निर्हविषा सम्प्रवर्तते ।
स्वधाकारेण मन्त्रज्ञ मन्त्राणां कार्यसिद्धये॥६॥

स्वयं च दक्षसम्प्राप्तो भगवान्भूतसत्कृतः ।
ब्रह्मा ब्राह्मणनिर्माता सर्वभूतपितामहः॥७॥

दण्डी चर्मी शरी खड्गी शिखी पद्मनिभाननः ।
अभवन्न्यस्तसन्तापो जितक्रोधो जितेन्द्रियः॥८॥

यजते पुष्करे ब्रह्मा मेधया सह सङ्गतः ।
इन्द्रप्रोक्तानि सामानि गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः॥९॥

घृतं क्षीरं यवा व्रीहिः सर्वं परमकं हविः ।
वेदप्रोक्तं मखे न्यस्तं कल्पितं ब्रह्मणः पदे॥१०॥

निर्मथ्यारणिमाग्नेयीं शमीगर्भसमुत्थिताम् ।
स ब्रह्मा प्रथमं तस्मिन्नग्निमन्यं प्रवर्तयत्॥११॥

न ह्यल्पं विहितं द्रव्यं यथाग्निर्यज्ञकर्मणि ।
प्रवर्तयेद्विभागैर्वा हुतद्रव्यमयं बलम्॥१२॥

फलानि तैः प्रयुक्तानि हवींषि विततेऽध्वरे ।
प्रयुञ्जते प्रयोगज्ञा मुनयो ब्रह्मवादिनः॥१३॥

षण्मासांश्चतुरो वेदान्सम्बभाषे बृहस्पतिः ।
ब्रह्मणो वितते यज्ञे परया ब्रह्मसम्पदा॥१४॥

शिक्षाक्षरसमेताया मधुरायाः समन्ततः ।
सानुस्वरितरामायाः सरस्वत्याः प्रभाषते॥१५॥

तेन ब्राह्मणशब्देन ब्रह्मप्रोक्तेन भारत ।
विभाति स मखो व्यक्तं ब्रह्मलोक इवापरः॥१६॥

मखो ब्रह्ममुखोत्तीर्णो ब्रह्मशब्दैरनामयैः ।
प्रयोगैः सम्प्रयुक्तस्य जल्पन्निव विवर्धते॥१७॥

समिद्भिः सोमकलशैः पात्रैश्चैव बहिः खलैः ।
यवैर्व्रीहिभिराज्यैश्च पूर्णैश्च जलभाजनैः॥१८॥

कर्मप्राप्तैश्च पशुभिः कर्मभिश्चापरान्वितैः ।
गोभिः पयस्विनीभिश्च परिवेशैश्च कोमलैः॥१९॥

ब्रह्मवृद्धो वयोवृद्धस्तपोवृद्धश्च भारत ।
ब्रह्मज्ञानमयो देवो विद्यया सह सङ्गतः॥२०॥

मानसैश्च क्रियामूर्तिर्ये च भूताः स्वयं नृप ।
ब्रह्मा जुहोति तांस्तस्मान्मरुद्भिः सहितस्तदा॥२१॥

तेजोमूर्तिधरै रूपैर्न च तत्कर्मणास्पृशत् ।
वेदप्रोक्तेन विधिना सर्वप्राणभृतां वर॥२२॥

निर्मथ्त्यारणिमाग्नेयीं शमीगर्भसमुत्थिताम् ।
क्रतुना यजते पूर्णमग्निष्टोमेन स प्रभुः॥२३॥

सदस्यैस्तत्सदो व्यक्तं शुशुभे यज्ञकर्मणि ।
जल्पन्ति मधुरा वाचः सानुसाराः क्रियास्तथा॥२४॥

कर्मभिश्च तपोयुक्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।
सूर्येन्दुसदृशै राजन्विरराज महाक्रतुः॥२५॥

ब्रह्मघोषेन महता ब्रह्मावास इवापरः ।
वसुधामिव सम्प्राप्तैः सर्वैरेव दिवौकसैः॥२६॥

वेदवेदाङ्गविद्भिश्च विनीतैर्ब्रह्मवादिभिः ।
गतागतैस्तपःश्रान्तैः स्वर्गलोके महीयते॥२७॥

ज्वलद्भिरिव विप्रैस्तैस्त्रिभिरेवाध्वरेऽग्निभिः ।
ब्रह्मलोक इवाभाति ब्रह्मणः स महाक्रतुः॥२८॥

इन्द्रप्रोक्तानि सामानि गायन्ति ब्रह्मवादिनः ।
वचनानि प्रयुक्तानि यजूंषि विततेऽध्वरे॥२९॥

तपःशान्ता ब्रह्मपराः सत्यव्रतसमाहिताः ।
आययुर्मुनयः सर्वे मनोभिः श्रोत्रवादिभिः॥३०॥

होता चैवाभवद्राजन्ब्रह्मत्वे च बृहस्पतिः ।
सर्वधर्मविदां श्रेष्ठः पुराणो ब्रह्मसम्भवः॥३१॥

यजमानश्च यज्ञान्ते विष्णोः पूजं प्रयुज्य च ।
आदित्याः पश्चिमे गर्भे तपसा संवृते नृप॥३२॥

पदं विष्णुरजो ब्रह्मा निर्द्वन्द्वं निष्परिग्रहम् ।
यतः पदसहस्राणि भविष्यन्त्युद्भवन्ति च॥३३॥

अवन्ध्यं चाप्रमेयं च व्यतिरिक्तं च कर्मभिः ।
आत्मापि यस्य मुनयो भवन्ति निष्परिग्रहाः॥३४॥

परिग्रहाश्च विषया दोषप्राप्ता महीपते ।
दोषाश्च युगपत्सर्वे छादयन्ति मनोबलात्॥३५॥

इन्द्रियग्रामविषये चरन्तो निष्परिग्रहाः ।
परिग्रहं शुभं धर्ममविद्यालक्षणं विदुः॥३६॥

विद्यालक्षणसंयोगान्न मनश्छाद्यते नृप ।
यदि चेन्मुनिशब्देन गृह्यते ब्रह्मवादिभिः॥३७॥

वेदविद्याव्रतस्नातैर्नियतैः कुरुसत्तम ।
दिवि लोकाः सतां स्थानं लोकानां लोक उच्यते॥३८॥

यत्र देवा हव्यपुष्टा न क्षयं यान्ति भारत ।
यजमानश्च भोगैः स्वैः कर्मप्राप्तोदिते पदे ।
मोदते सह पत्नीभिर्विज्वरो वसुधाधिप॥३९॥

यज्ञावसाने शैलेन्द्रं द्विजेभ्यः प्रददौ प्रभुः ।
दयया सर्वभूतानां निर्मलेनान्तरात्मना॥४०॥

तं शैलं सर्वगात्राणि परस्परविशेषिणः ।
न शेकुः प्रविभागार्थं भेत्तुं सर्वोद्यमैरपि॥४१॥

ततस्ते ब्राह्मणगणा निषेदुर्वसुधातले ।
श्रमेणाभिहताः सर्वे विवर्णवदना नृप॥४२॥

सुपार्श्वो गिरिमुख्यस्तु वाग्भिर्मधुरभाषिता ।
अब्रवीत्प्रणतः सर्वाञ्छिरसा तान्द्विजोत्तमान्॥४३॥

न हि शक्यो बलाद्भेत्तुं युष्माभिरसुसङ्गिभिः ।
अपि वर्षशतैर्दिव्यैः परस्परविरोधिभिः॥४४॥

एकीभूता यदा सर्वे भविष्यथ समाहिताः ।
अविरोधेन युगपद्विभजिष्यथ निर्वृताः॥४५॥

बलं हि रागद्वेषाभ्यां वर्धते ब्रह्मसत्तमाः ।
विमुक्तं रागदोषाभ्यां ब्रह्म वर्धति शाश्वतम्॥४६॥

यदाहं भेदयिष्यामि स्वर्गभिन्नैः शिलाशतैः ।
धातुभिश्च विसर्पद्भिः शिखरैश्चानुपातिभिः॥४७॥

विशीर्णैः पार्श्वविवरैर्नागैश्च गलितैर्भुवि ।
बहुभिर्व्यालरूपैश्च चोद्यमानो गुहाशयैः॥४८॥

प्रतिगृह्य च तद्वाक्यं शैलेन्द्रस्य सुभाषितम् ।
तूष्णीं बभूवुस्ते सर्वे तदा ब्राह्मणसत्तमाः॥४९॥

वैशम्पायन उवाच। बलिर्होमाश्च वर्धन्ते अहन्यहनि भारत ।
द्विजानां तपसाढ्यानां गृहधर्मेषु तिष्ठताम्॥१॥

देवतार्च्याश्च पूज्यन्ते तदाप्रभृति भारत ।
तेषां ब्रह्मविदां राजन्पृथिव्यां ब्रह्मवादिभिः॥२॥

तत्रैव ब्रह्मसदने समे निस्तृणकण्टके ।
प्राज्येन्धनतृणे देशे पुण्ये पर्वतरोधसि॥३॥

वासं यत्र प्रकुर्वन्ति दृष्ट्वा भगवतः क्रियाम् ।
तपोऽर्थिनो महाभागा ब्रह्मचर्यव्रते स्थिताः॥४॥

गृहस्थधर्मनिरता दानप्राप्तेन चेतसा ।
यतयश्चापि काङ्क्षन्ति धर्मेणेह विकाङ्क्षिणः॥५॥

वन्यैः कर्मफलैश्चैव रता ब्राह्मणपुङ्गवाः ।
अग्निहोत्रव्रतस्नाता जितक्रोधाः समाहिताः॥६॥

दैवयुक्तेन वा युक्ताः कर्मणा ब्रह्मसत्तमाः ।
चीरवल्कलसंवीता नियता नियतेन्द्रियाः॥७॥

चरन्तो ब्रह्मचर्यं च व्रतमास्थाय दारुणम् ।
अनेन विधिना राजन्क्रमप्राप्तेन सर्वशः॥८॥

क्रमाद्ये वेदसंस्कारं पुण्यं प्राप्ता सनातनम् ।
पूर्वैराचरितं राजन्मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः॥९॥

नावेदविद्वानागच्छेन्नापि रौद्रं व्रतं चरेत् ।
न च त्यागेन गच्छेत गृहधर्मं न च त्यजेत्॥१०॥

नैव गच्छेत दुःस्थानमप्राप्तो वेदसञ्चयम् ।
ऋचश्च सञ्चयः पूर्वः सामगानां च भारत॥११॥

ये चापि पुत्रिणो न स्युः श्रुत्वापि प्राप्नुयुः फलम् ।
ब्राह्मणास्तपसा श्रान्ता गुरोश्च परिचर्यया॥१२॥

यस्य नैव श्रुतं ब्रह्मन्न गृहीतं विशाम्पते ।
कामं तं धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्॥१३॥

अथवा नैव विद्येत यद्ब्रह्म नाद्रियेद्द्विजः ।
द्वाभ्यां तु श्रोत्रविषये मनः पूर्वं समाहितम्॥१४॥

एवं सर्वेन्द्रियारम्भान्वेदपूर्वान्त्समाचरेत् ।
ब्राह्मणो भूतसम्पन्नो य इच्छेद्भूतिमात्मनः॥१५॥

वैशम्पायन उवाच। ते तु गोब्राह्मणा नागाश्चन्द्रादित्यपुरस्कृताः ।
ब्राह्मणान्पूजयन्देवान्वसुभिर्ब्रह्मसम्भवैः॥१॥

नारदप्रमुखाश्चैव गन्धर्वा ऋषयो नृप ।
कुर्वन्ति सततं यज्ञे क्रमप्राप्तं पितामहम्॥२॥

वचोभिर्मधुराभाषैः पञ्चेन्द्रियनिवासिभिः ।
सर्वभूतप्रियकरैः सर्वभूतहितैषिभिः॥३॥

स्तूयमानश्च यज्ञन्ते पञ्चेन्द्रियसमाहितैः ।
प्रोवाच भगवान्ब्रह्मा दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत॥४॥

ततः कश्यपमाभाष्य प्रोवाच भगवान्प्रभुः ।
भवानपि सुतैः सार्धं यक्ष्यते वसुधातले॥५॥

क्रतुभिः परमप्राप्तैः सम्पूर्णवरदक्षिणैः ।
यक्षाः सुराश्च ते सर्वे यथा प्रतिगुणैः प्रभो॥६॥

वयं यक्ष्यामहे पूर्वं पूर्वं यक्ष्यामहे वयम् ।
एवमन्योन्यसंरम्भाद्विद्यन्ते बलदर्पिताः॥७॥

दैतेयाश्चाप्यदैतेयाः परस्परजयैषिणः ।
युद्धायैव प्रतिष्ठन्ति प्रगृह्य विपुलौ भुजौ॥८॥

निवार्यमाणा ऋषिभिस्तपसा दग्धकिल्बिषैः ।
अन्यैश्च विविधैर्विप्रैर्वेदवेदाङ्ग्पारगैः॥९॥

निवार्यमाना युध्यन्ते वृषभा इव गोकुले ।
प्रयुद्धा युद्धसङ्क्रान्ताः सर्वे प्राणजयैषिणः॥१०॥

पश्यतां सर्वभूतानां मृत्योर्विषयमागताः ।
ततः शब्देन महता परं कृत्वा महाबलः॥११॥

रुन्धन्ति बाहुभिः क्रुद्धाः सपक्षा इव पक्षिणः ।
चचाल वसुधा चैव पादाक्रान्ता च रोचिभिः॥१२॥

नौर्यथा पुरुषाक्रान्ता निषीदति महाजले ।
पर्वताश्च विशीर्यन्ते नर्दमाना गजा इव॥१३॥

चुक्षुभुश्च महानद्यस्ताडिता मातरिश्वना ।
ततः समभवद्युद्धं मधोर्विष्णोश्च भारत॥१४॥

युगान्तकरणं घोरं सर्वप्राणिभयङ्करम् ।
प्रममाथ बलं विष्णुः समग्रं बलपौरुषम्॥१५॥

वह्नेरिव बलं दीप्तं शमयत्यम्बुना यथा ।
तथा प्रशामितं तेन भगवत्यपकारिणा॥१६॥

वैशम्पायन उवाच। बलवान्त्स तु दैतेयो मधुर्भीमपर्क्रमः ।
बबन्ध पाशैर्निशितैर्महेन्द्रं पर्वतान्तरे॥१॥

तं वै प्रह्लादवचनाल्लक्षणज्ञश्च भारत ।
ऐश्वर्यमैन्द्रमाकाङ्क्षन्भविष्यं बुद्धिसङ्क्षयात्॥२॥

बद्ध्वेन्द्रं सहसा मध्ये पाशैर्मर्मविवर्जितैः ।
आयसैर्बहुभिश्चित्रैर्बलवद्भिर्विदारणैः॥३॥

विष्णुमेवाग्रणी रुद्रमाह्वयद्युद्धकोविदः ।
मध्ये गणानां सर्वेषां कालस्य वशमागतः॥४॥

द्वैधीभूताः काश्यपेया मधोर्वशमुपागताः ।
युद्धार्थमभ्यधावन्त प्रगृह्य विपुला गदाः॥५॥

गन्धर्वाः किन्नराश्चैव वाद्ये गीते च कोविदाः ।
प्रनृत्यन्ति प्रगायन्ति प्रहसन्ति च सर्वशः॥६॥

तन्त्रीभिः सुप्रयुक्ताभिर्मधुराभिः स्वभावतः ।
मनो मधोर्विधुन्वन्ति युध्यमानस्य रागिणः॥७॥

मधोर्बलार्थं मधुना नियोगात्पद्मयोनिनः ।
एतान्विकारान्कुर्वन्ति गन्धर्वाः सत्यवादिनः॥८॥

तत्र शक्तो हि गान्धर्वे तस्मिञ्छब्दे मधुर्मनः ।
दानवाश्चासुराश्चैव प्रत्यक्षं यान्ति प्राणदन्॥९॥

मधोश्च मान आक्षिप्य पश्यन्योगेन चक्षुषा ।
मन्दरं प्रयते विष्णुर्गूढोऽग्निरिव दारुषु॥१०॥

ऋषयो दीप्तमनसं किञ्चिद्व्यथितमानसाः ।
पितामहं पुरस्कृत्य क्षणेनान्तरधीयत॥११॥

विष्णुं सोऽभ्यहनत्क्रुद्धो मधुर्मधुनिभेक्षणः ।
भुजेन शङ्खदेशान्ते न चकम्पे पदात्पदम्॥१२॥

विष्णुश्चाभ्यहनद्दैत्यं कराग्रेण स्तनान्तरे ।
स पपात महीं तूर्णं जानुभ्यां रुधिरं वमन्॥१३॥

न चैनं पतितं हन्ति विष्णुर्युद्धविशारदः ।
बाहुयुद्धे हि समयं मत्वाचिन्त्यपराक्रमः॥१४॥

इन्द्रध्वज इवोत्तिष्ठञ्जानुभ्यां स महीतलात् ।
मधू रोषपरीतात्मा निर्दहन्निव चक्षुषा॥१५॥

परुषाभिस्ततो वाग्भिरन्योन्यमभिगर्जतुः ।
समीयतुर्बाहुयुद्धे परस्परवधैषिणौ॥१६॥

उभौ तौ बाहुबलिनावुभौ युद्धविशारदौ ।
उभौ च तपसा शान्तावुभौ सत्यपराक्रमौ॥१७॥

दृढप्रहारिणौ वीरावन्योन्यं विचकर्षतुः ।
शैलेन्द्राविव युद्ध्यन्तौ पक्षैः पाषाणसन्निभौ॥१८॥

विकर्षन्तौ वमन्तौ च अन्योन्यं वसुधातले ।
गजाविव विषणाग्रैर्नखाग्रैश्च विचेरतुः॥१९॥

ततो व्रणमुखैश्चैव सुस्राव रुधिरं बहु ।
ग्रीष्मान्ते धातुसंसृष्टं शैलेभ्य इव काञ्चनम्॥२०॥

संसिक्तौ रुधिरौघैश्च स्रवद्भिः समरञ्जितौ ।
अथोद्यतैः पदाग्रैश्च तौ व्यदारयतां महीम्॥२१॥

अभिहत्य तु तौ वीरौ परस्परमनेकधा ।
पतङ्गाविव युद्येतां पक्षाभ्यां मांसगृद्धिनौ॥२२॥

शुश्रुवुश्चान्तरिक्षेऽथ सर्वभूतानि पुष्करे ।
सिद्धानां वदनोन्मुक्ताः परया वर्णसम्पदा॥२३॥

स्तुतयो विष्णुसंयुक्ताः सत्याः सत्यपराक्रमे ।
शरीरं धातुसंयुक्तं संयुक्तं चेतनेन च॥२४॥

तद्ब्रह्म इन्द्रियैर्युक्तं तेजोभूतं सनातनम् ।
ध्रुवं तिष्ठन्ति भूतास्ते सूक्ष्मे प्रलयतां गते॥२५॥

पुनश्चोद्भवते सूक्ष्मं बहुरूपमनेकधा ।
प्रबोध्य भावं भूतानां त्रिषु लोकेषु कामदः॥२६॥

सुरूपो बहुरूपांस्तँल्लोकान्त्सञ्चरते वशी ।
मानसीं तनुमास्थाय बहुभिः कारणान्तरैः॥२७॥

योगात्मा धारयन्नुर्वीं नागात्मानं दिवन्धरः ।
ब्रह्मभूतं परं चैव सूक्ष्मेणात्मानमीश्वरः॥२८॥

ब्राह्मेण विप्रान्वसति युद्धेनैव च क्षत्रियान् ।
प्रदानकर्मणा वैश्याञ्छूद्रान्परिचरेण च॥२९॥

गावः क्षीरप्रदानेन अश्वान्यज्ञेषु प्रोक्षणैः ।
पितरश्चोष्मणा वेदहविर्भागेन देवताः॥३०॥

चतुभिर्व्यतिरिक्ताङ्गैस्त्रिभिरन्यैश्च धातुभिः ।
सप्ताभिः पितृभिर्नित्यैस्त्रीँल्लोकान्परिरक्षति॥३१॥

चन्द्रसूर्यात्मकं नित्यं तद्रूपनिहितात्मकम् ।
प्रकाशं चाप्रकाशं च निगूढं स्वेन तेजसा॥३२॥

त्रयस्तु पितरो नित्यं वर्धयन्ति दिवाकरम् ।
चतुर्भिः पितृभिश्चैव चन्द्रो वर्धति मण्डले॥३३॥

त्रयः पितृगणा नित्यं पिण्डान्पश्चाददन्ति ते ।
चत्वरोऽन्ये पितृगणाः सिद्धाः पञ्चक आददे॥३४॥

त्वमेव पञ्च तान्धर्मांस्त्वमेवापञ्च तान्विभो ।
सनातनमयो दिव्यः शाश्वतो ब्रह्मसम्भवः॥३५॥

तस्मात्तत्तेज आदत्ते अग्निर्वायुश्च सर्वशः ।
अतस्त्वं कर्मणा तेन आदित्यः समपद्यत॥३६॥

यदादत्सि जगत्सर्वं रश्मिभिः प्रदहन्निव ।
युगान्तकाले सम्प्राप्ते परां सिद्धिमुपागतः॥३७॥

पक्षस्धावमावास्यां लोकं चरसि मानुषम् ।
ऋषिभिः सह गूढात्मा सूर्येन्दुवसुसम्भवैः॥३८॥

सफलं कर्म कुर्वाणं यजतां पुष्टिवर्धनम् ।
हेतूनामविकाराय मा भूत्कर्मविपर्ययः॥३९॥

वनस्पत्यौषधीश्चैव युगपत्प्रतिपद्यसे ।
बालभावाय वसुधां पक्षे पक्षे जनिस्तव॥४०॥

भूतानां भुवि भूतेश भाव्यर्थं वसुधातले ।
वसु यद्भुवि किञ्चिच्च सर्वं तत्त्वमयं विभो॥४१॥

त्वमेव विविधं धर्मं शाश्वतं वसुधातले ।
देवयज्ञं मन्त्रवाक्यमात्मयज्ञं समानुषम्॥४२॥

द्विविधः स्वर्गमार्गश्च सूर्यश्चन्द्रश्च निर्मलः ।
चन्द्रमाः पितृयानश्च देवयानश्च भास्करः॥४३॥

त्वमेव वसुधायुक्तो विश्वं चरसि सीमया ।
एकीकृत्य गणान्सर्वान्संक्षिप्यामुत्र सम्भवः॥४४॥

एकस्त्वमसि सम्भूतः पुराणपुरुषो विराट् ।
अक्षयश्चाप्रमेयश्च कर्मकारकारो वशी॥४५॥

मूर्तस्तेजसि सम्भूतो वायुः पर्येति खेचरः ।
सप्तभी रूपसंस्थानैर्नित्यमावृत्य तिष्ठति॥४६॥

साधने चापि निर्माणे संहारे प्रलये तथा ।
धाता धारणकाले च दिशश्चक्षुषि धारिणि॥४७॥

सेव्यामानो मुनिगणैर्नित्यं विगतकिल्बिषैः ।
कर्मभिः सत्यमापन्नैः समरागैर्जितेन्द्रियैः॥४८॥

स्तूयमानैश्च विबुधैः सिद्धैर्मुनिवरैस्तथा ।
सस्मार विपुलं देहं हरिर्हयशिरो महान्॥४९॥

कृत्वा वेदमयं रूपं सर्वदेवमयं वपुः ।
शिरोमध्ये महादेवो ब्रह्मा तु हृदये स्थितः॥५०॥

आदित्यरश्मयो बालाश्चक्षुषी शशिभास्करौ ।
जङ्घे तु वसवः साध्याः सर्वसन्धिषु देवताः॥५१॥

जिह्वा वैश्वानरो देवः सत्या देवी सरस्वती ।
मरुतो वरुणश्चैव जानुदेशे व्यवस्थिताः॥५२॥

एवं कृत्वा तथा रूपं सुराणामद्भुतं महत् ।
असुरं पीडयामास क्रोधाद्रक्तान्तलोचनः॥५३॥

मधोर्मेदोम्बुपूर्णा च पृथिवी समदृश्यत ।
प्रमदेव घना चैव शुक्लांशुकनिवासिनी॥५४॥

मेदिनीत्येव शब्दश्च लब्धः पृथ्व्या नरोत्तम ।
नामासुरसहस्रेन धरण्यां सम्प्रतिष्ठितम्॥५५॥

वैशम्पायन उवाच। मधोर्निपतनं दृष्ट्वा सर्वभूतानि पुष्करे ।
प्रहृष्टानि प्रगायन्ति प्रनृत्यन्ति च सर्वशः॥१॥

सुपार्श्वो गिरिमुख्यस्तु काञ्चनैः शिखरोत्तमैः ।
बहुधातुविचित्रैश्च खं लिखन्निव चाबभौ॥२॥

गिरयश्चाभिशोभन्ते धातुभिः समरञ्जिताः ।
प्रांशुभिः शिखराग्रैश्च सविद्युत इवाम्बुदाः॥३॥

पक्षवातोद्धतो रेणुश्चूर्णैः साञ्जनवालुकैः ।
छादयन्पर्वताग्राणि महामेघ इवाबभौ॥४॥

मेघसंश्लिष्टशिखरा पक्षविक्षिप्तपादपाः ।
काञ्चनोद्भेदबहुलाः खं तिष्ठन्तीव पर्वताः॥५॥

पक्षवन्तः सशिखरा हेमधातुभिरञ्जिताः ।
पवनेन समुद्भूतास्त्रासयन्ति विहङ्गमान्॥६॥

काञ्चनाः पर्वताः सर्वे स्फाटिकैर्मणिभिश्चिताः ।
सूर्यकान्तैश्च बहुभिश्चन्द्रकान्तैश्च निर्मलाः॥७॥

हिमवांश्च महाशैलः श्वेतैर्धातुभिराचितः ।
काञ्चनैः शिखराग्रैश्च सूर्यपादप्रकाशितैः॥८॥

मणिभिश्च प्रकाशद्भिः पक्षान्तरविनिःसृतैः ।
ताम्रपुष्पैश्च शिखरैर्दीप्यमानैः स्वतेजसा॥९॥

मन्दरश्चोग्रशिखरः स्फाटिकैर्मणिभिश्चितः ।
वज्रगर्भो निरालम्बैः स्वर्गोपम इवाबभौ॥१०॥

सहस्रशृङ्गः कैलासः शिलाधातुविभूषितः ।
तोरणैश्चैव निबिडैः प्रांशुभिश्चैव पादपैः॥११॥

प्रवादयद्भिर्गन्धर्वैः किन्नरैश्च प्रगायिभिः ।
देवकन्याङ्गरागैश्च प्रक्रीडाद्रिरिवाबभौ॥१२॥

मधुरैर्वाद्यगीतैश्च नृत्यैश्चाभिनयोद्गतैः ।
शृङ्गारैः साङ्गहारैश्च कैलासो मदनायते॥१३॥

आदित्याभासिभिः शृङ्गैर्भिन्नाञ्जनचयोपमैः ।
विन्ध्यो नीलाम्बुदश्यामो विभिन्न इव तोयदः॥१४॥

धात्वर्थं सर्वभूतानां मेरुपृष्ठे महाबले ।
निर्वेमुर्विमलं तोयं मेघजालैरिवोत्तमैः॥१५॥

शिलाभिर्बहुचित्राभिर्धातुभिर्बहुरूपिभिः ।
प्रस्रवद्भिर्गुहाद्वरैः सलिलं स्फटिकप्रभम्॥१६॥

ग्रीष्मान्ते वायुसङ्गूढा घना इव सविद्युतः ।
चित्रैः पुष्पैस्तरुगणाः शोभन्त इव भूषिताः॥१७॥

नागाः कनकसम्भूतैर्विचित्रैरिव भूषिताः ।
विहङ्गमाभिर्लीनाश्च लतास्तरुसमाश्रिताः॥१८॥

विलम्बन्त्यः सपुष्पाश्च नृत्यन्ते वायुघट्टिताः ।
पवनेन समुद्धूता महता माधवेऽहनि॥१९॥

मुमुचुः पुष्पसङ्घातं तोयं वेलेव वर्षति ।
बलवद्भिश्च विपुलैः शाखास्कन्धावरोहिभिः॥२०॥

पादपैर्वर्णबहुलैर्ध्रियेत च वसुन्धरा ।
मधुप्रिया मधुकरा मधुमत्ता विहङ्गमाः ।
घोषयन्तीव गायन्तः कामस्यागमसम्भवम्॥२१॥

विष्णुर्मधोर्निहन्ता च चकार मधुवाहिनीम् ।
नदीं प्रस्रवनिर्भेदां सुतीर्थां बहुलोदकाम्॥२२॥

अङ्गारवर्णसिकतां मधुतीर्थां मनोरमाम् ।
विमलैरम्बुभिः पूर्णां पुष्पसञ्चयवाहिनीम्॥२३॥

विवेश पुष्करं सा तु ब्रह्मणो वाक्यनोदिता ।
ऋषिभिश्चानुचरिता ब्रह्मतन्त्रनिषेविभिः॥२४॥

धात्री कपिलरूपेण गौर्भूत्वा क्षरते पयः ।
मधुरं वितते यज्ञे ब्रह्मणो वाक्यचोदिता॥२५॥

शिरश्च पृथिवी भूतं सन्धातुं प्राप्तवान्महीम् ।
शुद्धं च भजते लोकं शाश्वतं परमाद्भुतम्॥२६॥

सारस्वत्याः समुद्भूतं ब्रह्मक्षेत्रे तमोनुदम् ।
मरुतीर्थमतिक्रम्य पुष्करेषु विसर्पति॥२७॥

सुचारुरूपा धर्मज्ञा अजारूपेण छादयन् ।
रूपं कनकवर्णाभं तपोयुक्तेन चेतसा॥२८॥

अजगन्धकृतोन्मुक्तः सम्भूतः पर्वतो महान् ।
गुरुद्वारगुणप्राणः शाश्वतः सिद्धसेवितः॥२९॥

वेदिकाभिः सुचित्राभिः काञ्चनाभिर्विराजितः ।
पुष्कराणि परीतानि त्वष्ट्रा विपुलदक्षिणः॥३०॥

महामेरोर्यथा रूपं पञ्चभिर्धातुभिर्वृतः ।
चेतनायाभिसम्पन्नो रूपेणाद्भुतदर्शनः॥३१॥

करिष्याम्यहमप्येतन्मनसा धर्मचारिणम् ।
रूपं बहुविधं लोके पार्थिवीं चेतनां तथा॥३२॥

त्रींश्च लोकान्प्रपद्येयं पञ्चभिर्धातुलक्षणैः ।
षष्ठेन च ससर्जेयं मनसा धर्मचारिणीम्॥३३॥

सङ्गेषु भावमोहाभ्यां पश्यन्ति च समृद्धयः ।
विमुक्ताः सर्वसङ्गेभ्यो धारयन्ति परिग्रहान्॥३४॥

न च विन्देत मां कश्चिन्मनसा कामरूपिणम् ।
पञ्चधातुनिबद्धश्च नानाभाषितचोदनः॥३५॥

ये च विष्णुमधीयन्ते बहुधा कामविग्रहैः ।
ते मां पश्येयुरव्यक्तं तपसा दग्धकिल्बिषाः॥३६॥

ये च मामभिरोहेयुर्नरा धर्मपथे स्थिताः ।
तेऽपि स्वर्गजितः सन्तः पश्येयुर्मां गतक्लमाः॥३७॥

यश्चैव पर्वतः प्रांशुर्मेरुपृष्ठे व्यवस्थितः ।
एतमारुह्य युध्येयुः प्राणत्यागे सुनिर्मलाः॥३८॥

अप्सरोभिः समागम्य विचरेयुर्मनोजवाः ।
नन्दनं वनमारुह्य काम्यकं च महद्वनम्॥३९॥

इमां विद्यां समास्थाय मद्भक्ताः पुष्करेष्विह ।
शरीरं क्षपयिष्यन्ति व्रतैर्बहुविधैः कृतैः॥४०॥

सिद्धिं प्राप्य क्रमेयुस्ते कामैर्बहुविधैर्नराः ।
इमं लोकममुं चैव सम्पतेयुर्यथासुखम्॥४१॥

गौरीसिद्धेति व्याख्याता त्रिषु लोकेषु विद्यया ।
प्रभावं तपसा वृत्तं दर्शयन्ति समाहिताः॥४२॥

षण्णां ज्ञानाभिसन्धीनामभिज्ञानात्ससङ्ग्रहाः ।
भवेयुस्ते निरारम्भा धातुनिर्मुक्तबन्धनाः॥४३॥

सहस्रगुणमप्यत्र दत्त्वा दानफलादिव ।
अवमानेन विप्राणां मनःशुद्धेन कर्मणा॥४४॥

सर्वत्रैवाप्रमेयेण अत्यन्तं फलमाप्नुयुः ।
अमुष्मिँल्लोके धर्मज्ञाः सह सर्वकुलोद्भवैः॥४५॥

येषामिह च सान्निध्यं यज्ञे ब्राह्मणसङ्कुले ।
ते भूयो यजमानाद्या अभिषिच्य पुनः पुनः॥४६॥

तथा तां मन्यसे गौरीं मनसा धर्मचारिणीम् ।
अनुग्रहाय भूतानां तन्ममाग्रे तपोधने॥४७॥

सत्य एष परो विद्ये भविता नात्र संशयः ।
नाफलो विद्यते धर्मश्चरितो धर्मचारिणा॥४८॥

वैशम्पायन उवाच। दिशं जिगमिषुर्दिव्यामुत्तरां सत्यसाधनः ।
तथा स धातुनिचये पुण्ये पर्वतरोधसि॥१॥

विष्णुः परमधर्मात्मा एकपादेन तिष्ठति ।
दशवर्षसहस्राणि पुष्करे पुष्करेक्षणः॥२॥

आत्मन्यात्मानमाधाय तपसा ब्रह्मसम्भवः ।
घटते कर्मणोग्रेण लोकमुत्थानकारणात्॥३॥

भासुरो भस्मनाच्छाद्य गात्राणि स्वयमात्मनः ।
अष्टौ वर्षसहस्राणि सहस्रं च तपोधनः॥४॥

तेजसा तेन ज्योतींषि विभाव्य ब्राह्मणर्षभः ।
तिष्ठते नभसो मध्ये योगात्मा भावयञ्जगत्॥५॥

सोमो विषयमाक्षिप्य मनसा धारयान्मनः ।
युक्तः परमधर्मात्मा ब्राह्मीं सिद्धिमुपागतः॥६॥

सम्प्रदृश्यत सर्वत्र दिवि भुव्यन्तरे तथा ।
ज्योतिष्णु कर्म कुर्वाणो बहुरूपः स सम्पदा॥७॥

महेश्वरोऽतिगूढात्मा वृषरूपेण तिष्ठति ।
उद्धृत्य दक्षिणं पादं वायुभक्षः समाहितः॥८॥

अष्टौ वर्षसहस्राणि सहस्रशतमेव च ।
महायोगी महादेवो नियमाद्ब्रह्मसम्भवः॥९॥

अथ वायुर्घनीभूते अन्ते चरति गोपतेः ।
फेनीभूतं समुद्गारैः पवनं निर्गिरन्मुखात्॥१०॥

स निष्क्रान्तस्ततो वक्त्रात्प्राणेन परमात्मवान् ।
निर्यासभूतः पतितो नैवार्द्रो नैव पार्थिवः॥११॥

स फेनो वारिणाऽऽविश्य चचार वसुधातले ।
नैवार्द्रो नैवशुष्काङ्गो वायुसङ्घातमागतः॥१२॥

तत्कालफेनमुत्क्षिप्य पवनः सह वारिणा ।
निरालम्बे निरालम्बस्त्वभ्राणि समपद्यत॥१३॥

ते क्षिपन्ति पयो भूमावात्मानं स्वेन घट्टिताः ।
नीलमेघारुणप्रख्या नैवार्द्रा नैव पार्थिवाः॥१४॥

ब्राह्मीं मूर्तिं समाधाय वायुः सर्वत्रगो वशी ।
समाः सहस्रं सम्पूर्णं चचार विपुलं तपः॥१५॥

वह्निर्बहुजटी भूत्वा चीरवल्कलवासभृत् ।
तपस्तप्यदनाहारो मौनमास्थाय पौष्करे॥१६॥

वर्षाणां च सहस्राणि त्रीणि चैकं च यत्नतः ।
तस्याग्नेस्तेजःसम्भूतो महानग्निः प्रवर्तते॥१७॥

स्वर्गप्रकाशं कृत्वा च स्वर्गवासी तमोनुदः ।
दिवि भूतप्रकाशाख्यस्तपसा ब्रह्मसम्भवः॥१८॥

तपश्चरति धूमाग्निर्लोकानां भूतभावनः ।
तत्तमो भुवि राजेन्द्र मानुषेषु प्रतिष्ठितम् ।
भास्करस्तेजसंहारस्ततो भवति सत्तमः॥१९॥

मर्त्यानां सर्वभूतानां तेज आक्षिप्य वर्तते ।
न तु योगबले राजन्ब्राह्मणस्य विशेषतः॥२०॥

तत्तमो नाशयेद्रात्रौ नाप्यहो भविताद्वयम् ।
पुष्पमित्रो महातेजा यक्षः सर्वत्रगो वशी ।
तपश्चरति धर्मात्मा पुष्करेषु समाहितः॥२१॥

महेन्द्रशिखराद्धारा यवान्त्यो यान्ति मेदिना ।
तावत्स्वरूपमास्थाय तिष्ठते निखिलाः समाः॥२२॥

जानुभ्यां पतितो भूमौ ज्योतिर्नभसि पश्यति ।
समाः सहस्रं निखिलं नेत्रैरनिमिषैर्जगत्॥२३॥

नेत्राणि बहुधा तस्य नेत्रान्तैरभिनिःसृतः ।
मध्यन्दिनकरे प्राप्ते रश्मिवान्त्सपरिग्रहे॥२४॥

ते रश्मयः प्रभानेत्रैः शतशोऽथ सहस्रशः ।
रराज तेजःसंयोगाद्विद्वद्भिरिव पावकः॥२५॥

स विस्फुलिङ्गैर्नेत्रान्तैरादित्यमनुवर्तते ।
कर्मणोऽन्ते युगान्ते वा जगतो बहुरूपिणः॥२६॥

बहुतापः पुनर्भूत्वा निषण्णो वसुधातले ।
स यो रश्मिषु सम्पूर्णं तपस्तेपे सुदारुणम्॥२७॥

निगृहीतेन्द्रियो भुत्वा अप्सरोभिर्ललाम ह ।
मेरोः शिखरमासाद्य कामं कामेन निर्वमन्॥२८॥

तपःकामः स यक्षस्तु कुबेरो नरवाहनः ।
विष्णुरेव तपोऽध्यक्षस्तेजसोऽन्ते विजृम्भति॥२९॥

न हि कश्चित्पुमानस्ति य एवं तप आचरेत् ।
त्रिषु लोकेषु राजेन्द्र ऋते विष्णुं सनातनम्॥३०॥

वासुकिर्बहुशीर्षस्तु नागेन्द्रो मौनमास्थितः ।
तप आचरते सम्यङ्निधाय मनसा मनः॥३१॥

शेषः सत्यधृतिर्नागो बलवान्ब्रह्मसम्भवः ।
वृक्षमारुह्य धर्मात्मा अवाक्छीर्षोऽवलम्बते॥३२॥

जिह्वाभिर्लेलिहानाभिर्गात्रजं विषमुत्सृजन् ।
समाः सहस्रं सम्पूर्णं निराहारस्तपोधनः॥३३॥

कालकूटं विषं तद्धि सुमहत्समपद्यत ।
येन लोको ह्यभिग्रस्तो न सुखं विन्दते नृप॥३४॥

सर्वत्रानुगतं तीक्ष्णं भुजङ्गेषु महीपते ।
जङ्गमं स्थावरं चैव सर्वत्रानुगतं विषम्॥३५॥

परस्परविवृद्धेन हिंसायुक्तेन भारत ।
नाशयत्यात्मनोऽङ्गनि तेन तीक्ष्णेन भारत॥३६॥

अथ ब्रह्मा महाभागो भूतानां हितकाम्यया ।
मन्त्रं विसृजते राजन्ब्रह्माक्षरमहिंसकम्॥३७॥

गरुत्मान्विततैः पक्षैर्नखाग्रैः सलिलं महीम् ।
समाः सहस्रं सम्पूर्णं चूलाग्रेणावलम्बिना॥३८॥

पर्णभारैश्च विकचैर्विस्तीर्णैर्वसुधातले ।
रराज वसुधा चैव पर्णैर्बहुविचित्रितैः॥३९॥

येन वृत्तेन जीवेयुः सर्वभूतानि भारत ।
इह लोके मनुष्येन्द्र देवलोके च भारत ।
द्यौरिवाचितनक्षत्रा महीतलविसर्पिभिः॥४०॥

हिमवान्हिमसम्पाते भवत्येकचरो वशी ।
पुष्कराम्भसि धर्मात्मा मत्स्यो लिखितमूर्धजः॥४१॥

अथ सुतलमाक्रम्य पृथिवी प्रांशुदेहिनी ।
तपश्चरति धर्मात्मा बाहुमुद्यम्य दक्षिणम्॥४२॥

साग्रं वर्षसहस्रं च शतमेकं च सुव्रत ।
तपश्चरति संयोगाद्वायुभक्षः समाहितः॥४३॥

समाधियोगात्सङ्गाद्वा ब्रह्मयोगस्य भारत ।
येनेयं पृथिवी राजन्धार्यते ब्रह्मयोगिना॥४४॥

अनाद्यन्तेन नित्येन सर्वत्र विषयैषिणा ।
योऽसौ विष्णुरगाधात्मा परमात्मा निराकृतिः॥४५॥

दिने निषण्णो भवति रत्रौ भवति वै स्थिरः ।
सत्यसन्धः स धर्मात्मा कामकारकरो भवेत्॥४६॥

तस्य यः सोद्यतः पाणिः पृथिव्यां पृथिवीसमः ।
रात्रौ स तपनो भवति मण्डलं विपुलं नभः॥४७॥

स चन्द्रविषयं राजञ्छमयामास रुन्धति ।
ग्रहाणां गतयश्चैव ताराणां च विशेषतः॥४८॥

तां छायामाक्षिपन्त्सोमात्स्रवद्भिर्मण्डलेन वै ।
पृथिव्यां दक्षिणो हस्ते महायोगी महामनाः॥४९॥

सैषा छाया शशीभूता शशिमण्डलमाविशत् ।
अलिङ्गा पृथिवीलिङ्गादद्भुतादक्षया दिवि॥५०॥

अङ्गाङ्गान्युपगृह्यैव तपश्चरति निश्चयात् ।
प्रोक्ष्य पादौ तु सतलौ पृथिवी तपसि स्थिता॥५१॥

सूर्यार्चिभिः पीयमानादाक्षिप्यत महीतले ।
महीमिवाम्बुवसनां युगान्ते विष्णुतेजसा॥५२॥

रराज सूर्यरश्मिभिर्व्यतिषिक्ता महानदी ।
स्फाटिकेव शुभा सैषा काञ्चनैर्धातुभिर्वृता॥५३॥

आदित्येन समादत्ता रश्मितेजोभिसम्भवैः ।
मण्डलान्तर्गता देवी चक्षुषा नोपलभ्यते॥५४॥

रश्मिभिः पुनरुत्तीर्णा ततो योगेन धावति ।
आकाशगङ्गा संवृत्ता विपुलैरम्बुविग्रहैः॥५५॥

शीतच्छायैश्च तरुभिर्लताभिश्च सुगन्धिभिः ।
पद्मखण्डैश्च विविधैः शुशुभे दिव्यगन्धिभिः॥५६॥

काञ्चनापीडजघना स्फाटिकान्तरमेखला ।
पद्मरेणुसिता पीता चक्रवाकावतंसिका॥५७॥

नीलगर्भसुकेशान्ता पुष्पसञ्चयसङ्कुला ।
शोभते विप्रसर्पन्ती प्रमदेव विभूषिता॥५८॥

सैषा गङ्गा फलं लेभे पुष्करेण समाहिता ।
सुतपा चन्द्रविहिता लोकानां धारणे रता॥५९॥

सरस्वती स्वरैर्व्यक्तैरधीते ब्रह्मवादिनी ।
पृष्ठात्प्रयातां शैलेन्द्रे मन्दरे मन्दगामिनी॥६०॥

ऋङ्मयांश्चतुरो वेदान्पादैश्चतुर्भिरावृतान् ।
यजुर्भिः सामाभिश्चैव ग्रथिताञ्छिक्षया तदा॥६१॥

ऋषिभिर्ज्वलनप्रख्यैस्तपसा दग्दकिल्बिषैः ।
सुपार्श्वस्य गिरेः पादे परिदायैः सुपारणैः॥६२॥

निःस्वनं सर्वभूतानि नियमैश्च न शृण्वते ।
मन्दराग्रे विसर्पन्तं जगत्कृत्स्नमतीन्द्रियम्॥६३॥

विरामनियमे प्राप्ते तूष्णीम्भूता बभुव ह ।
न वाचमीरयेद्देवी नियमात्सत्यवादिनी॥६४॥

अथ भूतानि सर्वाणि तूष्णीम्भूतानि सर्वशः ।
न शेकुरभिधानार्थं व्याहर्तुं वदनैर्बलात्॥६५॥

विभज्य योगं मनसा सर्वभूतेष्वनुग्रहम् ।
सरस्वती तीरयुता व्याजहार महास्वनम्॥६६॥

सरस्वत्या समायुक्तां शिक्षां गृह्णन्ति देहिनः ।
तस्मिन्नेवाथ ते सर्वे गानं गायन्ति शिक्षया॥६७॥

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विभिः सह ।
जटिलाश्चीरवसना मुञ्जमेखलधारिणः॥६८॥

गन्धर्वाः किन्नराश्चैव सनागाः सह चाम्भसः ।
तपश्चरन्ति सहिताः पुष्करेषु मनीषिणः॥६९॥

अपि कीटपतङ्गैश्च सह सर्वैः सरीसृपैः ।
शोषयन्ति शरीराणि तपसोग्रेण यत्नतः॥७०॥

विष्णुर्विष्णुत्वमापन्नो देहान्तरविसृष्टवान् ।
संरक्षति महायोगी सर्वांस्तान्सहचारिणः॥७१॥

पुष्करे रमते विष्णुर्विष्णुरेव द्विधा कृतः ।
दीप्यमानः स्वतेजोभिर्विधूम इव पावकः॥७२॥

सोऽग्निर्मनःसमुद्भूतः पृथिवीं तापयन्निव ।
प्रधावति समं तेन मण्डलं दशयोजनम्॥७३॥

विरराजार्चिभिर्दीप्तैः पृष्ठतश्चावलम्बिभिः ।
विशीर्णपार्थिविभवैर्मयूखैरिव दीप्तितः॥७४॥

तस्याग्नेर्विस्फुलिङ्गानां न शेकुर्लङ्घने रताः ।
विप्रकीर्णस्य वसुधामर्यादामिव भास्करम्॥७५॥

सोऽग्निर्दीप्य विभज्यांशून्विधूम इव पावकः ।
ऋत्विग्भिर्ज्वलनप्रख्यैर्विक्रीयत इवाध्वरे॥७६॥

सोऽग्निर्धूमगतस्तत्र तिष्ठते विपुलं तदा ।
यावद्विष्णुः क्रमप्राप्तो नियमस्य समापनात्॥७७॥

रक्षां कृत्वा स्थितं विद्याद्विष्णुर्विष्णुपराक्रमः ।
भूत्वा शतशरीरो वै नागो बालाहकोऽभवत्॥७८॥

तमग्निमात्मसंसृष्टं लेलिहानं महामतिम् ।
प्रतिप्रवृत्तं तेजोभिर्भूतानां हितकाम्यया॥७९॥

वारिणा सुखशीतेन प्राणिनां प्राणवर्धनः ।
न्यषिञ्चद्दहनं तत्र नागो बालाहकस्तदा॥८०॥

ततः सिद्धगणैर्जुष्टः पुष्करे तप्यते तपः ।
संहृत्य मनसाऽऽत्मानं महायोगी महाबलः॥८१॥

पादगात्राणि संहृत्य मनो मूर्ध्नि विधारयन् ।
अचलं स्थानमासाद्य तूष्णीम्भूतो बभुव ह॥८२॥

एष धर्मो हि धर्माणां नोपधानविकल्पितः ।
हितः सर्वेषु भूतेषु इह चामुत्र चोभयोः॥८३॥

अथ दैत्या हतास्तत्र समागम्योद्यतायुधाः ।
मायाप्राप्तैर्बहुविधैर्नगरैरभिसंवृताः॥८४॥

अग्निं दैत्याः पर्वताग्रैरभिघ्नन्ति परन्तप ।
ज्वलन्तं ज्वलनप्रख्या महाकाया महाबलाः॥८५॥

मेघीभूताश्च मायाभिर्वर्षन्ति बलदर्पिताः ।
तस्मिन्नेवाभिसङ्घाते ससङ्घातं महाबलम्॥८६॥

ते शैलास्त्वार्चिषा दग्दाः शतशोऽथ सहस्रशः ।
युगान्ते प्रभुरादित्यः प्रजा इव दिधक्षति॥८७॥

न शेकुरग्निं दैत्यास्ते मायाभिर्मुखमुद्यतम् ।
आदित्य इव दीप्यन्ते नभः सूर्योदये यथा॥८८॥

विहितैरुद्यमैः सर्वैर्दैत्या भग्नपराक्रमाः ।
गन्धमादनमासाद्य निषण्णा नगमूर्धनि॥८९॥

स चाग्निर्वैष्णवैर्लोकैर्विद्युद्भिः सह सङ्गतः ।
अन्तरिक्षचरान्दैत्यान्निर्दहन्विचरन्दिवि॥९०॥

नागो बालाहकश्चैव मेघैः सङ्घातमागतः ।
मुमोच सलिलं भूमौ पर्जन्य इव वृष्टिमान्॥९१॥

मन्त्रैः सञ्चोदितो नागो द्विजेभ्यो वदनोद्गतैः ।
मुमोच तोयसङ्घातं मानयन्विप्रजं जनम्॥९२॥

जनमेजय उवाच। संयुज्य तपसा देवाः किमकुर्वंस्ततः परम् ।
न हि तद्विद्यते लोके तपसा यन्न लभ्यते॥१॥

वैशम्पायन उवाच। अथ दीक्षां समास्थाय सर्वे विष्णुमया गणाः ।
पुष्करादग्निमुद्धृत्य प्रणीय च यथाविधि॥२॥

जुहुवुर्मन्त्रविधिना ब्राह्मणा मन्त्रचोदिताः ।
हविषा मन्त्रपूतेन यथा वै विधिरेव च॥३॥

स चाग्निर्विधिवत्तत्र वर्धते ब्रह्मतेजसा ।
तेजोभिर्बहुलीभूतः प्रभुः पुरुषविग्रहः॥४॥

ब्रह्मदण्ड इति ख्यातो वपुषा निर्दहन्निव ।
दिव्यरूपप्रहरणो ह्यसिचर्मधनुर्धरः॥५॥

सगदो लाङ्गली चक्री शरी चर्मी परश्वधी ।
शूली वज्री खड्गपाणिः शक्तिमान्वरकार्मुकः॥६॥

विष्णुश्चक्रधरः खड्गी मुसली लाङ्गलायुधः ।
नरो लाङ्गलमालम्ब्य मुसलं च महाबलः॥७॥

वज्रमिन्द्रस्तपोयोगाच्छतपर्वाणमक्षिपत् ।
रुद्रः शूलं पिनाकं च मनसाधारयद्भुवि॥८॥

मृत्युर्दण्डं पाशमापः कालः शक्तिमगृह्णत ।
जग्राह परशुं त्वष्टा कुबेरश्च परश्वधम्॥९॥

निर्विकारैः समायुक्ताः शतशोऽथ सहस्रशः ।
विश्वकर्मा च त्वष्टा च चक्राते ह्यायुधं बहु॥१०॥

इन्द्रायाग्निरथं प्रादात्सूर्याय च प्रतापिने ।
परमात्मा ददौ कृष्णो रुद्राय च महात्मने॥११॥

छन्दोभिरेव त्वष्टा च स चकाराथ वाहिनीम् ।
विश्वकर्मा विमानानि चकार बहुभिः क्रमैः॥१२॥

शरीरांशं तमुत्पत्य विष्णुः सत्यपराक्रमः ।
पुष्करात्पर्वणि वनात्पृथनार्थं प्रवर्तयन्॥१३॥

द्यां चैव सर्वऋक्षाणां वाचा वै समकल्पयत् ।
यया स पूज्यः सङ्ग्रामे शत्रून्निर्बिभिदे रणे॥१४॥

स तं दण्डं समुचितं निर्विकारं समाहितम् ।
ब्रह्मा जग्राह विधिना अन्तर्धानगतः प्रभुः॥१५॥

स्वैः प्रभावैश्च विधिना सोऽस्त्रग्रामं चतुर्विधम् ।
ऐन्द्रमाग्नेयवायव्ये रौद्रं रौद्रेण वर्चसा॥१६॥

एभिर्विकारैः संयुक्ता दितेः पुत्रा महाबलाः ।
तपसा शिक्षया चैव स्वास्त्रैः प्रहरणैरपि॥१७॥

बलेन चतुरङ्गेण वीर्येण सुसमाहिताः ।
अप्रधृष्या रणे सर्वे समपद्यन्त वै तदा॥१८॥

ते विहाय गुहामध्ये सभाण्डोपस्करे रथे ।
मन्दरस्य गिरेः पादे विचेरुर्वसुधातले॥१९॥

चतुरङ्गं बलं सर्वं संहृत्य तमसः प्रभुः ।
विष्णुरेव महायोगांश्चचार वसुधातले॥२०॥

भूयोऽन्यत्तप आसेदुश्चरन्तो ब्राह्मणैः सह ।
तैश्च सर्वैः सुरगणैर्धर्मचीरनिवासिभिः॥२१॥

जनमेजय उवाच। ब्रह्मन्खिले वर्तमाने निर्मर्यादे महाग्रहे ।
अविनशे च भूतानां कथमासन्प्रजास्तदा॥१॥

वैशम्पायन उवाच अभ्यषिञ्चत्पृथुं वैन्यं पुरा राज्ये प्रजापतिः ।
राज्याय ऋषिभिः सार्धं प्रजाधर्मपरायणः॥२॥

एष नः परमो राजा सानुरागादजायत ।
त्रेतायां सम्प्रवृत्तायामन्योन्यमनुजल्पिरे॥३॥

एष नो वृत्तिदाता च विप्राणां च प्रवर्तिता ।
निर्माता सर्वभूतानां सत्यप्राप्तेन कर्मणा॥४॥

एतस्मिन्नन्तरे देवा गन्धमादनसानुषु ।
बहुभिर्नियमैः श्रान्ता निषण्णा गिरिसानुषु॥५॥

अथ गन्धं समासाद्य समन्ताद्देवदानवाः ।
माधवे समयं प्राप्ते तेन गन्धेन दर्पिताः॥६॥

पुष्पमात्रस्य यद्वीर्यं मारुतेन विसर्पितम् ।
मनोग्राहि सुखं सर्वं पार्थिवं गन्धमुत्तमम्॥७॥

ते दैत्यास्तेन गन्धेन किञ्चिद्विस्मयमागताः ।
प्रसन्नमनसो भूत्वा परं सौख्यमुपागताः॥८॥

ऊचुश्च सहिताः सर्वे तेन गन्धेन दर्पिताः ।
पुष्पमात्रस्य यद्वीर्यं किं तस्य फलतो भवेत्॥९॥

अनुमानेन विज्ञेया विविधाः कर्मबुद्धयः ।
शुभाश्चैवाशुभाश्चैव बुद्धिप्राणेन देहिनाम्॥१०॥

तस्माद्वयं पयोमध्ये ओषध्यो निर्मथामहे ।
मन्दरेण विशालेन बलिना कामरूपिणा॥११॥

समुद्रमभिसंरम्भान्मथ्नीमः सोमजं जलम् ।
पीत्वा च सहिताः सर्वे प्रस्थिताः कामरूपिणः॥१२॥

विष्णुरेवाग्रणीस्तेषां भविष्यति महाबलः ।
दिवं च वसुधां चैव भोक्ष्यामः सह शत्रुभिः॥१३॥

समूलपत्रशाखाश्च सपुष्पाः फलशालिनः ।
सर्वे ग्रहांश्च गृह्णीमः सुधां च वसुधातले॥१४॥

उद्दृत्य गिरिपादेभ्यो गन्धमादनसानुजान् ।
प्रभाष्य वचनं दैत्या मन्दरस्य प्रकम्पने॥१५॥

समुद्धर्तुं प्रधावन्तः कम्पयन्ति स्म मेदिणीम् ।
निश्चयेन महावीर्या बाहुभिः परिणाहिभिः॥१६॥

न शक्नुस्ते समुद्धर्तुं शैलेन्द्रं दनुवंशजाः ।
निपेतुर्जानुभिर्घृष्टा विपुले पर्वतान्तरे॥१७॥

समाधायात्मनात्मानं तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
पितामहं प्रपद्यन्ते शिरोभिः कामरूपिभिः॥१८॥

तेषां मनोऽभिलषितं ब्रह्मा सर्वत्रगो वशी ।
ज्ञात्वा बहिविधैर्वाक्यैर्व्याजहार सरस्वतीम्॥१९॥

अशरीरां शरीरस्थः परया वर्णसम्पदा ।
सर्वलोकमतिर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया॥२०॥

आदित्यैर्वसुभिश्चैव रुद्रैश्च समरुद्ग्णैः ।
देवैर्यक्षैः सगन्धर्वैः किन्नरैश्च प्रगायिभिः॥२१॥

समेत्य सहितैः सर्वैः शक्य उद्धरितुं गिरिः ।
अमृतार्थे महातेजा धातुभिः समरञ्जितः॥२२॥

सुरासुरगणाः सर्वे समुत्पाट्य महागिरिम् ।
हस्तारूढाः प्रपश्यन्ति वीरुधो हिमवद्रसम्॥२३॥

एतच्छ्रुत्वा च वचनं सर्वेषामन्तिके तदा ।
दैतेया बाहुबलिनो मनोभिर्वाग्भिरेव च॥२४॥

विक्रीडभूता बहुधा बभूवुर्लवणाम्भसः ।
यत्र पुष्करविन्यस्तः सहितैर्देवदानवैः॥२५॥

सुरासुरगणाः सर्वे सहिता लवणाम्बसः ।
मन्दरं पुष्करं कृत्वा नेत्रं वासुकिमेव च॥२६॥

समाः सहस्रं मथितं जलमौषधिभिः सह ।
क्षीरभूतं समायोगादमृतं समपद्यत॥२७॥

तज्जह्रुरसुराः पूर्वमाक्रान्ता लोभमन्युना ।
तदा पश्चाज्जह्रुर्देवाः कामतेजोबलान्विताः ।
धन्वन्तरिस्तदा मद्यं श्रीर्देवी कौस्तुभो मणिः॥२८॥

शशाङ्को विमलश्चापि समुत्तस्थुः समन्ततः ।
उच्चैःश्रवा हयो रम्यः पीयुषं तदनन्तरम्॥२९॥

पश्चाद्देवास्तदा दातुमुद्यता राहुमब्रुवन् ।
न तु केचित्पिबन्ति स्म दैत्या नैव च दानवाः॥३०॥

चिच्छेदाथ हरिः सङ्ख्ये राहोश्चक्रेण कं तदा ।
अनिर्मुक्तं पितृगणैर्मुनिभिश्च सनातनैः॥३१॥

तदिन्द्रहस्तादमृतं जहार पृथिवी स्वयम् ।
जगामाङ्कगता देवी ब्रह्मवाक्यप्रचोदिता॥३२॥

जनमेजय उवाच। निहते दैत्यसङ्घाते विष्णोश्चातिपराक्रमे ।
दैतेया दानवेयाश्च किमिच्छन्ति पराक्रमात्॥१॥

वैशम्पायन उवाच। दानवा राज्यमिच्छन्ति पराक्रम्य महाबलाः ।
तप इच्छन्ति सहिता देवाः सत्यपराक्रमाः॥२॥

जनमेजय उवाच। कथं कालस्य महतो हिरण्यकशिपुस्तदा ।
यजते ब्रह्मणः क्षेत्रे प्राप्तैश्वर्यः स कामदः॥३॥

वैशम्पायन उवाच यजेद्बहुसुवर्णेन राजसूयेन पार्थिवः ।
क्रतुना दानवश्रेष्ठो वसुधायां महाफलः॥४॥

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यदभूद्विपुलं तपः ।
समेयुस्तत्र सहिता यजमाने महासुरे॥५॥

ब्राह्मणा वेदविद्वांसो महाव्रतपरायणाः ।
यतयश्चापरे सिद्धा योगधर्मेण भारत॥६॥

मुनयो वालखिल्याश्च धन्या धर्मेण शोभिताः ।
बहवो हि द्विजा मुख्या नित्या धर्मपरायणाः॥७॥

ऋषयश्च महाभागा विप्रैः पूज्याः सहस्रशः ।
विपुलैरत्र विभवैर्ह्रियमाणैस्ततस्ततः॥८॥

शुक्रस्तु सह पुत्रेण दैत्यं याजयते प्रभुः ।
हिरण्यकशिपुं मध्ये गणानां प्रभवः प्रभुः॥९॥

हिरण्यकशिपुश्चैव व्याजहार सरस्वतीम् ।
कामाद्वरं ददातीति तद्वै सम्प्रतिपद्यताम्॥१०॥

विष्णुर्वामनरूपेन भिक्षां तां प्रतिगृह्णति ।
हिरण्यकशिपोर्हस्ताद्द्वे पदे पदमेव च॥११॥

ततः क्रमितुमारेभे विष्णुः सत्यपराक्रमः ।
त्रीँल्लोकान्मुनिभिः क्रान्तैर्दिव्यं वपुरधारयन्॥१२॥

हृतराज्याश्च दैतेयाः पातालविवरं ययुः ।
ससैन्यगणसम्बद्धाः सप्रासाः सासितोमराः॥१३॥

सयन्त्रलगुडाश्चैव सपाताकारथध्वजाः ।
सचर्मवर्मकोशाश्च सायुधाः सपरश्वधाः॥१४॥

तथेन्द्रविष्णुसहिताः सद्यस्तेऽभ्युत्थिता गणाः ।
अभ्यषिञ्चन्प्रमुदिता लोकानामधिपे सुराः॥१५॥

स तान् स्वधामृतेनाशु पितृत्वे समतर्पयत् ।
ब्रह्मा तदमृतं दिव्यं महेन्द्राय प्रयच्छति ।
अक्षयश्चाव्ययश्चैव संवृतस्तेन कर्मणा॥१६॥

ततः शङ्खमुपाध्मासीद्द्विषतां लोमहर्षणम् ।
पितामहकरोद्भूतं जनितृप्रथमे पदे॥१७॥

तं श्रुत्वा शङ्खशब्दं तु त्रयो लोकाः समाहिताः ।
निवृत्तिं परमां प्राप्ता इन्द्रं नाथमवाप्य च॥१८॥

सर्वैः प्रहरणैश्चैव संयुक्ता वह्निसम्भवैः ।
मन्दराग्रेषु विहितैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः॥१९॥

वैशम्पायन उवाच। ततो महति वृत्तान्ते स्थिते राज्ये महोदये ।
देवतानां मनुष्याणां सहवासोऽभवत्तदा॥१॥

एकतः समधीयन्ति सहिताः प्ररुदन्ति च ।
स्वयं च भागं गृह्णन्ति यज्ञकर्मणि भारत॥२॥

प्राचेतसं ततो दक्षं दीक्षित्वा वै बृहस्पतिः ।
वाजिमेधाय भगवानृषिभिः परिवारितः॥३॥

तस्मिन्मातामहे यज्ञं दक्षस्याविदितात्मनः ।
शामित्रमकरोद्रुद्रो भागार्थे सह नन्दिना॥४॥

रुद्रस्यैव हि तद्रूपं द्विधाभूतं तदीप्सया ।
जातः परमधर्मात्मा नन्दी पुरुषविग्रहः॥५॥

तेन योगेन राजेन्द्र यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
विहितं सत्यवचनैस्तेनैव परमात्मना॥६॥

स्वरूपैश्चाप्यरूपैश्च विरूपाक्षैर्घटोधरैः ।
ऊर्ध्वनेत्रैर्महाकायैर्विकटैर्वामनैतस्था॥७॥

शिखिभिर्जटिभिश्चैव त्र्यक्षैश्च शङ्कुकर्णिभिः ।
चीरिभिश्चर्मिभिश्चैव कूटमुद्गरपाणिभिः॥८॥

सघण्टाधारिभिश्चैव मुञ्जमेखलधारिभिः ।
सहस्तकटकैश्चैव स्वर्णकुण्डलधारिभिः॥९॥

सडिण्डिमैः सभेरीयैः समृदङ्गैः सवेणुभिः ।
एतैः परिवृतो देवो मखं तं समुपारुजत्॥१०॥

सशङ्खमुरजैश्चापि सतालफलपाणिभिः ।
उग्रायुधधरो देवः सपिनाक इवान्तकः॥११॥

विरराजार्चिभिर्दीप्तैर्मखे मखवतां वरः ।
कालाग्निरिव दीप्तार्चिर्जगद्दग्धुमिवोद्यतः॥१२॥

नन्दी पिनाकपाणिश्च जघ्नतुर्मखमुत्तमम् ।
युगान्त इव कालाग्निः क्षिप्रं दग्धुमिवोद्यतः॥१३॥

यूपमुत्क्षिप्य धावन्ति निशाचरगणास्तथा ।
त्रासयन्मुनिसङ्घांश्च चीरचर्मनिवासिनः॥१४॥

हवींष्यन्ये पिबन्त्येव जिह्वाभिस्ताम्रलोचनाः ।
भक्षयन्ति पशूनन्ये रसनान्तावलम्बिभिः॥१५॥

मुमुचुश्चापरे यूपान्पशवः प्रहरन्ति च ।
वह्निमध्ये प्रसिञ्चन्ति वारिभिः प्रशमाय च॥१६॥

सोममन्ये जहुः केचिन्नेत्रैस्ताम्रजपोपमैः ।
दर्भान्केचिद्विलुम्पन्ति हस्तैः पद्मदलप्रभैः॥१७॥

बभञ्जिरे च यूपाग्रान्कलशांश्चापि चिक्षिपुः ।
चिच्छिदुः काञ्चनान्वृक्षाञ्छोभार्थमुपकल्पितान्॥१८॥

बिभिदुश्चैव बाणैस्ते मुमुचुश्च हिरण्मयान् ।
लुलुपुश्चैव पात्राणि ममन्थुश्चारणीमपि॥१९॥

अरुजंश्चैव प्राग्वंशं लुलुपुश्च समाहिताः ।
चखादिरे पुरोडाशान्नखाग्रैश्चाववर्तिरे॥२०॥

एवं दिवा च रात्रौ च भिद्यमानो महामखः ।
चुक्रोश च महानादान्भिद्यमान इवार्णवः॥२१॥

धनुः सशरमादाय पूर्वदत्तं स्वयम्भुवा ।
कृतं कीचकवेणुभ्यां समरे सुमहारथः॥२२॥

प्रतिगृह्य महादेवः स शरैः समयोजयत् ।
धनुर्विगृह्य जानुभ्यां जघान स महाक्रतुम्॥२३॥

स विद्धस्तेन बाणेन खं समुत्पतितः क्रतुः ।
मृगो भूत्वा नर्दमानो ब्रह्माणमुपधावति॥२४॥

शरेणाभिहतस्त्राणं न लेभे प्रशमं भुवि ।
शरणार्थी ह्ययं प्राप्तः शरेणान्तर्गतेन च॥२५॥

तमुवाच मृगं ब्रह्मा शुभं सानुनयं वचः ।
स्वरेणोत्तमवीर्येण गम्भीरेण सुभाषिणा ।
एवंरूपो नभसि त्वं भविष्यसि महामृगः॥२६॥

विजितश्च त्रिपर्वेण शरेणानतपर्वणा ।
तिष्ठन्नक्षत्रशिरसि सह रुद्रेण नित्यशः॥२७॥

सोमेन सह संयुक्तो ह्यक्षयेणाव्ययेन च ।
दिवि सञ्चारभूतो वै ताराभिः सह सङ्गतः॥२८॥

ज्योतिर्भूतो ज्योतिषां त्वं ध्रुवश्चैव महाध्रुवः ।
यच्चैतद्रुधिरं दिव्यं क्षतजादभिनिःसृतम्॥२९॥

नभस्युत्पतितं चैव प्रवेगेन प्रधावतः ।
क्षतजं बहुवर्णं च क्षेत्रं मण्डलसंज्ञितम् ।
निमित्तभूतं भूतानां वर्षे वर्षप्रदं तथा॥३०॥

सुखं दुःखं च भूतानां दर्शने सम्प्रवर्तते ।
इन्द्रियश्रवणाच्चैव नभसीन्द्रायुधोऽभवत्॥३१॥

चक्षुषी मानुषे राजन्विस्मयात्समवैक्षत ।
अद्भुतं बहुचित्रं च मनसा सम्प्रकल्पितम्॥३२॥

न तु रात्रौ प्रदृश्येत खे सब्रह्मणि संज्ञितम् ।
दिनस्यैव सदा त्वग्रे महत्कार्यं प्रदृश्यते॥३३॥

भूमावेव समुत्तिष्ठेदाकाशे तु विलीयते ।
शतशश्च समं सर्वे प्रधावन्ति प्रचेतसः॥३४॥

भयाद्रुद्रस्य महतो धन्विनो बाणपाणयः ।
नन्दी रुद्रगणैः सार्धं पिनाकी समतिष्ठत ।
युगान्तकाले ज्वलितो ब्रह्मदण्ड इवोद्यतः॥३५॥

विष्णुसङ्ग्रामसम्भूतं प्रगृह्य विपुलं धनुः ।
प्रतिष्ठत महाबाहुः पाणिना चक्रमादधत्॥३६॥

गदां सघण्टामन्येन खड्गमन्येन पाणिना ।
प्रगृह्य सोऽग्रतोऽतिष्ठद्रुद्रायोद्यतपाणये॥३७॥

ततः शृङ्गाग्रसम्भूतं प्रगृह्य विपुलं धनुः ।
शङ्खं चाप्रतिमं लोके शरांश्चानतपर्वणः॥३८॥

विष्णुरग्रस्थितो भाति सबलः संहताञ्जलिः ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणः सचन्द्र इव तोयदः॥३९॥

आदित्या वसवश्चैव दिव्यैः प्रहरणैः सह ।
विष्णुमेवाभितः सर्वे तिष्ठन्ति ज्वलनप्रभाः॥४०॥

मरुतश्चैव विश्वे च रुद्रमेवाभिपेदिरे ।
गन्धर्वाः किन्नराश्चैव नागा यक्षाः सपन्नगाः॥४१॥

ऋषयो न्यस्तदण्डाश्च उभयोः पक्षयोर्हिताः ।
जपन्ति शान्तये नित्यं लोकानां हितकाम्यया॥४२॥

रुद्रः शरेणाभ्यहनद्विष्णुमेवाग्रणी रणे ।
हृदि सर्वाङ्गसन्धीषु तीक्ष्णाग्रेण सुयन्त्रिणा॥४३॥

न चकम्पे तदा विष्णुः सर्वात्मा ब्रह्मसम्भवः ।
न च रोषमना नित्यं वृतः सर्वैः षडिन्द्रियः॥४४॥

विष्णुश्च धनुरानम्य शरेण समयोजयत् ।
जत्रुदेशे मुमोचाशु ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्॥४५॥

स विद्धस्तेन बाणेन महादेवो न कम्पते ।
वज्रेण च महासन्धिर्मन्दरस्य न चाल्यते॥४६॥

ततः प्रसभमाप्लुत्य रुद्रं विष्णुः सनातनम् ।
कण्टे जग्राह भगवान्नीलकण्टस्ततोऽभवत्॥४७॥

अनादिनिधनो देवो क्षमतां हि भवान्मम ।
सर्वभूतागमाचर्यमचलत्वाच्च कर्मणाम्॥४८॥

कर्मणां चैव कर्ता च विकर्ता चैव भारत ।
अशेषत्वाच्च भूतानां सर्वभूतेषु चोत्तमः॥४९॥

स्वयमेव हि यत्कर्म विधत्ते कर्मयोनिषु ।
तयोः शुभतमो राजन्त्स्वयमेव तथाकरोत्॥५०॥

अन्तरिक्षाच्छुभा वाचः श्रूयन्ते परमाद्भुताः ।
सिद्धानां वदनोन्मुक्ताः सनातन नमोऽस्तु ते॥५१॥

नन्दी पिनाकमुद्यम्य बलवान्रुद्रसम्भवः ।
मूर्द्धन्यभिजघानाजौ विष्णुं क्रोधेन मूर्छितः॥५२॥

ततः प्रहसितो विष्णुर्नन्दीं दृष्ट्वा सुरोत्तमः ।
स्तम्भयामास भगवान्सर्वभूतपतिर्हरिः॥५३॥

विष्णुर्ब्रह्मसमो भूत्वा तेजसा प्रज्वलन्निव ।
क्षमया च समायुक्तः स्थितः स्थाणुरिवाचलः॥५४॥

अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च ह्यजेयश्चाप्यरिन्दमः ।
युगान्ताग्निसमो भूत्वा शान्तात्मा हरिरव्ययः॥५५॥

प्रसन्नः कल्पयामास भागं रुद्राय धीमते ।
विष्णुर्धर्मपरो नित्यं त्यक्तकामः सुरोत्तमः॥५६॥

विष्णुना चैव राजेन्द्र स यज्ञः सन्धितः पुनः ।
यथापक्षं च ते सर्वे गणास्त्वासन्महीपते ।
तस्मिन्युद्धे महाघोरे विष्णू रुद्रस्य चैव ह॥५७॥

यथापक्षं भवेद्युद्धं दक्षयज्ञविनाशने ।
विनाशश्चैव यज्ञस्य तदा लोके प्रतिष्ठितः॥५८॥

सर्वभूतेषु राजेन्द्र हितो यज्ञः सनातनः ।
दक्षो यज्ञफलं चैव प्राप्तवान्स प्रजापतिः॥५९॥

इमां चोदाहृतां दिव्यां कथामिति स बुद्धिमान् ।
श्रावयेद्यस्तु विप्रेभ्यः शुचिः प्रयतमानसः॥६०॥

अधीत्य सर्वमध्यात्मं देवलोके महीयते ।
एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः॥६१॥

पुराणे पौष्करे चैव मया द्वैपायनेरितः ।
यथावदनुपूर्वेण संस्कृतः परमर्षिभिः॥६२॥

यश्चैनमग्र्यं पुरुषं पुराणं सदाप्रमत्तः शृणुयाद्यथोक्तम् ।
अवाप्य कामानिह वीतशोकः परत्र च स्वर्गफलानि भुङ्क्ते॥६३॥

जनमेजय उवाच। प्रादुर्भावः पुराणेषु विष्णोरमिततेजसः ।
सतां कथयतां विप्र वाराह इति नः श्रुतः॥१॥

न जानतेऽस्य चरितं न विधिं नैव विस्तरम् ।
न कर्म गुणवद्भावं न हेतुं न मनीषितम्॥२॥

किमात्मको वराहोऽसौ का मूर्तिः कास्य देवता ।
किमाचारः किं प्रभावः किं वा तेन पुरा कृतम्॥३॥

एतन्मे संशयत्वेन वाराहं श्रुतिविस्तरम् ।
यज्ञार्थं च समेतानां द्विजातीनां महात्मनाम्॥४॥

वैशम्पायन उवाच। एतत्ते कथयिष्यामि पुराणं ब्रह्मसंमितम् ।
नानाश्रुतिसमायुक्तं कृष्णद्वैपायनेरितम् ।
महावराहचरितं कृष्णस्याद्भुतकर्मणः॥५॥

यथा नारायणो राजन्वाराहं वपुरास्थितः ।
दंष्ट्रया गां समुद्रस्थामुज्जहारारिसूदनः॥६॥

छान्दसीभिरुदाराभिः श्रुतिभिः समलङ्कृतः ।
शुचिः प्रयत्नवान्भूत्वा निबोध जनमेजय॥७॥

इदं पुराणं परमं पुण्यं वेदैश्च संमितम् ।
नानाश्रुतिसमायुक्तं नास्तिकाय न कीर्तयेत्॥८॥

पुराणमेतदखिलं साङ्ख्यं योगं तथैव च ।
कार्त्स्न्येन विधिना प्रोक्तं योऽस्यार्थं ज्ञास्यते पुमान्॥९॥

विश्वेदेवास्तथा साध्या रुद्रादित्यास्तथाश्विनौ ।
प्रजानां पतयश्चैव सप्त चैव महर्षयः॥१०॥

मनःसङ्कल्पजाश्चैव पूर्वजाश्च महर्षयः ।
वसवोऽप्सरसश्चैव गन्धर्वा यक्षराक्षसाः॥११॥

दैत्याः पिशाचा नागाश्च भूतानि विविधानि च ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा म्लेच्छादयो भुवि॥१२॥

चतुष्पदानि सर्वाणि तिर्यग्योनिगतानि च ।
जङ्गमानि च सत्त्वानि यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम्॥१३॥

पूर्णे युगसहस्रान्ते ब्राह्मेऽहनि तथागते ।
निर्वाणे सर्वभूतानां सर्वोत्पातसमुद्भवे॥१४॥

हिरण्यरेतास्त्रिशिकस्ततो भूत्वा वृषाकपिः ।
शिखाभिर्विविधाँल्लोकान्त्संशोषयति देहिनः॥१५॥

दह्यमानास्ततस्तस्य तेजोराशिभिरग्रतः ।
विवर्णवर्णा दग्धाङ्गा हतार्चिष्मद्भिराननैः॥१६॥

साङ्गोपनिषदा वेदा इतिहासपुरोगमाः ।
सर्वविद्याश्रायश्चैव सत्यधर्मपरायणाः॥१७॥

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा छन्दतो विश्वतोमुखम् ।
सर्वे देवगणाश्चैव त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः॥१८॥

तस्मिन्नहनि सम्प्राप्ते तं हंसं महदक्षरम् ।
प्रविशन्ति महायोगं हरिं नारायणं प्रभुम्॥१९॥

तेषां भूयः प्रविष्टानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ।
यथा सूर्यस्य सततमुदयास्तमयाविह॥२०॥

पूर्णे युगसहस्रान्ते कल्पो निःशेष उच्यते ।
तस्मिञ्जीवकृतं सर्वं निःशेषमवतिष्ठते॥२१॥

संहृत्य लोकान्सर्वान्स सदेवासुरपन्नगान् ।
कृत्वात्मगर्भे भगवानास्त एको जगद्गुरुः॥२२॥

यः स्रष्ठा सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः ।
अव्यक्तः शाश्वतो देवस्तस्य सर्वमिदं जगत्॥२३॥

नष्टार्ककिरणे लोके चन्द्ररश्मिविवर्जिते ।
त्यक्तभूताग्निपवने क्षीणयज्ञवषट्क्रिये॥२४॥

अपक्षिगणसङ्घाते सर्वप्राण्यचरे पथि ।
अमर्यादाकुले रौद्रे सर्वतस्तमसा वृते॥२५॥

अदृश्ये सर्वलोकेऽस्मिन्नभावे सर्वकर्मणाम् ।
प्रशान्ते सर्वसम्पाते नष्टे वैरपरिग्रहे॥२६॥

गते स्वभावसंस्थानं लोके नारायणात्मके ।
परमेष्ठी हृषीकेशः शयनायोपचक्रमे॥२७॥

पीतवासा लोहिताक्षः कृष्णो जीमूतसन्निभः ।
शिखासहस्रविकचं जटाभारं समुद्वहन्॥२८॥

श्रीवत्सकलिलं पुण्यं रक्तचन्दनभूषितम् ।
वक्षो बिभ्रन्महाबाहुः सविद्युदिव तोयदः॥२९॥

पुण्डरीकसहस्रस्य मालास्य शुशुभे तदा ।
पत्नी चैव स्वयं लक्ष्मीर्देहमावृत्य तिष्ठति॥३०॥

ततः स्वपिति धर्मात्मा सर्वलोकपितामहः ।
किमप्यमितविक्रान्तो निद्रायोगमुपागतः॥३१॥

ततो वर्षसहस्रे तु पूर्णे स पुरुषोत्तमः ।
स्वयमेव विभुर्भूत्वा बुध्यते विबुधाधिपः॥३२॥

ततश्चिन्तयते भूयः सृष्टिं लोकस्य लोककृत् ।
पितृदेवासुरनरान्पारमेष्ठ्येन कर्मणा॥३३॥

ततश्चिन्तयतः कार्यं देवेषु समितिञ्जयः ।
सम्भवं सर्वलोकस्य विदधाति स वाक्पतिः॥३४॥

कर्ता चैव विकर्ता च संहर्ता च प्रजापतिः ।
धाता विधाता च तथा संयमो नियमो यमः॥३५॥

नारायणपरा देवा नारायणपराः क्रियाः ।
नारायणपरो यज्ञो नारायणपरा श्रुतिः॥३६॥

नारायणपरो मोक्षो नारायणपरा गतिः ।
नारायणपरो धर्मो नारायणपरं क्रतुः॥३७॥

नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरं तपः ।
नारायणपरं सत्यं नारायणपरं पदम् ।
नारायणपरो देवो न भूतो न भविष्यति॥३८॥

स्वयम्भूरिति विज्ञेयः स ब्रह्मा भुवनाधिपः ।
स वायुरिति विज्ञेय एष यज्ञः सनातनः॥३९॥

सदसच्च स विज्ञेयः स यज्ञः स प्रजाकरः ।
यद्वेदितव्यं त्रिदशैस्तदेष परिविन्दति॥४०॥

यच्च वेद्यं भगवतो देवा अपि न तद्विदुः ।
प्रजानां पतयः सप्त ऋषयश्च सहामरैः॥४१॥

नास्यान्तमधिगच्छन्ति ततोऽनन्त इति श्रुतिः ।
यदस्य परमं रूपं तत्र पश्यन्ति देवताः॥४२॥

प्रादुर्भावेषु सम्भूतं यत्तदर्चन्ति देवताः ।
यन्न दर्शितवान्देवः कस्तदन्वेष्टुमर्हति॥४३॥

ग्रामणीः सर्वभूतानामग्निमारुतयोर्गतिः ।
तेजसस्तपसश्चैव निधानममृतस्य च॥४४॥

चतुराश्रमवर्णेषु चतुर्होत्रफलाशनः ।
चतुःसागरपर्यन्तश्चतुर्युगविवर्तकः॥४५॥

तदेष संहृत्य जगत्कृत्वा गर्भस्थमात्मनः ।
मुमोचाण्डं महायोगी धृतं वर्षसहस्रिकम्॥४६॥

सुरासुरद्विजभुजगाप्सरोगणैर्महौषधिक्षितिधरयक्षगुह्यकैः ।
प्रजापतिः श्रुतिधररक्षसां कुलं तदासृजज्जगदिदमात्मना प्रभुः॥४७॥

वैशम्पायन उवाच। जगदण्डमिदं पूर्वमासीत्सर्वं हिरण्मयम् ।
प्रजापतेर्मूर्तिमयमित्येवं वैदिकी श्रुतिः॥१॥

ततो वर्षसहस्रान्ते बिभेदोर्ध्वमुखं विभुः ।
लोकसञ्जननार्थाय बिभेदाधोमुखं पुनः॥२॥

भूयोऽष्टधा बिभेदाण्डं प्रभुर्वै लोकयोनिकृत् ।
चकार जगतश्चात्र विभागं सर्वभागवित्॥३॥

यच्छिद्रमूर्ध्वमाकाशं परा सुकृतिनां गतिः ।
विहितं विश्वयोगेन यदधस्तद्रसातलम्॥४॥

यदण्डमकरोत्पूर्वं देवलोकसिसृक्षया ।
समन्तादष्टधा यानि च्छिद्राणि कृतवांस्तु सः॥५॥

विदिशस्ता दिशः सर्वा मनसैवाकरोद्द्विधा ।
नानारागविरागाणि यान्यण्डशकलानि वै॥६॥

बहुवर्णधराश्चित्रा बभूवुस्ते बलाहकाः ।
यदण्डमध्ये स्कन्नं तदृतमासीत्समाहितम्॥७॥

जातरूपं तदभवत्तत्सर्वं पृथिवीतले ।
तस्य क्लेदार्णवौघेन प्राच्छाद्यत समन्ततः॥८॥

पृथिवी निखिला राजन्युगान्ते सागरैरिव॥९॥

यच्चाण्डमकरोत्पूर्वं देवलोकचिकीर्षया ।
तत्र तत्सलिलं स्कन्नं सोऽभवत्काञ्चनो गिरिः॥१०॥

तेनाम्भसा प्लुताः सर्वा दिशश्चोपदिशस्तथा ।
अन्तरिक्षं च नाकं च यच्चान्यत्किञ्चिदन्तरम्॥११॥

यत्र यत्र जलं स्कन्नं तत्र तत्र स्थितो गिरिः ।
शैलः समस्तैर्गहना विषमा मेदिनी भवत्॥१२॥

तैः सपर्वतजालौघैर्बहुयोजनविस्तृतैः ।
पीडिता गुरुभिर्देवी पृथिवी व्यथिताभवत्॥१३॥

महीतले भूरि जलं दिव्यं नारायणात्मकम् ।
हिरण्मयं समुद्दिष्टं तेजो विमलरूपितम्॥१४॥

अशक्ता वै धारयितुमधः सा प्रविवेश ह ।
पीड्यमाना भगवतस्तेजसा तेन सा क्षितिः॥१५॥

पृथिवीं विशतीं दृष्ट्वा तामधो मधुसूदनः ।
उद्धारार्थं मनश्चक्रे लोकानां हितकाम्यया॥१६॥

श्रीभगवानुवाच। मत्तेज एव बलवत्समासाद्य तपस्विनी ।
रसातलं विशेद्देवी पङ्के गौरिव दुर्बला॥१७॥

धरण्युवाच। त्रिविक्रमायामितविक्रमाय महानृसिंहाय चतुर्भुजाय ।
श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुशोत्तमाय॥१८॥

त्वयाऽऽत्मना धार्यते वै त्वया संह्रियते जगत् ।
त्वं धारयसि भूतानां भुवनं त्वं बिभर्षि च॥१९॥

यत्त्वया धार्यते किञ्चित्तेजसा च बलेन च ।
ततस्तव प्रसादेन मया पश्चात्तु धार्यते॥२०॥

त्वया धृतं धारयामि नाधृतं धारयाम्यहम् ।
न हि तद्विद्यते रूपं यत्त्वया न तु धार्यते॥२१॥

त्वमेव पुरुषो वीर नारायण युगे युगे ।
मम भारावतरणं जगतो हितकाम्यया॥२२॥

तवैव तेजसाक्रान्तां रसातलतलं गताम् ।
त्रायस्व मां सुरश्रेष्ठ त्वामेव शरणं गताम्॥२३॥

दानवैः पीड्यमानाहं राक्षसैश्च दुरात्मभिः ।
त्वामेव शरणं नित्यमुपयामि सनातनम्॥२४॥

तावन्मेऽस्ति भयं भूयो यावन्न त्वां ककुद्मिनम् ।
शरणं यामि मनसा शतशोऽप्युपलक्षये॥२५॥

श्रीभगवानुवाच। मा भैर्धरणि कल्पाणि शान्तिं व्रज समाहिता ।
एष त्वामुचितं स्थानमानयामि मनीषितम्॥२६॥

वैशम्पायन उवाच। ततो महात्मा मनसा दिव्यं रूपमचिन्तयत् ।
किं नु रूपमहं कृत्वा उद्धरामि वसुन्धराम्॥२७॥

जले निमग्नां धरणीं येनाहं वै समुद्धरे ।
इत्येवं चिन्तयित्वा तु देवस्तत्करणे मतिम्॥२८॥

जलक्रीडारुचिस्तस्माद्वाराहं रूपमस्मरत् ।
हरिरुद्धरणे युक्तस्तदाभूदस्य भूमिभृत्॥२९॥

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंमितम् ।
दशयोजनविस्तारमुच्छ्रितं शतयोजनम्॥३०॥

नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम् ।
महागिरेः संहननं श्वेतदीप्तोग्रदांष्ट्रिणम्॥३१॥

विद्युदग्निप्रतीकाशमादित्यसमतेजसम् ।
पीनवृत्तायतस्कन्धं दृप्तशार्दूलगामिनम्॥३२॥

पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम् ।
रूपमास्थाय विपुलं वाराहममितं हरिः॥३३॥

पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम् ।
वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश्चितीमुखः॥३४॥

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः ।
अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः॥३५॥

आज्यनासः स्रुवातुण्डः सामघोषस्वरो महान् ।
सत्यधर्ममयः श्रीमन्क्रमविक्रमसत्कृतः॥३६॥

क्रियासत्रमहाघोणः पशुजानुर्मखाकृतिः ।
उद्गात्रान्वो महालिङ्गो बीजौषधिमहाफलः॥३७॥

वाय्वन्तरात्मा मन्त्रस्पृग्विक्रमः सोमशोणितः ।
वेदीस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान्॥३८॥

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः ।
दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्॥३९॥

उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः ।
नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः॥४०॥

छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्गः इवोच्छ्रितः ।
भूत्वा यज्ञवराहोऽसौ युगपत्प्राविशद्गुरुः॥४१॥

अद्भिः सञ्छादितामुर्वीं स तामार्च्छत्प्रजापतिः ।
रसातलतले मग्नां पातालान्तरसंश्रयाम्॥४२॥

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्राग्रेणोज्जहार गाम् ।
ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः॥४३॥

मुमोच पूर्वं सहसा धारयित्वा धराधरः ।
ततो जगाम निर्वाणं मेदिनी तस्य धारणात्॥४४॥

चकार च नमस्कारं तस्मै देवाय शम्भवे ।
एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना॥४५॥

उद्धृता पृथिवी देवी लोकानां हितकाम्यया ।
अथोद्धृत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया॥४६॥

पृथिवीप्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः ।
रसातलगतामेवं विचिन्त्य स सुरोत्तमः॥४७॥

ततो विभुः प्रवरवराहरूपधृग्वृषाकपिः प्रसभमथैकदंष्ट्रया ।
समुद्धरद्धरणिमतुल्यविक्रमो महायशाः सकलहितार्थमच्युतः॥४८॥

वैशम्पायन उवाच। तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता ।
विततत्वात्तु देहस्य न ययौ सम्प्लवं मही॥१॥

ततः स चिन्तयामास प्रविभागं क्षितेर्विभुः ।
समुच्छ्रयं च सर्वेषां पर्वतानां नदीषु च॥२॥

विलेखनं प्रमाणं च गतिं प्रस्रवमेव च ।
माहात्म्यं च विशेषं च नदीनामन्वचिन्तयत्॥३॥

चतुरन्तां धरां कृत्वा तथा चैव महार्णवम् ।
मध्ये पृथिव्याः सौवर्णमकरोन्मेरुपर्वतम्॥४॥

प्राचीं दिशमथो गत्वा चकारोदयपर्वतम् ।
शतयोजनविस्तारं सहस्रं च समुच्छ्रयम्॥५॥

जातरूपमयैः शृङ्गैस्तरुणादित्यसन्निभैः ।
आत्मतेजोगुणमयैर्वेदिकाभोगकल्पितम्॥६॥

विविधांश्च महास्कन्धान्काञ्चनान्पुष्करेक्षणः ।
नित्यपुष्पफलान्वृक्षान्कृतवांस्तत्र पर्वते॥७॥

शतयोजनविस्तारं ततस्त्रिगुणमायतम् ।
चकार स महादेवः पुनः सौमनसं गिरिम्॥८॥

नानारत्नसहस्राणां कृत्वा तत्र सुसञ्चयम् ।
वेदिकां बहुवर्णां च सन्ध्याभ्राभामकल्पयत्॥९॥

सहस्रशृङ्गं च गिरिं नानामणिशिलातलम् ।
कृतवान्वृक्षगहनं षष्टियोजनमुच्छ्रितम्॥१०॥

आसनं तत्र परमं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
कृतवानात्मनः स्थानं विश्वकर्मा प्रजापतिः॥११॥

शिशिरं च महाशैलं तुषारचयसन्निभम् ।
चकार दुर्गगहनं कन्दरान्तरमण्डितम्॥१२॥

शिशिरप्रभवां चैव नदीं द्विजगणायुताम् ।
चकार पुलिनोपेतां वसुधारामिति श्रुतिः॥१३॥

सा नदी निखिलां प्राचीं पुण्यां मुखशतैश्चिताम् ।
शोभयत्यमृतप्रख्यैर्मुक्ताशङ्खविभूषितैः॥१४॥

नित्यपुषफलोपेतैश्छादयद्भिः सुसंवृतैः ।
भूषिताभ्यधिकैः कान्तैः सा नदी तीरजैर्द्रुमैः॥१५॥

कृत्वा प्राचीविभागं च दक्षिणायामथो दिशि ।
चकार पर्वतं दिव्यं सर्वकाञ्चनराजतम्॥१६॥

एकतः सूर्यसङ्काशमेकतः शशिसन्निभम् ।
स बिभ्रच्छुशुभेऽतीव द्वौ वर्णौ पर्वतोत्तमः॥१७॥

तेजसा युगपद्व्याप्तं सूर्याचन्द्रमसाविव ।
वपुष्मन्तमथो तत्र भानुमन्तं महागिरिम्॥१८॥

सर्वकामफलैर्वृक्षैर्वृतं रम्यैर्मनोरमैः ।
चकार कुञ्जरं चैव कुञ्जरप्रतिमाकृतिम्॥१९॥

सर्वतः काञ्चनगुहं बहुयोजनविस्तृतम् ।
ऋषभप्रतिमं चैव ऋषभं नाम पर्वतम्॥२०॥

हेमकाञ्चनवृक्षाढ्यं पुष्पहासं स सृष्टवान् ।
महेन्द्रमथ शैलेन्द्रं शतयोजनमुच्छ्रितम्॥२१॥

जातरूपमयैः शृङ्गैः सपुष्पितमहाद्रुमम् ।
मेदिन्यां कृतवान्देवः प्रतिक्षोभमिवाचलम्॥२२॥

नानारत्नसमाकीर्णं सूर्येन्दुसदृशप्रभम् ।
चकार मलयं चाद्रिं चित्रपुष्पितपादपम्॥२३॥

मैनाकं च महाशैलं शिलाजालसमावृतम् ।
दक्षिणस्यां दिशि शुभं चकाराचलमायतम्॥२४॥

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलताकुलम् ।
नदीं च विपुलावर्तां पुलिनश्रोणिभूषिताम्॥२५॥

क्षीरसङ्काशसलिलां पयोधारामिति श्रुतिः ।
सुरभ्यां तोयकलिलां विहितां दक्षिणां दिशम्॥२६॥

दिव्यां तीर्थशतोपेतां प्लावयन्तीं शुभाम्भसा ।
दिशं याम्यां प्रतिष्ठाप्य प्रतीचीं दिशमागमत्॥२७॥

अकरोत्तत्र शैलेन्द्रं शतयोजनमुच्छ्रितम् ।
शोभितं शिखरैरश्चित्रैः सुप्रवृद्धैर्हिरण्मयैः॥२८॥

काञ्चनीभिः शिलाभिश्च गुहाभिश्च विभूषितम् ।
समाकुलं सूर्यनिभैः शालैस्तालैश्च भास्वरैः॥२९॥

शुशुभे जातरूपश्च श्रीमद्भिश्चित्रवेदिकैः ।
षष्टिं गिरिसहस्राणि तत्रासौ संन्यवेशयत्॥३०॥

मेरुप्रतिमरूपाणि वपुषा प्रभया सह ।
सहस्रजलधारं च पर्वतं मेरुसन्निभम्॥३१॥

पुण्यतीर्थगुणोपेतं भगवान्त्संन्यवेशयत् ।
षष्टियोजनविस्तारं तावदेव समुच्छ्रितम्॥३२॥

आत्मरूपोपमं तत्र वाराहं नाम नामतः ।
निवेशयामास गिरिं दिव्यं वैडूर्यपर्वतम्॥३३॥

राजताः काञ्चनाश्चैव यत्र दिव्याः शिलोच्चयाः ।
तत्रैव चक्रसदृशं चक्रवन्तं महाबलम्॥३४॥

सहस्रकूटं विपुलं भगवान्त्संन्यवेशयत् ।
शङ्खप्रतिमरूपं च राजतं पर्वतोत्तमम्॥३५॥

सितद्रुमसमाकीर्णं शङ्खं नाम न्यवेशयत् ।
सुवर्णं रत्नसम्भूतं पारिजातं महाद्रुमम्॥३६॥

महतः पर्वतस्याग्रे पुष्पहासं न्यवेशयत् ।
शुभामतिरसां चैव घृतधारामिति श्रुतिः॥३७॥

वराहः सरितं पुण्यां प्रतीच्यामकरोत्प्रभुः ।
प्रतीच्यां संविधिं कृत्वा पर्वतान्काञ्चनोज्ज्वलान्॥३८॥

गुणोत्तरानुत्तरस्यां संन्यवेशयदग्रतः ।
ततः सौम्यगिरिं सौम्यमन्तरिक्षप्रमाणतः॥३९॥

रुक्मधातुप्रतिच्छन्नमकरोद्भास्करोपमम् ।
स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते॥४०॥

तस्य लक्ष्म्याधिकं भाति तपसा रविणा यथा ।
सूक्ष्मलक्षणविज्ञेयस्तपतीव दिवाकरः॥४१॥

सहस्रशिखरं चैव नानातीर्थसमाकुलम् ।
चकार रत्नसङ्कीर्णं भूयोऽस्तं नाम पर्वतम्॥४२॥

मनोहरगुणोपेतं मन्दरं चाचलोत्तमम् ।
उद्दामपुष्पगन्धं च पर्वतं गन्धमादनम्॥४३॥

चकार तस्य शृङ्गेषु सुवर्णरससम्भवम् ।
जम्बूं जाम्बूनदमयीमनन्ताद्भुतदर्शनाम्॥४४॥

गिरिं च शिखरं चैव तथा पुष्करपर्वतम् ।
शुभ्रं पाण्डुरमेघाभं कैलासं च नगोत्तमम्॥४५॥

हिमवन्तं च शैलेन्द्रं दिव्यधातुविभूषितम् ।
निवेशयामास हरिर्वाराहीं तनुमास्थितः॥४६॥

नदीं सर्वगुणोपेतामुत्तरस्यां दिशि प्रभुः ।
मधुधारां स कृतवान्दिव्यामृषिशताकुलाम्॥४७॥

सर्वे चैव क्षितिधराः सपक्षाः कामरूपिणः ।
तदा कृता भगवता विचित्राः परमेष्ठिणा॥४८॥

स कृत्वा प्रविभागं तु पृथिव्या लोकभावनः ।
देवासुराणामुत्पत्तौ कृतवान्बुद्धिमक्षयाम्॥४९॥

सर्वासु दिक्षु क्षतजोपमाक्षश्चकार शैलान्विविधाभिधानान् ।
हिताय लोकस्य स लोकनाथः पुण्याश्च नद्यः सलिलोपगूढाः॥५०॥

वैशम्पायन उवाच। जगत्स्रष्टुमना देवश्चिन्तयामास पूर्वजः ।
तस्य चिन्तयतो वक्त्रान्निःसृतः पुरुषः किल॥१॥

ततः स पुरुषो देवं किं करोमीत्युपस्थितः ।
प्रत्युवाच स्मितं कृत्वा देवदेवो जगत्पतिः॥२॥

विभजात्मानमित्युक्त्वा गतोऽन्तर्धानमीश्वरः ।
अन्तर्हितस्य देवस्य सशरीरस्य भारत॥३॥

प्राशान्तस्येव दीपस्य गतिस्तस्य न विद्यते ।
ततस्तेनेरितां वाणीं सोऽन्वचिन्तयत प्रभुः॥४॥

हिरण्यगर्भो भघवान्य एष च्छन्दसि श्रुतः ।
एष प्रजापतिः पूर्वमभवद्भुवनाधिपः॥५॥

तदा प्रभृति तस्याद्यो यज्ञभागो विधीयते ।
प्रजापतिरुवाच। विभजात्मानमित्युक्तास्तेनास्मि सुमहात्मना॥६॥

कथमात्मा विभज्यः स्यात्संशयो ह्यत्र मे महान् ।
इति चिन्तयतस्तस्य ओमित्येवोत्थितः स्वरः॥७॥

स भूमावन्तरिक्षे च नाके च कृतवांस्ततः ।
तं चैवाभ्यसतस्तस्य मनः सारमयः पुनः॥८॥

हृदयाद्देवदेवस्य वषट्कारः समुत्थितः ।
भूम्यन्तरिक्षकानां च भूर्भुवः सुवरात्मिकाः॥९॥

महास्मृतिमयाः पुण्या महाव्याहृतयोऽभवन् ।
छन्दसां प्रवरा देवी चतुर्विंशाक्षराऽभवत् ।
तत्पदं संस्मरन्दिव्यां सावित्रीमकरोत्प्रभुः॥१०॥

ऋक्सामाथर्वयजुषश्चतुरो भगवान्प्रभुः ।
चकार निखिलान्वेदान्ब्रह्मयुक्तेन कर्मणा॥११॥

ततस्तस्यैव मनसः सनः सनक एव च ।
सनातनश्च भगवान्वरदश्च सनन्दनः॥१२॥

सनत्कुमारश्च विभुस्तत्र जज्ञे सनातनः ।
मानसाश्चैव पूर्वाद्या इत्येते षण्महर्षयः॥१३॥

ब्रह्माणं कपिलं चैव षडेतांश्चैव योगिनः ।
यतयो योगतन्त्रेषु यान्स्तुवन्ति द्विजातयः॥१४॥

ततो मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
भृगुमङ्गिरसं चैव मनुं चैव प्रजापतिम्॥१५॥

पितॄंश्च सर्वभूतानां देवतासुररक्षसाम् ।
महर्षीनसृजच्छम्भुरष्टावेतांश्च मानसान्॥१६॥

एते युगसहस्रान्ते याश्चैषामभवन्प्रजाः ।
कल्पे निःशेषभुक्ते तु ततो गच्छन्ति निर्वृतिम्॥१७॥

भूयो वर्षसहस्रान्ते उत्पत्तिस्तु विधीयते ।
एतेषामेव देवानां प्रजाकर्तृषु वै तदा॥१८॥

किं तु कर्मविशेषेण देवतानां युगे युगे ।
नामजन्मविशेषाश्च तथैव युगपर्यये॥१९॥

अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्ष उत्पन्नो भगवानृषिः ।
तस्यैव तु पुनर्भार्या वामाङ्गुष्ठादजायत॥२०॥

तस्य तत्राभवन्कन्या विश्रुता लोकमातरः ।
याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः प्रजाभिर्मनुजाधिप॥२१॥

अदितिं च दितिं कालामनायुं सिंहिकां मुनिम् ।
प्राधां क्रोधां च सुरभिं विनतां सुरसां तथा॥२२॥

दनुं कद्रुं च दुहितॄः प्रददौ कश्यपाय तु ।
प्रजां सञ्चिन्त्य मनसा गतिज्ञेनान्तरात्मना॥२३॥

अरुन्धतीं वसुं यामीं लम्बां भानुं मरुत्वतीम् ।
सङ्कल्पां च मुहूर्तां च साध्यां विश्वां च भारत॥२४॥

मनवे ब्रह्मपुत्राय कन्या दक्षो ददौ दश ।
ततः सर्वानवद्याङ्ग्यः कन्याः कमललोचनाः॥२५॥

पूर्णचन्द्रानना दिव्या गन्धवत्यो मनोरमाः ।
कीर्तिं लक्ष्मीं धृतिं पुष्टिं बुद्धिं मेधां क्षमां तथा॥२६॥

मतिं लज्जां वसुं चैव दक्षो धर्माय वै ददौ ।
आत्रेयस्तु ततो भूतस्यस्य तोयात्मकः शशी॥२७॥

पुत्रो ग्रहाणामधिपः सहस्रांशुस्तमिस्रहा ।
तस्मै नक्षत्रयोगिन्यः सप्तविंशतिरुत्तमाः॥२८॥

रोहिणीप्रमुखाः कन्या दक्षः प्राचेतसो ददौ ।
एतासां पुत्रपौत्रं च प्रोच्यमानं मया शृणु॥२९॥

कश्यपस्य मनोश्चैव धर्मस्य शशिनस्तथा ।
अर्यमा वरुणो मित्रः पूषा धाता पुरन्दरः॥३०॥

त्वष्टा भगोऽंशुः सविता पर्जन्यश्चेति विश्रुताः ।
अदित्यां जज्ञिरे देवाः कश्यपाल्लोकभावनाः॥३१॥

दित्याः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।
हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च वीर्यवान्॥३२॥

हिरण्यकशिपोः पुत्राः पञ्चैव सुमहाबलाः ।
प्रह्रादश्चैव संह्रादस्तथानुह्राद एव च॥३३॥

ह्रदश्चैव तु विक्रान्तः पञ्चमोऽनुह्रदस्तथा ।
प्रह्रादः पूर्वजस्तेषामनुह्रादस्तथा परः॥३४॥

प्रह्रादस्य त्रयः पुत्रा विक्रान्ताः सुमहाबलाः ।
विरोचनश्च जम्भश्च सुजम्भश्चेति विश्रुताः॥३५॥

बलिर्विरोचनसुतो बाण एको बलेः सुतः ।
बाणस्य चेन्द्रदमनः पुत्रः परपुरञ्जयः॥३६॥

दनोः पुत्रास्तु बहवो वंशो ख्याता महासुराः ।
विप्रचित्तिः प्रथमजस्तेषां राजा बभूव ह॥३७॥

गणः प्रजज्ञे क्रोधायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।
रौद्राः क्रोधवशा नाम क्रूरकर्माण एव च॥३८॥

सिंहिका सुषुवे राहुं ग्रहचन्द्रार्कमर्दनम् ।
ग्रस्तारं चैव चन्द्रस्य सूर्यस्य च विनाशनम्॥३९॥

कालायाः कालकल्पस्तु गणः परमदारुणः ।
अभवद्दीप्तसूर्याक्षो नीलमेघसमप्रभः॥४०॥

सहस्रशीर्षा शेषश्च वासुकिस्तक्षकस्तथा ।
बहूनां कद्रुपुत्राणामेते प्राधान्यमागताः॥४१॥

धर्मात्मानो वेदविदः सदा प्राणिहिते रताः ।
लोकतन्त्रधराश्चैव वरदाः कामरूपिणः॥४२॥

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च महाबलः ।
अरुणिश्चारुणिश्चैव विनतायाः सुताः स्मृताः ।
इमाश्चाप्सरसः पुण्या विविधाः पुण्यलक्षणाः॥४३॥

सुषुवेऽष्टौ महाभागा प्राधा देवर्षिपूजिता ।
अनवद्यामनूकां च अनूनामरुणप्रियाम् ।
अनूगां सुभगां भासीं स्त्रियः प्राधा व्यजायत॥४४॥

अलम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीका तिलोत्तमा ।
सुरूपा लक्षणा क्षेमा तथा रम्भा मनोरमा॥४५॥

असिता च सुबाहुश्च सुवृत्ता सुमुखी तथा ।
सुप्रिया च सुगन्धा च सुरसा च प्रमाथिनी॥४६॥

काश्या शारद्वती चैव मौनेयाप्सरसः स्मृताः ।
विश्वावसुर्भरण्यश्च गन्धर्वाश्चैव विश्रुताः॥४७॥

मेनका सहजन्या च पर्णिका पुञ्जिकस्थला ।
घृतस्थला घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा॥४८॥

अनुम्लोचेत्यभिख्याता प्रम्लोचेति च ता दश ।
मनोवती चापि तथा वैदिक्योऽप्सरसस्तथा॥४९॥

प्रजापतेस्तु सङ्कल्पात्सम्भूता भुवनप्रियाः ।
अमृतं ब्राह्मणा गावो रुद्राश्चेति चतुष्टयम्॥५०॥

सुरभ्यपत्यमित्येतत्पुराणे निश्चयो महान् ।
एतद्वै कश्यपापत्यं मनोर्वंशं निबोध मे॥५१॥

सङ्क्षेपेणैव तत्सर्वं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यान्व्यजायत॥५२॥

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवः स्मृताः ।
भानोस्तु भानवस्तात मुहूर्ताश्च मुहूर्तजाः॥५३॥

लम्बा घोषं विजज्ञेऽथ नागवीथी च जामिजा ।
पृथिव्यां विषमं सर्वं मरुत्वत्यामजायत॥५४॥

सङ्कल्पायास्तु कौरव्य जज्ञे सङ्कल्प एव च ।
धर्मस्य पुत्रो लक्ष्म्यास्तु कामो जज्ञे जगत्प्रभुः॥५५॥

यशो हर्षश्च कामश्च रत्यां पुत्रद्वयं स्मृतम् ।
सोमस्य पुत्रो रोहिण्यां जज्ञे वर्चा महाप्रभः॥५६॥

उदयन्नेव भगवान्वर्चस्वी येन जायते ।
पुरूरवाश्च भगवानुर्वशी येन जायते॥५७॥

एवं पुत्रसहस्राणि स्त्रीणां चैव परस्परम् ।
एतावत्तु जगन्मूलं यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः॥५८॥

प्रजापतिस्तु भगवान्गुणतः प्रेक्ष्य देहिनः ।
आधिपत्येषु युक्तेषु नियोजयति योगवित्॥५९॥

दिशो दश क्षितिमृषयोऽर्णवान्नगान्द्रुमौषधीरुरगसरित्सुरासुरान् ।
प्रजापतिर्भुवनसृजो नभोभुवः क्रियामखानथ कृतवान्गिरींश्च सः॥६०॥

वैशम्पायन उवाच। त्रयानामपि लोकानामादित्यानां च भारत ।
चकार शक्रं राजानमादित्यसमतेजसम्॥१॥

स वज्री कवची विष्णुरदित्यामभिजज्ञिवान् ।
स्मृतेः सहायो द्युतिमान्यथा सोऽध्वर्युभिः स्तुतः॥२॥

जातमात्रोऽथ भगवान्त्स कुशैर्ब्राह्मणैर्धृतः ।
तदाप्रभृति देवेशः कौशिकत्वमुपागतः॥३॥

अभिषिच्याधिराज्ये तु सहस्राक्षं पुरन्दरम् ।
ब्रह्मा क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे॥४॥

यज्ञानां तपसां चैव ग्रहनक्षत्रयोस्तथा ।
द्विजानामौषधीनां तु सोमं राज्येऽभ्यषेचयत्॥५॥

दक्षं प्रजापतीनां तु अम्भसां वरुणं पतिम् ।
पितॄणां सर्वनिधनं कालं वैश्वानरं प्रभुम्॥६॥

गन्धानां चैव सर्वेषां भूतानां च शरीरिणाम् ।
शब्दाकाशबलानां च वायुरीशस्तदा कृतः॥७॥

सर्वभूतपिशाचानां मृत्यूनां च गवां तथा ।
उत्पातग्रहरोगाणां व्याधीनां तु तथैव च॥८॥

व्रतानां चैव सर्वेषां महादेवः कृतः प्रभुः ।
यक्षाणां राक्षसानां च गुह्यकानां धनस्य च॥९॥

रत्नानां चैव सर्वेषां कृतो वैश्रवणः प्रभुः ।
सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषो नागानामथा वसुकिः॥१०॥

सरीसृपाणां सर्वेषां प्रभुर्वै तक्षकः कृतः ।
सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षणस्य च ।
आदित्यानामवरजः पर्जन्योऽधिपतिः कृतः॥११॥

गन्धर्वाणामधिपतिस्तथा चित्ररथः कृतः ।
सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवः प्रभुः कृतः॥१२॥

चतुष्पदानां सर्वेषां वाहनानां च सर्वशः ।
महेश्वरध्वजः श्रीमान्गोवृषोऽधिपतिः कृतः॥१३॥

दैत्यानां च महातेजा हिरण्याक्षः प्रभुः कृतः ।
हिरण्यकशिपुश्चैव यौवराज्येऽभिषेचितः॥१४॥

गणानां कालकेयानां महाकालः प्रभुः कृतः ।
अनायुषायाः पुत्राणां वृत्रो राजा तदा कृतः॥१५॥

सिंहिकातनयो यस्तु राहुर्नाम महासुरः ।
उत्पातानामनेकानामशुभानां प्रभुः कृतः॥१६॥

ऋतूनामथा सर्वेषां युगानां चैव भारत ।
पक्षाणां चैव मासानां तथैव तिथिपर्वाणाम्॥१७॥

कलाकाष्ठामुहूर्तानां गतेरयनयोस्तथा ।
कृतः संवत्सरो राजा योगस्य गणितस्य च॥१८॥

पाक्षिणां चैव सर्वेषां चक्षुषां च महाबलः ।
सुपर्णो भोगिनां चैव गरुडोऽधिपतिः कृतः॥१९॥

अरुणो गरुडभ्राता जपापुष्पचयप्रभः ।
योगानां चैव सर्वेषां साध्यानामधिपः कृतः॥२०॥

पुत्रोऽस्य विरथो नाम कश्यपस्य प्रजापतेः ।
राजा प्राच्यां दिशि तथा वासवेनाधिपः कृतः॥२१॥

आदित्यस्य विभोः पुत्रो धर्मराजो महायशाः ।
दक्षिणस्यां दिशि यमो महेन्द्रेणैव सत्कृतः॥२२॥

कश्यपस्यौरसः पुत्र सलिलान्तर्गतः सदा ।
अम्बुराज्य इति ख्यातः प्रतीच्यां दिशि पार्थिवः॥२३॥

पुलस्त्यपुत्रो द्युतिमान्महेन्द्रप्रतिमः प्रभुः ।
एकाक्षः पिङ्गलो नाम सौम्यायां दिशि पार्थिवः॥२४॥

एवं विभज्य राज्यानि स्वयम्भूर्लोकभावनः ।
लोकांश्च त्रिदिवे दिव्यानददत्स पृथक्पृथक्॥२५॥

कस्यचित्सूर्यसङ्काशान्कस्यचिद्वह्निसन्निभान् ।
कस्यचित्सुष्ठु विद्योतान्कस्यचिच्चन्द्रनिर्मलान्॥२६॥

नानावर्णान्कामगमाननेकशतशो जनान् ।
स तान्सुकृतिनां लोकान्पापदुष्कृतिदुर्लभान्॥२७॥

येषां भासो विभान्त्यग्रे सौम्यास्तारागणा इव ।
एते सुकृतिनां लोका ये जताः पुण्यकर्मिणः॥२८॥

ये यजन्ति मखैः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः ।
स्वदारनिरताः शान्ता ऋजवः सत्यवादिनः॥२९॥

दीनानुग्रहकर्तारो ब्रह्मण्या लोभवर्जिताः ।
सन्त्यक्तरजसः सन्तो यान्ति तत्र तपोऽमलाः॥३०॥

एवं नियुज्य तनयान्त्स्वयं लोकपितामहः ।
पुष्करं ब्रह्मसदनमारुरोह प्रजापतिः॥३१॥

सर्वे स्वयम्भुदत्तेषु पालनेषु दिवौकसः ।
रेमिरे स्वेषु लोकेषु महेन्द्रेणाभिपालिताः॥३२॥

स्वयम्भुवा शक्रपुरःसराः सुराः कृता यथार्हं प्रतिपालनेषु ते ।
यशो दिवं च प्रतिपेदिरे शुभं मुदं च जग्मुर्मखभागभोजिनः॥३३॥

वैशम्पायन उवाच। कदाचित्तु सपक्षास्ते पर्वता धरणीधराः ।
प्रस्थिता धरणीं त्यक्त्वा नूनं तस्यैव मायया॥१॥

तदासुराणां निलयं हिरण्याक्षेण पालितम् ।
दिशं प्रतीचीमागत्य हृदेऽमज्जन्यथा गजाः॥२॥

तत्रासुरेभ्यः शंसन्त आधिपत्यं सुराश्रयम् ।
तच्छ्रुत्वाथासुराः सर्वे चक्रुरुद्योगमुत्तमम्॥३॥

क्रूरां च बुद्धिमतुलां पृथिवीहरणे रताः ।
आयुधानि च सर्वाणि जगृहुर्भीमविक्रमाः॥४॥

चक्राशनींस्तस्था खड्गान्भुशुण्डीश्च धनूंषि च ।
प्रासान्पाशांश्च शक्तीश्च मुसलानि गदांस्तथा॥५॥

केचित्कवचिनः सज्जा मत्तनागांस्तथा परे ।
केचिदश्वरथान्युक्ता अपरेऽश्वान्महासुराः॥६॥

केचिदुष्ट्रांस्तथा खड्गान्महिषान्गर्दभानपि ।
स्वबाहुबलमास्थाय केचिच्चापि पदातयः॥७॥

परिवार्य हिरण्याक्षं तलबद्धाः कलापिनः ।
इतश्चेतश्च निश्चेरुर्हृष्टाः सर्वे युयुत्सवः॥८॥

ततो देवगणाः पश्चात्पुरन्दरपुरोगमाः ।
दैत्यानां विदितोद्योगाश्चक्रुरुद्योगमुत्तमम्॥९॥

महता चतुरङ्गेण बलेन सुसमाहिताः ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणास्तूणवन्तः समार्गणाः॥१०॥

उग्रायुधधरा देवाः स्वेष्वनीकेष्ववास्थिताः ।
ऐरावतगतं शक्रमन्वगच्छन्त पृष्ठतः॥११॥

ततस्तूर्यनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः ।
अभ्यद्रवद्धिरण्याक्षो देवराजं पुरन्दरम्॥१२॥

तीक्ष्णः परशुनिस्त्रिंशैर्गदातोमरशक्तिभिः ।
मुसलैः पट्टिशैश्चैव च्छदयामास वासवम्॥१३॥

ततोऽस्त्रबलवेगेन सार्चिष्मत्यः सुदारुणाः ।
घोररूपा महावेगा निपेतुर्बाणवृष्टयः॥१४॥

शिष्टाश्च दैत्या बलिनः सितधारैः परश्वधैः ।
परिघैरायसैः खड्गैः क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः॥१५॥

गण्डशैलैश्च विविधैः रश्मिभिश्चाद्रिसन्निभैः ।
घातनीभिश्च गुर्वीभिः शतघ्नीभिस्तथैव च॥१६॥

युगैर्यन्त्रैश्च निर्मुक्तैरर्गलैश्च विदारणैः ।
सर्वान् देवगणान्दैत्याः सन्निजघ्नुः सवासवाण्॥१७॥

धूम्रकेशं हरिश्मश्रुं नानाप्रहरणायुधम् ।
रक्तसन्ध्याभ्रसङ्काशं किरीटोत्तमधारिणम्॥१८॥

नीलपीताम्बरधरं शतदंष्ट्रोर्ध्वधारिणम् ।
आजानुबाहुं हर्यक्षं वैडूर्याभरणोज्ज्वलम्॥१९॥

समुद्यतायुधं दृष्ट्वा सर्वे देवगणास्तदा ।
ते हिरण्याक्षमसुरं दैत्यानामग्रतः स्थितम्॥२०॥

युगान्तसमये भीमं स्थितं मृत्युमिवाग्रतः ।
प्रविव्यथुः सुराः सर्वे तदा शक्रपुरोगमाः॥२१॥

दृष्ट्वाऽऽयान्तं हिरण्याक्षं महाद्रिमिव जङ्गमम् ।
देवाः संविग्नमनसः प्रगृहीतशरासनाः॥२२॥

सहस्राक्षं पुरस्कृत्य तस्थुः सङ्ग्राममूर्धनि ।
सा च दैत्यचमू रेजे हिरण्यकवचोज्ज्वला॥२३॥

प्रवृद्धनक्षत्रगणा शारदी द्यौरिवामला ।
तेऽन्योन्यमपि सम्पेतुः पातयन्तः परस्परम्॥२४॥

बभञ्जुर्बाहुभिर्बाहून्द्वन्द्वमन्ये युयुत्सवः ।
गदानिपातैर्भग्नाङ्गा बाणैश्च व्यथितोरसः॥२५॥

विनिपेतुः पृथक्केचित्तथान्येऽपि विजघ्निरे ।
बभञ्जिरे रथान्केचित्केचित्संमार्दिता रथैः॥२६॥

सम्बाधमन्ये सम्प्राप्ता न शेकुश्चलितुं रथात् ।
दानवेन्द्रबलं तत्र देवानां च महद्बलम्॥२७॥

अन्योन्यबाणवर्षेण युद्धदुर्दिनमाबभौ ।
हिरण्याक्षस्तु बलवान्क्रुद्धः स दितिनन्दनः॥२८॥

व्यवर्धत महातेजाः समुद्र इव पर्वणि ।
तस्य क्रुद्धस्य सहसा मुखान्निश्चेरुरर्चिषः॥२९॥

साग्निधूमश्च पवनो ययौ तस्य समीपतः ।
शस्त्रजालैर्बहुविधैर्धनुर्भिः परिघैरपि ।
सर्वमाकाशमावव्रे पर्वतैरुत्थितैरिव॥३०॥

बहुभिः शस्त्रनिस्त्रिंशैश्छिन्नभिन्नशिरोरसः ।
न शेकुश्चलितुं देवा हिरण्याक्षार्दिता युधि॥३१॥

सर्वे वित्रासिता देवा हिरण्याक्षेण संयुगे ।
न शेकुर्यत्नवन्तोऽपि यत्नं कर्तुं विचेतसः॥३२॥

तेन शक्रः सहस्राक्षः स्तम्भितोऽस्त्रेण धीमता ।
ऐरवतगतः सङ्ख्ये नाशकच्चलितुं भयात्॥३३॥

सर्वांश्च देवानखिलान्त्स पराजित्य दानवः ।
स्तम्भयित्वा च देवेशमात्मस्थं मन्यते जगत्॥३४॥

सतोयमेघप्रतिमोग्रनिःस्वनं प्रभिन्नमातङ्गविलासाविग्रहम् ।
धनुर्विधुन्वन्तमुदारवर्चसं तदा सुरेन्द्रं ददृशुः सुराः स्थिताः॥३५॥

वैशम्पायन उवाच। निष्प्रयत्ने सुरपतौ धर्षितेषु सुरेषु च ।
हिरण्याक्षवधे बुद्धिं चक्रे चक्रगदाधरः॥१॥

वाराहः पर्वतो नाम यः पूर्वं समुदाहृतः ।
स एष भूत्वा भगवानाजगामासुरान्तकृत्॥२॥

ततश्चन्द्रप्रतीकाशमगृह्णाच्छङ्खमुत्तमम् ।
सहस्रारं च तच्चक्रं चक्रपर्वतसन्निभम्॥३॥

महादेवो महाबुद्धिर्महायोगी महेश्वरः ।
पठ्यते योऽमरैः सर्वैर्गुह्यैर्नामभिरव्ययः॥४॥

सदसच्चात्मनि श्रेष्ठः सद्भिर्यः सेव्यते सदा ।
इज्यते यः पुराणैश्च त्रिलोके लोकभावनः॥५॥

यो वैकुण्ठः सुरेन्द्राणामनन्तो भोगिनामपि ।
विष्णुर्यो योगविदुषां यो यज्ञो यज्ञकर्मणाम्॥६॥

मखे यस्य प्रसादेन भुवनस्था दिवौकसः ।
आज्यं महर्षिभिर्दत्तमश्नुवन्ति त्रिधा हुतम्॥७॥

यो गतिर्देवदैत्यानां यः सुराणां परा गतिः ।
यः पवित्रं पवित्राणां स्वयम्भूरव्ययो विभुः॥८॥

यस्य चक्रप्रविष्टानि दानवानां युगे युगे ।
कुलान्याकुलतां यान्ति यानि दृष्टानि वीर्यतः॥९॥

ततो दैत्यद्रवकरं पौराणां शङ्खमुत्तमम् ।
धमन्वक्त्रेण बलवानाक्षिपद्दैत्यजीवितम्॥१०॥

श्रुत्वा शङ्खस्वनं घोरमसुराणां भयावहम् ।
क्षुभिता दानवाः सर्वे दिशो दश व्यलोकयन्॥११॥

ततः संरक्तनयनो हिरण्याक्षो महासुरः ।
कोऽयमित्यब्रवीद्रोषान्नारायणमुदैक्षत॥१२॥

वाराहरूपिणं देवं संस्थितं पुरुषोत्तमम् ।
शङ्खचक्रोद्यतकरं देवानामार्तिनाशनम्॥१३॥

रराज शङ्खचक्राभ्यां ताभ्यामसुरसूदनः ।
सूर्यचन्द्रमसोर्मध्ये यथा नीलपयोधरः॥१४॥

ततोऽसुरगणाः सर्वे हिरण्याक्षपुरोगमाः ।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दृप्ता देवमुपाद्रवन्॥१५॥

पीड्यमानोऽतिबलिभिर्दैत्यैः सर्वायुधोद्यतैः ।
न चचाल हरिर्युद्धेऽकम्प्यमान इवाचलः॥१६॥

ततः प्रज्वलितां शक्तिं वाराहोरसि दानवः ।
हिरण्याक्षो महातेजाः पातयामास वीर्यवान्॥१७॥

तस्याः शक्त्याः प्रभावेण ब्रह्मा विस्मयमागतः ।
समीपमागतां दृष्ट्वा महाशक्तिं महाबलः॥१८॥

हुङ्कारेणैव निर्भर्त्स्य पातयामास भूतले ।
तस्यां प्रतिहतायां तु ब्रह्मा साध्विति चाब्रवीत्॥१९॥

यः प्रभुः सर्वभूतानां वराहस्तेन ताडितः ।
ततो भगवता चक्रमाविध्यादित्यसन्निभम्॥२०॥

पातितं दानवेन्द्रस्य शिरस्युत्तमकर्मणा ।
ततः स्थितस्यैव शिरस्तस्य भूमौ पपात ह ।
हिरण्मयं वज्रहतं मेरुशृङ्गमिवोत्तमम्॥२१॥

हिरण्याक्षे हते दैत्ये शेषा ये तत्र दानवाः ।
सर्वे तस्य भयत्रस्ता जग्मुराशु दिशो दश॥२२॥

स सर्वलोकाप्रतिचक्रचक्रो महाहवेष्वप्रतिमोग्रचक्रः ।
बभौ वराहो युधि चक्रपाणिः कालो युगान्तेष्विव दण्डपाणिः॥२३॥

वैशम्पायन उवाच। विद्राव्य तु रणे सर्वानसुरान्पुरुषोत्तमः ।
मुमोच तत्र बद्धांस्तान्पुरन्दरमुखान्सुरान्॥१॥

ततः प्रकृतिमापन्नाः सर्वे देवगणास्तथा ।
पुरन्दरं पुरस्कृत्य नारायणमुपस्थिताः॥२॥

देवा ऊचुः। त्वत्प्रसादेन भगवंस्तव बाहुबलेन च ।
जिवमोऽद्य महाबाहो निष्क्रान्ताश्चान्तकाननात्॥३॥

त्वच्छासनाद्धि भगवन्किं कुर्वन्त्यदितेः सुताः ।
इच्छामः पादशुश्रूषां तव कर्तुं सनातन॥४॥

वैशम्पायन उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां पुण्डरीकनिभेक्षणः ।
उवाच वचनं देवान्मुदा युक्तो हतद्विषः॥५॥

श्रीभगवानुवाच। यो यस्य भवतो लोको मयैव विहितः पुरा ।
पाल्यतां स तु यज्ञेन नियोगश्च क्वचित्क्वचित्॥६॥

ऐश्वर्यं प्रतिपन्नः स्वं क्रतुभागपुरस्कृतम् ।
मयैव पूर्वं निर्दिष्टो नियोगः प्रतिपाल्यताम्॥७॥

शक्रं चोवाच भगवान्वचनं दुन्दुभिस्वनः ।
इदं यथावत्कर्तव्यं सत्सु चासत्सु च त्वया॥८॥

गच्छन्तु तपसा स्वर्गं मुनयः शंसितव्रताः ।
तव लोकं सुरश्रेष्ठ सर्वकामदुघं सदा ।
यायजूकाश्च ये केचिद्ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः॥९॥

तेषां कामदुघा लोकाः स्वर्गमादिमनोहराः ।
यज्ञैरिष्ट्वा यायजूकाः फलं ते प्राप्नुवन्तु च॥१०॥

भावः सद्धर्मशीलानामभावः पापकर्मणाम् ।
सन्तः स्वर्गजितः सन्तु सर्वाश्रमनिवासिनः॥११॥

सत्यशूरा रणे शूरा दानशूराश्च ये नराः ।
ते नराः स्वर्गमश्नन्तु सदा ये चानसूयवः॥१२॥

अश्रद्दधानाः पुरुषाः कामिनोऽर्थपराः शठाः ।
अब्रह्मण्या नास्तिकाश्च नरकं यान्तु मानवाः॥१३॥

एतावत्क्रियतां वाक्यं मयोक्तं त्रिदशेश्वराः ।
ततो मयि स्थिते सर्वान्बाधिष्यन्ते न चारयः॥१४॥

इत्युक्त्वान्तर्हितो देवः शङ्कचक्रगदाधरः ।
देवतानां च सर्वेषामभवद्विस्मयो महान्॥१५॥

एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा वाराहचरितं सुराः ।
नमस्कृत्य वराहाय नाकपृष्ठमितो गताः॥१६॥

ततः स्वान्याधिपत्यानि प्रतिपन्नानि दैवतैः ।
सर्वलोकाधिपत्ये च प्रतिष्ठां वासवो गताः॥१७॥

विमुक्ता दानवगणैः प्रकृतिं धरणी गता ।
स्थैर्यहेतोर्धरण्यास्तु ज्ञात्वा चागस्कृतान्गिरीन्॥१८॥

स्वेषु स्थानेषु संस्थाप्य पर्वतानां पुरन्दरः ।
चिच्छेद भगवान्पक्षान्वज्रेण शतपर्वणा॥१९॥

सर्वेषामेव पक्षा वै छिन्नाः शक्रेण धीमता ।
एकः सपक्षो मैनकः सुरैस्तत्समयः कृतः॥२०॥

एष नारायणस्यायं प्रादुर्भावो महात्मनः ।
वाराह इति विप्रेन्द्रैः पुराणे परिकीर्तितः॥२१॥

कृष्णद्वैपायनमतं नानाश्रुतिसमाहितम् ।
नाशुचेर्न कृतघ्नाय न नृशंसाय कीर्तयेत्॥२२॥

न क्षुद्राय न नीचाय न गुरुद्वेषकारिणे ।
नाशिष्याय तथा राजन्न कृतघ्नाय चैव हि॥२३॥

आयुष्कामैर्यशः कामैर्महीकामैश्च मानवैः ।
जयैषिभिश्च श्रोतव्यो देवानामेष वै जयः॥२४॥

पुराणवेदसम्बद्धः शिवः स्वस्त्ययनो महन् ।
पावनः सर्वसत्त्वानां तत्कालविजयप्रदः॥२५॥

एष कौरव्य तत्त्वेन कथितस्त्वनुपूर्वशः ।
वाराहस्य नृपश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः॥२६॥

ये यजन्ति मखैः पुण्यैर्दैवतानि पितॄनपि ।
आत्मानमात्मना नित्यं विष्णुमेव जयन्ति ते॥२७॥

लोकायनाय त्रिदशायनाय ब्राह्मायनायात्मभवायनाय ।
नारायणायात्महितायनाय महवराहाय नमस्कुरुष्व॥२८॥

वैशम्पायन उवाच। वाराह एष कथितो नारसिंहमतः शृणु ।
यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर्हतः॥१॥

पुरा कृतयुगे राजन्हिरण्यकशिपुः प्रभुः ।
दैत्यानामादिपुरुषश्चकार सुमहत्तपः॥२॥

दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च ।
जलवासी समभवत्स्थानमौनव्रतस्थितः॥३॥

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चैव हि ।
ब्रह्मा प्रीतोऽभवत्तस्य तपसा नियमेन च॥४॥

ततः स्वयम्भूर्भगवान्त्स्वयमागत्य तत्र ह ।
विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता॥५॥

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिदैवतैः सह ।
रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः॥६॥

दिग्भिश्चाथ विदिग्मिश्च नदीभिः सागरैस्तथा ।
नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खेचरेश्च महाग्रहैः॥७॥

देवैर्ब्रह्मर्षिभिः सार्धं सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तथा ।
राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर्गन्धर्वैरप्सरोगणैः॥८॥

चराचरगुरुः श्रीमान्वृतो देवगणैः सह ।
ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत्॥९॥

ब्रह्मोवाच। प्रीतोऽस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत ।
वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि॥१०॥

ततो हिरण्यकशिपुः प्रीतात्मा दानवोत्तमः ।
कृताञ्जलिपुटः श्रीमान्वचनं चेदमब्रवीत्॥११॥

हिरण्यकशिपुरुवाच। न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः ।
न मानुषाः पिशाचाश्च निहन्युर्मो कथञ्चन॥१२॥

ऋषयो नैव मां क्रुद्धाः सर्वलोकपितामह ।
शपेयुस्तपसा युक्ता वर एष वृतो मया॥१३॥

न शस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन च ।
न शुष्केण न चार्द्रेण स्यान्न चान्येन मे वधः॥१४॥

न स्वर्गेऽप्यथ पाताले नाकाशे नावनिस्थले ।
न चाभ्यन्तररात्र्यह्नोर्न चाप्यन्येन मे वधः॥१५॥

पाणिप्रहारेणैकेन सभृत्यबलवाहनम् ।
यो मां नाशयितुं शक्तः स मे मृत्युर्भविष्यति॥१६॥

भवेयमहमेवार्कः सोमो वायुर्हताशनः ।
सलिलं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश ।
अहं क्रोधश्च वामश्च वरुणो वासवो यमः॥१७॥

धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षकिम्पुरुषाधिपः ।
मूर्तिमन्ति च दिव्यानि ममास्त्राणि महाहवे ।
उपतिष्ठन्तु देवेश सर्वलोकपितामह॥१८॥

पितामह उवाच। एते दिव्या वरास्तात मया दत्तास्तवाद्भुताः ।
सर्वान्कामानल्पभावात्प्राप्स्यासि त्वं न संशयः॥१९॥

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा स भगवाञ्जगामाकाशमेव च ।
वैराज्यं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्॥२०॥

ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा सुनिभिः सह ।
वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहमुपस्थिताः॥२१॥

देवा ऊचुः। वरेणानेन भगवान्वधिष्यति स नोऽसुरः ।
तत्प्रसीदस्व भगवन्वधोऽप्यस्य विचिन्त्यताम्॥२२॥

वैशम्पायन उवाच। भगवान्सर्वभूतानामादिकर्ता स्वयं प्रभुः ।
स्रष्टा च हव्यकव्यानामव्यक्तप्रकृतिर्ध्रुवः॥२३॥

सर्वलोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः ।
आश्वासयामास सुरान्त्सशीतैर्वचनाम्बुभिः॥२४॥

अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् ।
तपसोऽन्ते स भगवान्वधं विष्णुः करिष्यति॥२५॥

एतच्छ्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजजन्मनः ।
स्वानि स्थानानि दिव्यानि प्रतिजग्मुर्मुदान्विताः॥२६॥

लब्धमात्रे वरे तस्मिन्त्सर्वाः सोऽबाधत प्रजाः ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन दर्पितः॥२७॥

आश्रमेषु मुनीन्सर्वान्ब्राह्मणान्त्संशितव्रतान् ।
सत्यधर्मरतान्दान्तान्धर्षयामास वीर्यवान्॥२८॥

देवांतस्त्रिभुवनस्थांश्च पराजित्य महासुरः ।
त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः॥२९॥

यदा वरमदोन्मत्तश्वोदितः कालधर्मणा ।
यज्ञियानकरोद्वैत्यान्दैवतानप्ययज्ञियान्॥३०॥

तदादित्याश्च साध्याश्च विश्वे च वसवस्तथा ।
रुद्रा देवगणा यक्षा देवद्विजमहर्षयः॥३१॥

शरण्यं शरणं विष्णुसुपतस्तुर्महाबलम् ।
देवं देवमयं यज्ञं ब्रह्म दैवं सनातनम्॥३२॥

भूतं भव्यं भविष्यं च प्रजालोकनमस्कृतम् ।
देवा ऊचुः। नारायण महाभाग देव त्वां शरणं गताः॥३३॥

त्वं हि नः परमो धाता त्वं हि नः परमो गुरुः ।
त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्मादीनां सुरोत्तम॥३४॥

त्वं पद्मामलपत्राक्ष शत्रुपक्षभयावह ।
क्षयाय दितिवंशस्याक्षयाय भव नः प्रभो॥३५॥

त्रायस्व जहि दैत्येन्द्रं हिरण्यकशिपुं प्रभो ।
विष्णुरूवाच। भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम्॥३६॥

तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपत्स्यथ मा चिरम् ।
एष तं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम्॥३७॥

अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम्॥३८॥

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा स भगवान्विसृज्य त्रिदिवौकसः ।
वधं सङ्कल्पयित्वा तु हिरण्यकशिपोः प्रभुः॥३९॥

सोऽचिरेणैव कालेन हिमवत्पार्वमागतः ।
किं नु रूपं समास्थाय निहन्म्यने महासुरम्॥४०॥

यत्सिद्धिकरमाशु स्याद्वधाय विबुधद्विषः ।
अनुत्पन्नं ततश्चक्रे सोऽत्यन्तं रूपमास्थितः॥४१॥

नारसिंहमनाधृष्यं दैत्यदानवरक्षसास् ।
सहायं तु महाबाहुर्जग्राहोङ्कारमेव च॥४२॥

अथोङ्कारसहायोऽसौ भगवान्विष्णुरधव्ययः ।
हिरण्यकशिपोः स्थानं जगाम प्रभुरिश्वरः॥४३॥

तेजसा भास्कराकारः कान्त्या चन्द्र इवापरः ।
नरस्य कृत्वाऽर्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं विभुः॥४४॥

नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना ।
ततोऽपश्यत विस्तीर्णां दिव्यां रम्यां मनोरमाम्॥४५॥

सर्वकामयुतां शुभ्रां हिरण्यकशिपोः सभाम् ।
विस्तीर्णां योजनशतं शतमध्यर्धमुच्छ्रिताम्॥४६॥

विहायसीं कामगमां पञ्चयोजनमुच्छ्रिताम् ।
जराशोकक्लमत्यक्तां निष्प्रकम्पां शिवां शुभाम्॥४७॥

शुभासनवतीं रम्यां ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
अन्तः सलिलसंयुक्तां विहितां विश्वकर्मणा ।
दिव्यरत्नमयैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युताम्॥४८॥

नीलपतासितश्यामैः सितैर्लोहितकैरपि ।
अवतानैस्तथा गुल्मैर्मञ्जरीशतधारिभिः॥४९॥

सिताम्रधनसङ्काशा प्लवन्तीवाप्सु दृश्यते ।
धन्यासनवती रम्या ज्वलन्ती इव तेजसा॥५०॥

प्रभावती भास्वरा च दिव्यगन्धमनोरमा ।
नासुखा न च दुःखा सा न शीता न च धर्मदा॥५१॥

न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्ति हि ।
नानारुपैर्विरचिता विचित्रैरतिभास्वरैः॥५२॥

स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैः शाश्वती चाक्षता च सा ।
अतिचन्द्रं च सूर्यं च पावकं च स्वयम्प्रभा॥५३॥

दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयन्तीव भास्करम् ।
सर्वे च कामाः प्रचुरा ये दिव्या ये च मानुषाः॥५४॥

रसवन्तः प्रभूताश्च भक्ष्यभोज्यं तथाऽक्षयम् ।
पुण्यगन्धाः स्रजस्तत्र नित्यपुष्पफलद्रुमाः॥५५॥

उष्णे शीतानि तोयानि शीते चोष्णानि सन्ति वै ।
पुष्पिताग्रान्महाशाखान्प्रवालाकुरधारिणः॥५६॥

लतावितानसञ्च्छन्नान्त्सरित्सु च सरस्सु च ।
मनोहरांश्च विविधान्ददर्श स तदा प्रभुः॥५७॥

द्रुमान्बहुविधांस्तत्र मृगेन्द्रो ददृशे द्रुतम् ।
गन्धवन्ति च पुष्पाणि रसवन्ति फलानि च॥५८॥

तानि शीतानि तोयानि तत्र तत्र सरांसि च ।
अपश्यत्सर्वतीर्थानि सभायां शततो विभुः॥५९॥

नलिनैः पुण्डरीकश्चै शतपत्रैः सुगन्धिभिः ।
रक्तैः कुवलयर्नीलैः कुमुदैः संयुतानी च॥६०॥

सकान्तैर्धाराष्ट्रेश्च राजहंसैः सुरप्रियैः ।
कादम्बैश्चक्रवाकैश्च सारसैः कुररैरपि॥६१॥

विमलस्फटिकाभानि पाण्डुराष्टदलानि च ।
कलहंसोपगीतानि सारिकाभिरुतानि च॥६२॥

गन्धवत्यः शुभास्तत्र पुष्पमञ्जरिधारिणीः ।
दृष्टवान्पादपाग्रेषु नानापुष्पधरा लताः॥६३॥

केतकाशोकसरलाः पुन्नागतिलकार्जुनाः ।
चूता नीपा नागपुष्पाः कदम्बबकुला धवाः॥६४॥

प्रियङ्गुपाटलीवृक्षाः शाल्मल्यः सहरिद्रकाः ।
शालास्तालाः प्रियालाश्च चम्पकाश्च मनोरमाः॥६५॥

तथा चान्ये व्यराजन्त सभायां पुष्पिता द्रुमाः ।
वैदुमाश्च द्रुमानीका दावाग्निज्वलितप्रभाः॥६६॥

स्कन्धवन्तः सुशाखाश्च बहुतालसमुच्छ्रयः ।
अञ्जनाशोकवर्णाभा भान्ति वञ्जुलका दुमाः॥६७॥

वरणा वत्सनाभाश्च पनसाञ्चन्दनैः सह ।
नीलाः सुमनसश्चैव पीताम्लाश्वत्थतिन्दुकाः॥६८॥

प्राचीनामलका लोध्रा मल्लिका भद्रदारवः ।
आम्रातकास्तथा जम्बूलकुचाः शैलवालुकाः॥६९॥

सर्जार्जुनाः कन्दुरवाः पतङ्गाः कुटजास्तथा ।
रक्ताः कुरबकाश्चैव नीपाश्चागरुभिः सह॥७०॥

कदम्बाश्चैव भव्याश्च दाडिमीबीजपूरकाः ।
कालीयका दुकूलाश्च हिङ्गवस्तेलपर्णिकाः॥७१॥

खर्जूरा नालिकेराश्च पूरावृक्षा हरीतकी ।
मधूकाः सप्तपर्णाश्च बिल्वाः पारावतास्तथा॥७२॥

पनसाश्च तमालाश्च नानागुल्मलतावृताः ।
लताश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलोपगाः॥७३॥

एते चान्ये च बहवस्तत्र काननजा दुमाः ।
नानापुष्पफलोपेता व्यराजन्त समन्ततः॥७४॥

चकोराः शतपत्राश्च मत्तकोकिलसारिकाः ।
पुष्पितान्फलिताम्रांश्च सम्पतन्ति महानुमान्॥७५॥

रक्तपीतारुणास्तत्र पादपाग्रगता द्विजाः ।
परस्परमवैक्षन्त प्रहृष्टा जीवजीवकाः॥७६॥

वैशम्पायन उवाच। तस्यां सभायां दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुः प्रभुः ।
आसीन आसने दिव्ये नत्वमात्रे प्रमाणतः॥१॥

दिवाकरनिभे रम्ये दिव्यास्तरणसम्भृते ।
रराज सुचिरं राजञ्ज्वलत्काञ्चनकुण्डलः॥२॥

तस्य दैत्यपतेर्मन्दं विरजस्कं समन्ततः ।
दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुमुखो ववौ॥३॥

तत्र देवाः सगन्धर्वा गणैरप्सरसां वृताः ।
दिव्यतालेन दिव्यानि जगुर्गीतानि गायनाः॥४॥

विश्वाची सहजन्या च प्रम्लोचेत्यभिविश्रुता ।
दिव्या च सौरभेया च समीची पुञ्जिकस्थला॥५॥

मिश्रकेशी च रम्मा च चित्रसेना शुचिस्मिता ।
चारुनेत्रा घृताची च मेनका चोवंशी तथा॥६॥

एताः सहस्रशश्चान्या नृत्यगीतविशारदाः ।
उपतिष्ठन्ति राजानं हिरण्यकशिपुं तदा॥७॥

हिरण्यकशिपुस्तत्र विचित्राभरणाम्बरः ।
स्त्रीसहस्नैः परिवृतस्तस्थौ ज्वलितकुण्डलः॥८॥

तत्रासीनं महाबाहुं हिरण्यकशिपुं प्रभुम् ।
उपासन्ति दितेः पुत्राः सर्वे लब्धवराः पुरा॥९॥

बर्लिर्वैरोचनस्तत्र नरकः पृथिवीजयः ।
प्राह्रदो विप्रचित्तिश्च गविष्ठश्च महासुरः॥१०॥

अहन्ता क्रोधहन्ता च सुमनाः सुमतिः खरः ।
घटोदरो महापार्श्वः कथनः पिठरस्तथा॥११॥

विश्वरूपश्च रूपश्च विरूपश्च महाद्युतिः ।
दशग्रीवश्च वाली च मेघवासा महारवः॥१२॥

कटाभो विकटाभश्च संह्रादश्चेन्द्रतापनः ।
दैत्यदानवसङ्घाश्च सर्वे ज्वलितकुण्डलाः॥१३॥

स्त्रग्विणो वाग्मिनः सर्वे सर्वे सुचरितव्रताः ।
सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे विगतमृत्यवः॥१४॥

एते चान्ये च बहवो हिरण्यकशिपुं प्रभुम् ।
उपासन्ते महात्मानं सर्वे दिव्यपरिच्छदाः॥१५॥

विमानैर्विविधैरयैम्राजर्भ्रानैरिवार्चिभिः ।
स्रग्विणो भूषणधरा यान्ति चायान्ति हेलया॥१६॥

विचित्राभरणोपेता विचित्रवसनास्तथा ।
विचित्रशस्त्रकवचा विचित्रध्वजवाहनाः॥१७॥

महेन्द्रचापसङ्काशैर्विचित्रैरङ्गदैवरैः ।
भूषिताङ्गा दितेः पुत्रास्तमुपासन्ति नित्यशः॥१८॥

तस्यां सभायां दिव्यायामसुराः पर्वतोपमाः ।
हिरण्यमुकुटाः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः॥१९॥

कनकमणिविचित्रवेदिकायामुपहितरत्नसहस्रवीथिकायाम् ।
स ददर्श मृगाधिपः सभायां सुरुचिरदन्तगवाक्षसंवृतायाम्॥२०॥

कनकविमलहारभूषिताङ्गं दितितनयं स मृगाधिपो ददर्श ।
दिनकरकरप्रभं ज्वलन्तमसुरसहस्रगणैर्निषेव्यमाणम्॥२१॥

वैशम्पायन उवाच। ततो दृष्ट्वा महाबाहुं कालचक्रमिवागतम् ।
नारसिंहवपुश्छन्नं भस्माच्छन्नमिवानलम्॥१॥

विकुञ्चितसटं तस्य नारसिंहस्य भारत ।
रूपौदार्य बभौ तत्र सहस्रशशिसन्निभम्॥२॥

अहो रूपमिदं चित्रं शङ्खकुन्देन्दुसन्निभम् ।
अब्रुवन्दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपुश्च सः॥३॥

एव हि ब्रुवतां तेषां निर्दग्धानां महात्मनाम् ।
नारसिंहेन चक्षुर्भ्यां चोदिताः कालधर्मणा॥४॥

हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्रादो नाम वीर्यवान् ।
दिव्येन चक्षुषा सिंहमपश्यद्देवमागतम्॥५॥

तं दृष्ट्वा रुक्मशैलाभमपूर्वां तनुमास्थितम् ।
विस्मिता दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपुश्च सः॥६॥

प्रह्राद उवाच। महाराज महाबाहो दैत्यानामादिसम्भव ।
न श्रुतं नैव दृष्टं च नारसिंहमिदं वपुः॥७॥

अव्यक्तप्रभवं दिव्यं किमिदं रूपमद्भुतम् ।
दैत्यान्तकरणं घोरं शंसतीव मनांसि नः॥८॥

अस्य देवाः शरीरस्थाः सागराः सरितस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च ये चान्ये कुलपर्वताः॥९॥

चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्याश्चाश्विनौ तथा ।
धनदो वरुणश्चैव यमः शक्रः शचीपतिः॥१०॥

मरुतो देवगन्धर्वा मुनयश्च तपोधनाः ।
नागा यक्षाः पिशाचाश्च राक्षसा भीमविक्रमाः॥११॥

ब्रह्मदेवः पशुपतिर्ललाटस्था विभान्ति वै ।
स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च॥१२॥

भवांश्च सहितोऽस्माभिः सर्वैर्दैत्यगणैर्वृतः ।
विमानशतसङ्कीर्णा तथाभ्यन्तरजा सभा॥१३॥

सर्वं त्रिभुवनं राजँल्लोकधर्मश्च शाश्वतः ।
दृश्यते नारासिंहेऽस्मिन्यथेन्दौ विमलं जगत्॥१४॥

प्रजापतिश्चात्र मनुर्महात्मा ग्रहाश्च योगाश्च मही नभश्च ।
उत्पातकालश्च धृतिः स्मृतिश्च रजश्च सत्त्वं च तपो दमश्च॥१५॥

सनत्कुमारश्च महानुभावो विश्वे च देवाप्सरसश्च सर्वाः ।
क्रोधश्च कामश्च तथैव हर्षो दर्पश्च मोहः पितरश्च सर्वे॥१६॥

इत्येवमुक्ता स च दैत्यराजं हिरण्यनामानमविस्मयेन ।
दध्यौ च दैत्येश्वरपुत्र उग्रं महामतिः किञ्चिदधोमुखः प्राक्॥१७॥

वैशम्पायन उवाच। प्रह्लादस्य च तच्छ्रत्वा हिरण्यकशिपुर्वचः ।
उवाच दानवान्त्सर्वोन्त्सगणांश्च गणाधिपः॥१॥

मृगेन्द्रो गृह्यतां शीघ्रमपूर्वां तनुमास्थितः ।
यदि वा संशयः काश्चद्वध्यतां वनगोचरः॥२॥

तच्छ्रुत्वा दानवाः सर्वे मृगेन्द्रं भीमविक्रमम् ।
परिक्षिपन्तो मुदितास्त्रासयामासुरोजसा॥३॥

सिंहनादं नदित्वा तु पुनः सिंहो महाबलः ।
बभञ्ज तां सभां रम्यां व्यादितास्य इवान्तकः॥४॥

सभायां भज्यमानायां हिरण्यकशिपुः स्वयम् ।
चिक्षेपास्त्राणि सिंहस्य रोषव्याकुललोचनः॥५॥

सर्वास्त्राणामथ श्रेष्ठं दण्डमस्त्रं सुभैरवम् ।
कालचक्रं तथाऽत्युग्रं विष्णुचक्रं तथैव च॥६॥

धर्मचक्रं महच्चक्रमजितं नाम नामतः ।
चक्रमैन्द्रं तथा धोरमृषिचक्रं तथैव च॥७॥

पैतामहं तथा चक्रं त्रैलोक्यमाहितस्वनम् ।
विचित्रमशनीं चैव शुष्कार्द्रं चाशनिद्वयम्॥८॥

रौद्रं तदुग्रं शूलं च कङ्कालं मुसलं तथा ।
अस्त्रं ब्रह्माशिरश्चैव ब्राह्ममस्त्रं तथैव च॥९॥

ऐषीकमस्त्रमैन्द्रं च आग्नेयं शैशिरं तथा ।
वायव्यं मथनं नाम कापालमथ किङ्करम्॥१०॥

तथा चाप्रतिमां शक्तिं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ।
अस्त्रं हयशिरश्चैव सौम्यमस्त्रं तथैव च॥११॥

पैशाचमस्त्रममितं सार्प्यमस्त्रं तथाऽद्भुतम् ।
मोहनं शोषणं चैव सन्तापनावलापने॥१२॥

जृम्मणं प्रापणं चैव त्वाष्ट्रं चैव सुदारुणम् ।
कालमुद्गरमक्षोभ्यं क्षोभणं तु महाबलम्॥१३॥

संवर्तन मोहनं च तथा मायाघरं परम् ।
गान्धर्वमस्त्रं दयितमसिरत्नं च नन्दकम्॥१४॥

प्रस्वापनं प्रमथनं वारुणं चास्त्रमुत्तमम् ।
अस्त्रं पाशुपतं चैव यस्याप्रतिहता गतिः॥१५॥

एतान्यस्त्राणि सर्वाणि हिरण्यकशिपुस्तदा ।
चिक्षेप नारसिंहस्य दीप्तस्याग्नेर्यथाहुतिः॥१६॥

अस्त्रैः प्रज्वलितैः सिंहमावृणोदसुराधिपः ।
विवस्वान्घर्मसमये हिमवन्तमिवांशुभिः॥१७॥

स ह्यमर्षानिलोद्भूतो दैत्यानां सैन्यसागरः ।
क्षणेनाप्लावयत्सिंहं मैनाकमिव सागरः॥१८॥

प्रासैः पाशैस्तथा शूलैर्गदाभिर्मुसलैस्तथा ।
वज्रैरशनिकल्पैश्च शिलाभिश्च महाद्रुमैः॥१९॥

मुद्गरैः कूटपाशैश्च शूलोलूखलपर्वतैः ।
शतघ्नीभिश्च दीप्ताभिर्दण्डैरपि सुदारुणैः॥२०॥

परिवार्य समन्तात्तु निघ्नन्नस्त्रैर्हरिं तदा ।
स्वल्पमप्यस्य न क्षुण्णमूर्जितस्य महात्मनः॥२१॥

ते दानवाः पाशगृहीतहस्ता महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगाः ।
समन्ततोऽभ्युद्यतबाहुशस्त्राः स्थितास्त्रिशीर्षा इव पन्नगेन्द्राः॥२२॥

सुवर्णमालाकुलभूषिताङ्गा नानाङ्गदाभोगपिनद्धगात्राः ।
मुक्तावलीदामविभूषिताङ्गा हंसा इवाभान्ति विशालपक्षाः॥२३॥

तेषां तु वायुप्रतिमौजसां वै केयूरमालावलयोत्कटानि ।
तान्युत्तमाङ्गान्यभितो विभान्ति प्रभातसूर्याशुसमप्रभाणि॥२४॥

तैः प्रक्षिपद्भर्ज्वलितानलोपमैर्महास्त्रपूर्गः स समावृतो बभौ ।
गिरिर्यथा सन्ततवार्षिभिर्घनैः कृतान्धकारोद्भुतकन्दरद्रुमः॥२५॥

तैर्हन्यमानोऽपि महास्त्रजालैः सर्वैस्तदा दैत्यगणैः समेतैः ।
नाकम्पताजौ भगवान्प्रतापवान्स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः॥२६॥

सन्तापितास्ते नरसिंहरूपिणा दितेः सुताः पावकदीप्ततेजसा ।
भयाद्विचेलुः पवनोद्धता यथा महोर्मयः सागरवारिसम्भवाः॥२७॥

शतैर्धनुर्भिः सुमहातिवेगा युगान्तकालप्रतिमाञ्छरौघान् ।
एकायनस्था मुमुचुर्नसिंहे महासुराः क्रोधविदीपिताङ्गाः॥२८॥

वैशम्पायन उवाच। खराः खरमुखाश्चैव मकराशीविषाननाः ।
ईहामृगमुखाश्चान्ये वराहसदृशाननाः॥१॥

बालसूर्यमुखाश्चैव धूमकेतुमुखास्तथा ।
चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्राश्च प्रदीप्ताग्निमुखास्तथा॥२॥

हंसकुक्कुटवक्त्राश्च व्यादितास्या भयावहाः ।
पञ्चास्या लेलिहानाश्च काकगृध्रमुखास्तथा॥३॥

विद्युज्जिह्वास्त्रिशीर्षाश्च तथोल्कासन्निभाननाः ।
महाग्राहनिभाश्चान्ये दानवा बलदर्पिताः॥४॥

कैलासवपुषस्तस्य शरीरे शरवृष्टयः ।
अवध्यस्य मृगेन्द्रस्य न व्यथां चक्रुराहवे॥५॥

एवं भूयोऽपरान्घोरानसृजन्दानवाः शरान् ।
मृगेन्द्रस्योरसि क्रुद्धा निःश्वसन्त इवोरगाः॥६॥

ते दानवशरा घोरा मृगेन्द्राय समीरिताः ।
विलयं जग्मुराकाशे खद्योता इव पर्वते॥७॥

ततश्चक्राणि दिव्यानि दैत्याः क्रोधसमन्विताः ।
मृगेन्द्रायाक्षिपन्त्याशु प्रज्वलन्तीव सर्वशः॥८॥

तैरासीद्गगनं चक्रैः सम्पतद्भिः समावृतम् ।
युगान्ते सम्प्रकाशद्भिश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव॥९॥

तानि चक्राणि वदनं प्रविशन्ति विभान्ति वै ।
मेघोदरदरीं घोरां चन्द्रसूर्यग्रहा इव॥१०॥

तानि चक्राणि सर्वाणि मृगेन्द्रेण महात्मना ।
निगीर्णानि प्रदीप्तानि पावकार्चिः समानि वै॥११॥

हिरण्यकाशपुर्दैत्यो भूयः प्रासृजदूर्जिताम् ।
शक्तिं प्रज्वलितां घोरां हुताशनसमप्रभाम्॥१२॥

तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य मृगेन्द्रः शक्तिमुत्तमाम् ।
हुङ्कारेणैव रौद्रेण बभञ्ज भगवांस्तदा॥१३॥

रराज भन्ना सा शक्तिर्मृगेन्द्रेण महीतले ।
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव नभश्च्युता॥१४॥

नाराचपङ्क्तिः सिंहस्य सृष्टा रेजे विदूरतः ।
नीलोत्पलपलाशानां मालेवोज्ज्वलदर्शना॥१५॥

गर्जित्वा तु यथाकामं विक्रम्य च यथासुखम् ।
तत्सैन्यमुत्सारितवांस्तृणाग्राणीव मारुतः॥१६॥

ततोऽश्मवर्षं दैत्येन्द्रा व्यसृजन्त नभोगताः ।
नगमात्रैः शिलाखण्डैर्गिरिकूटैर्महाप्रभैः॥१७॥

तदश्मवर्षं सिंहस्य गात्रे निपतितं महत् ।
दिशो दश प्रकीर्णं हि खद्योतप्रकरो यथा॥१८॥

तदश्मौघैर्दितिसुतास्तदा सिंहमरिन्दमम् ।
प्राच्छादयन्यथा मेघा धाराभिरिव पर्वतम्॥१९॥

न च तं चालयामासुर्दैत्यौघा देवमास्थितम् ।
भीमवेगा बलश्रेष्ठं समुद्रा इव पर्वतम्॥२०॥

ततोऽश्मवर्षे निहते जलवर्षमनन्तरम् ।
धाराभिरक्षमात्राभिः प्रादुरासीत्समन्ततः॥२१॥

नभसः प्रच्युता धारास्तिग्मवेगाः सहस्रशः ।
आवृण्वन्सर्वतो व्योम दिशश्चोपदिशस्तथा॥२२॥

धाराणां सन्निपातेन वायोर्विस्फूर्जितेन च ।
वर्धता चैव वर्षेण न प्राज्ञायत किञ्चन॥२३॥

धारा दिवि च संसक्ता वसुधायां च सर्वशः ।
न स्पृशन्ति स्म तं तत्र निपतन्त्योऽनिशं भुवि॥२४॥

बाह्यतो ववृषे वर्षं नोपरिष्टात्तु तोयदः ।
मृगेन्द्रप्रतिरूपस्य स्थितस्य युधि मायया॥२५॥

हतेऽश्मवर्षे तुमुले जलवर्षे च शोषिते ।
ससृजुर्दानवा मायामग्निं वायुं च सर्वशः॥२६॥

नभसः प्रच्युतश्चैव तिग्मवेगः समन्ततः ।
ज्वालामाली महारौद्रो दप्तितेजाः समन्ततः॥२७॥

स सृष्टः पावकस्तेन दैत्येन्द्रेण महात्मना ।
न शशाक महातेजा दग्धुमप्रतिमौजसम्॥२८॥

तमिन्द्रस्तोयदैः सार्धं सहस्राक्षोऽमितद्युतिः ।
महता तोयवर्षेण शमयामास पावकम्॥२९॥

तस्यां प्रतिहतायां तु मायायां युधि दानवाः ।
ससृजुर्घोरसङ्काशं तमस्तीव्रं समन्ततः॥३०॥

तमसा संवृते लोके दैत्येष्वात्तायुधेषु वै ।
स्वतेजसा परिवृतो दिवाकर इवाबभौ॥३१॥

त्रिशिखां भ्रुकुटीं चास्य ददृशुर्दानवा रणे ।
ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गङ्गां त्रिपथगामिव॥३२॥

वैशम्पायन उवाच। ततः सर्वासु मायासु हतासु दितिनन्दनाः ।
हिरण्यकशिपुं सर्वे विषण्णाः शरणं गताः॥१॥

ततः प्रज्वलितः क्रोधात्प्रदहन्निव तेजसा ।
हिरण्यकशिपुर्देत्यश्चालयामास मेदिनीम्॥२॥

ततः प्रक्षुभिताः सर्वे सागराः सलिलाकराः ।
चलिता गिरयः सर्वे सकाननवनदुमाः॥३॥

तस्मिन्क्रुद्धे तु दैत्येन्द्रे तमोभूतमभूज्जगत् ।
तमसा सममूच्छन्नं न प्राज्ञायत किञ्चन॥४॥

आवहः प्रवहश्चैव विवहश्च समीरणः ।
परावहः संवहश्च उद्वहश्च महाबलः॥५॥

तथा परिवहः श्रीमान्मारुता भयशंसिनः ।
इत्येते क्षुभिताः सप्त मारुता गगनेचराः॥६॥

ये ग्रहाः सर्वलोकस्य क्षये प्रादुर्भवन्ति वै ।
ते ग्रहा गगने हृष्टा विचरन्ति यथासुखम्॥७॥

अयोगतश्च तारासु सर्वेष्वृक्षेषु सङ्गताः ।
सग्रहं सहनक्षत्रं प्रजज्वाल नमो नृप॥८॥

विवर्णत्वं च भगवान्गतो दिवि दिवाकरः ।
कृष्णः कबन्धश्च महाँल्लक्ष्यते च नभस्तले॥९॥

अमुञ्चच्चासितां सूर्यो धूमवर्तिं भयावहाम् ।
गगनस्थश्च भगवानभीक्ष्णं परितप्यते॥१०॥

सप्त धूमनिभा घोराः सूर्या दिवि समुत्थिताः ।
सोमस्य गगनस्थस्य ग्रहास्तिष्ठन्ति शृङ्गगाः॥११॥

वामे च दक्षिणे चैव स्थितौ शुक्रबृहस्पती ।
शनैश्चरो लोहिताङ्गो लोहितार्कसमद्युतिः॥१२॥

समं समभिरोहन्ति दुर्गाणि गगनेचराः ।
शृङ्गाणि कनकैर्घोरा युगान्तावर्तका ग्रहाः॥१३॥

चन्द्रमाः सह नक्षत्रैर्ग्रहैः सप्तभिरावृतः ।
चराचरविनाशार्थं रोहिणी नाभ्यनन्दत॥१४॥

गृहीतो राहुण चन्द्र उल्काभिरभिहन्यते ।
उल्काः प्रज्वलिताश्चन्द्रे प्रचेलुर्घोरदर्शनाः॥१५॥

देवानामपि यो देवः सोऽभ्यवर्षत शोणितम् ।
अपतन्गगनादुल्का विद्युद्रूपाः सनिःस्वनाः॥१६॥

अकाले पादपाः सर्वे पुष्यान्ति च फलन्ति च ।
लताश्च सफलाः सर्वा याः प्राहुर्दैत्यनाशनम्॥१७॥

फले फलान्यजायन्त पुष्पे पुष्पं तथैव च ।
उन्मीलन्ति निमीलन्ति हसन्ति च रुदन्ति च॥२८॥

विक्रोशान्ति च गम्भीरं धूमयन्ति ज्वलान्ति च ।
प्रतिमाः सर्वदेवानां कथयन्ति युगक्षयम्॥१९॥

आरण्यैः सह संसृष्टा ग्राम्याच मृगपक्षिणः ।
चुक्रुशुर्भैरवं तत्र मृगेन्द्रे समुपस्थिते॥२०॥

नद्यश्च प्रतिलोमा हि वहन्ति कलुषोदकाः ।
अपराह्णगते सूर्ये लोकानां क्षयकारके॥२१॥

न प्रकाशन्ति च दिशो रक्तरेणुसमाकुलाः ।
वानस्पत्या न पूज्यन्ते पूजनार्हाः कथञ्चन॥२२॥

वायुवेगेन हन्यन्ते भिद्यन्ते प्रणुदन्ति च ।
तदा च सर्वभूतानां छाया न परिवर्तते॥२३॥

अपराह्णगते सूर्ये लोकानां च युगक्षये ।
तदा हिरण्यकशिपोर्दैत्यस्योपरिवेश्मनः॥२४॥

भाण्डागारायुधागारे निविष्टमभवन्मधु ।
तथैव चायुधागारे धूमराजिरदृश्यत॥२५॥

स च दृष्ट्वा महोत्पातान्हिरण्यकशिपुस्तदा ।
पुरोहितं तदा शुक्रं वचनं चेदमब्रवीत्॥२६॥

किमथ भगवन्नन्ते महोत्पाताः समुत्थिताः ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे॥२७॥

शुक्र उवाच। श्रणु राजन्नवहितो वचनं मे महासुर ।
यदर्थमिह दृश्यन्ते महोत्पाता महाभयाः॥२८॥

यस्यैते सम्प्रदृश्यन्ते राज्ञो राष्ट्रे महासुर ।
देशो वा ह्रियते तस्य राजा वा बन्धमर्हति॥२९॥

अतो बुद्ध्या समीक्षस्व यथा सर्वं प्रणश्यति ।
बृहद्भयं हि न चिराद्भविष्यति न संशयः॥३०॥

एतावदुक्त्वा शुक्रस्तु हिरण्यकशिपुं तदा ।
स्वस्तीत्युक्त्वा तु दैत्येन्द्रं जगाम स्वं निवेशनम्॥३१॥

तस्मिन्गते स दैत्येन्द्रो ध्यातवान्सुचिरं तदा ।
आसाञ्चक्रे सुदीनात्मा ब्रह्मवाक्यमनुस्मरन् ।
असुराणां विनाशाय सुराणां विजयाय च॥३२॥

दृश्यन्ते विविधोत्पाता घोरा घोरनिदर्शनाः ।
एते चान्ये च बहवो घोरा द्युत्पातदर्शनाः॥३३॥

दैत्येन्द्राणां विनाशाय दृश्यन्ते कालनिर्मिताः ।
ततो हिरण्यकशिपुर्गदामादाय सत्वरम्॥३४॥

अभ्यद्रवत वेगेन धरणीमनुकम्पयन् ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो पदा संसृष्टवान्महीम्॥३५॥

सन्दष्टौष्ठपुटः क्रोधाद्वराह इव पूर्वजः ।
मेदिन्यां कम्प्यमानायां दैत्येन्द्रेण महात्मना॥३६॥

महीधरेभ्यो नागेन्द्रा निपेतुर्भयविक्तवाः ।
विषज्वालाकुलैर्वक्त्रैर्विमुञ्चन्तो हुताशनम्॥३७॥

चतुःशीर्षाः पञ्चशीर्षाः सप्तशीर्षाश्च पन्नगाः ।
वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनञ्जयौ॥३८॥

एलापत्रश्च कालीयो महापद्मश्च वीर्यवान् ।
सहस्रशीर्षधृङ्नागो हेमतालध्वजः प्रभुः॥३९॥

शेषोऽनन्तो महीपालो दुष्प्रकम्पः प्रकम्पितः ।
दीप्तान्यन्तर्जलस्थानि पृथिवीधरणानि च॥४०॥

तदा क्रुद्धेन दैत्येन कम्पितानि समन्ततः ।
पातालतलचारिण्यो नागतेजोधराः शिवाः॥४१॥

आपश्च सहसा क्रुद्धा दुष्प्रकम्प्यरसाः शुभाः ।
नदी भागीरथी चैव सरयूः कौशिकी तथा॥४२॥

यमुना चैव कावेरी कृष्णा वेणा तथैव च ।
सुवेणा च महाभागा नदी गोदावरी तथा॥४३॥

चर्मण्वती च सिन्धुश्च तथा नदनदीपतिः ।
मेकलप्रभवश्चैव शोणो मणिनिभोदकः॥४४॥

सुस्रोता नर्मदा चैव तथा वेत्रवती नदी ।
गोमती गोकुलाकीर्णा तथा पूर्णा सरस्वती॥४५॥

मही कालनदी चैव तमसा पुण्यवाहिनी ।
सिता चेक्षुमती चैव देविका च महानदी॥४६॥

जम्बूद्वीपं रत्नवन्तं सर्वरत्नोपशोभितम् ।
सुवर्णकूटकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम्॥४७॥

महानदश्च लोहित्यः शैलकाननशोभितः ।
पत्तनं कौशिकारण्यं द्रविडं रजताकरम्॥४८॥

मागधांश्च महाग्रामानङ्गान्वङ्गांस्तथैव च ।
सुह्मान्मल्लान्विदेहांश्च मालवान्काशिकोसलान्॥४९॥

भुवनं वैनतेयस्य सुवर्णस्य च कम्पितम् ।
कैलासशिखराकारं यत्कृतं विश्वकर्मणा॥५०॥

रक्ततोयो भीमवेगो लौहित्यो नाम सागरः ।
शुभः पाण्डरमेघाभः क्षीरोदश्चैव सागरः॥५१॥

उदयश्चैव राजेन्द्र उच्छ्रितः शतयोजनम् ।
सुपर्णवेदिकः श्रीमान्नागपक्षिनिषेवितः॥५२॥

भ्राजमानोऽर्कसदृशैर्जातरूपमयैर्द्रुमैः ।
शालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकाभिश्च पुष्पितेः॥५३॥

अयोमुखश्च विपुलः सर्वतो धातुमण्डितः ।
तमालवनगन्धश्च पर्वतो मलयः शुभः॥५४॥

सुराष्ट्राञ्च सुबाह्लीकाः शूराभीरास्तथैव च ।
भोजाः पाण्डयाश्च वङ्गाश्च कलिङ्गास्तानलिप्तकाः॥५५॥

तथैवान्ध्राश्च पुण्ड्राश्च वामचूडाः सकेरलाः ।
क्षोभिस्तास्तेन दैत्येन सदेवाः साप्सरोगणाः॥५६॥

अगस्तभुवनं चैव यदगम्यं पुरा कृतम् ।
सिद्धचारणसङ्घैश्च सेवितं सुमनोहरम्॥५७॥

विचित्रनागविहगं सुपुष्पितलताद्रुमम् ।
जातरूपमयैःशृङ्गेरप्सरोगणसेवितम्॥५८॥

गिरिः पुष्पतकश्चैव लक्ष्मीवान्प्रियदर्शनः ।
उत्थितः सागरं भित्त्वा वयस्यश्चन्द्रसूर्ययोः॥५९॥

रराज सुमहाशृङ्गैर्गगनं विलिखन्निव ।
सूर्यचन्द्रांशुसङ्काशैः सागराम्बुसमावृतः॥६०॥

विद्युद्वान्पर्वतः श्रीमानायातः शतयोजनम् ।
विद्युतां यत्र सम्पाता निपात्यन्ते नगोत्तमे॥६१॥

ऋषभः पर्वतश्चैव श्रीमानुषभसंस्थितः ।
कुञ्जरः पर्वतश्चैव यत्रागस्त्यगृहं महत्॥६२॥

विशाखरथ्या दुर्धर्षा सर्पाणामालया पुरी ।
तथा भोगवती चापि दैत्येन्द्रेणाभिकम्पिता॥६३॥

महामेघगिरिश्चैव पारियात्रश्च पर्वतः ।
चक्रवांस्तु गिरिः श्रेष्ठो वाराहश्चैव पर्वतः॥६४॥

प्राग्ज्योतिषपुरं चैव जातरूपमयं शुभम् ।
यस्मिन्वसति दुष्टात्मा नरको नाम दानवः॥६५॥

मेरुश्च पर्वतश्रेष्ठो मेघगम्भीरनिःस्वनः ।
षष्टिं तत्र सहस्राणि पर्वतानां विशाम्पते॥६६॥

तरुणादित्यसङ्काशो महेन्द्रश्च महागिरिः ।
देवावासः शुभः पुण्यो गिरिराजो दिवं गतः॥६७॥

हेमशृङ्गो महाशैलस्तथा मेघसखो गिरिः ।
कैलासश्चापि दुष्कम्पो दानवेन्द्रेण कम्पितः॥६८॥

यक्षराक्षसगन्धर्वैर्नित्यं सेवितकन्दरः ।
श्रीमान्मनोहरश्चैव नित्यं पुष्पितपादपः॥६९॥

हेमपुष्करसञ्छन्नं तेन वैखानसं सरः ।
कम्पितं मानसं चैव राजहंसैर्निषेवितम्॥७०॥

विशृङ्गः पर्वतश्चैव कुमारी च सरिद्वरा ।
तुषारचयसङ्काशो मन्दरश्चैव पर्वेतः॥७१॥

उशीरबीजश्च गिरी रुद्रोपस्थस्तथाद्विराट् ।
प्रजापतेश्च निलयस्तथा पुष्करपर्वतः॥७२॥

देवावृत्पर्वतश्चैव तथा वै वालुको गिरिः ।
क्रौञ्चः सप्तर्षिशैलश्च धूमवर्णश्च पर्वतः॥७३॥

एते चान्ये च गिरयो देशा जनपदास्तथा ।
नद्यश्च सागराश्चैव दानवेन्द्रेण कम्पिताः॥७४॥

कपिलश्च महीपुत्रो व्याघ्राक्षश्चैव कम्पितः ।
खेचराश्च निशापुत्राः पातालतलवासिनः॥७५॥

गणास्तथा परे रौद्रा मेघनादाङ्‌कुशायुधाः ।
ऊर्ध्वगो भीमवेगश्च सर्व एवाभिकम्पिताः॥७६॥

वैशम्पायन उवाच। तत्रादित्याश्च साध्याश्च विश्वे च मरुतस्तथा ।
रुद्रा देवा महात्मानो वसवश्च महाबलाः॥१॥

आगम्य ते मृगेन्द्रस्य सकाशं सूर्यवर्चसः ।
ऊचुः सन्त्रस्तमनसो देवा लोकक्षयार्दिताः॥२॥

जहि देव दितेः पुत्रं दानवं लोकनाशनम् ।
दुर्वृत्तमसदाचारं सह सर्वैर्महासुरैः॥३॥

त्वं ह्येषामन्तकृन्नान्यो दैत्यानां दैत्यनाशन ।
तन्नाशय हितार्थाय लोकानां स्वस्ति वै कुरु॥४॥

त्वं गुरुः सर्वलोकानां त्वमिन्द्रस्त्वं पितामहः ।
ऋते त्वदन्यच्छरणं न भूतं न भविष्यति॥५॥

तच्छ्रुत्वा वचनं देवो देवानामादिसम्भवः ।
ननाद सुमहानादमतिगम्भीरनिःस्वनम्॥६॥

पाटितान्यसुरेन्द्राणां मृगेन्द्रेण महात्मना ।
सिंहनादेन महता हृदयानि मनांसि च॥७॥

गणः क्रोधवशो नाम कालकेयस्तथा परः ।
वेगश्च वैगलेयश्च सहिकेयश्च वीर्यवान्॥८॥

संह्रादीयो महानादो महावेगस्तथा परः ।
कपिलश्च महीपुत्रो व्याघ्राक्षः क्षितिकम्पनः॥९॥

खेचराश्च निशापुत्राः पातालतलचारिणः ।
गणस्तथापरो रौद्रो मेघनादोऽङ्कुशायुधः॥१०॥

ऊर्ध्वगो भीमवर्गश्च भीमकर्मार्कलोचनः ।
वज्री शूली करालश्च हिरण्यकशिपुस्ततः॥११॥

जीमूतघनसङ्काशो जीमूत इव वेगवान् ।
जीमूतघनसन्नादो जीमूतसदृशद्युतिः॥१२॥

दृप्तेर्दैत्यगणैस्तुष्टो मृगेन्द्रेण महात्मना ।
देवारिर्दितिजो दृप्तो नृसिंहं समुपाद्रवत्॥१३॥

समुत्पत्य ततस्तीक्ष्णैर्मृगेन्द्रेण महानखैः ।
तत्रोङ्कारसहायेन विदार्य निहतो युधि॥१४॥

मही च लोकश्च शशी नभश्च ग्रहाश्च सूर्यश्च दिशश्च सर्वाः ।
नद्यश्च शैलाश्च महार्णवाश्च गताः प्रकाशं दितिपुत्रनाशात्॥१५॥

ततः प्रमुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
तुष्टुदुर्विविधैः स्तोत्रैरादिदेवं सनातनम्॥१६॥

देवा ऊचुः। यत्त्वया विहितं देव नारसिंहमिदं वपुः ।
एतदेवाचयिष्यन्ति परावरविदो जनाः ।
मृगेन्द्रत्वं च लोकेषु सर्वसत्वेषु वा विभो॥१७॥

गायन्ति त्वां च मुनयो मृगेन्द्र इति नित्यशः ।
त्वत्प्रसादात्स्वकं स्थानं प्रतिपन्नाः स्म वै विभो॥१८॥

एवमुक्तो देवसङ्घैर्नरसिंहो महामनाः ।
ब्रह्मा च परमप्रीतो विष्णोः स्तोत्रमुदैरयत्॥१९॥

ब्रह्मोवाच। भवानक्षरमव्यक्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् ।
कूटस्थमकृतं कर्तृ सनातनमनामयम्॥२०॥

साङ्ख्ययोगे च या बुद्धिस्तत्त्वार्थपरिनिष्ठिता ।
तां भवान्वेद विद्यात्मा पुरुषः शाश्वतो ध्रुवः॥२१॥

त्वं व्यक्तश्च तथाव्यक्तस्त्वत्तः सर्वमिदं जगत् ।
भवन्मया वयं देव भवानात्मा भवान्प्रभुः॥२२॥

चतुर्विभक्तमूर्तिस्त्वं सर्वलोकविभुर्गुरुः ।
चतुर्युगसहस्रेण सर्वलोकान्तकान्तकः॥२३॥

चतुर्वेदश्चतुर्होत्रश्चतुरात्मा सनातनः ।
प्रतिष्ठा सर्वभूतानामनन्तबलपौरुषः ।
कपिलप्रभृतीनां च यतीनां परमा गतिः॥२४॥

अनादिमध्यनिधनः सर्वात्मा पुरुषोत्तमः ।
स्रष्टा त्वं त्वं च संहर्ता त्वमेको लोकभावनः॥२५॥

भवान्ब्रह्मा च रुद्रश्च महेन्द्रो वरुणो यमः ।
भवान्कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभुरव्ययः॥२६॥

परां च सिद्धि परमं च देवं परं च मन्त्रं परमं मनश्च ।
परं च धर्मं परमं यशश्च त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥२७॥

परं च सत्यं परमं हविश्च परं पवित्रं परमं च मार्गम् ।
परं च होत्रं परमं च यज्ञं त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥२८॥

परं शरीरं परमं च धाम परं च योगं परमां च वाणीम् ।
परं रहस्यं परमां गतिं च त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥२९॥

परं परस्थापि परं च यत्परं परं परस्यापि परं च देवम् ।
परं परस्यापि परं प्रभुं च त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥३०॥

परं परस्यापि परं प्रधानं परं परस्यापि परं च तत्त्वम् ।
परं परस्यापि परं च धाता त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥३१॥

परं परस्यापि परं रहस्यं परं परस्यापि परं परं यत् ।
परं परस्यापि परं तपो यत्त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥३२॥

परं परस्यापि परं परायणं परं च गुह्यं च परं च धाम ।
परं च योगं परमं प्रभुत्वं त्वामाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्॥३३॥

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा स भगवान्सर्वलोकपितामहः ।
स्तुत्वा नारायणं देवं ब्रह्मलोकं गतः प्रभुः॥३४॥

ततो नदत्सु तूर्येषु नृत्यन्तीष्वप्सरःसु च ।
क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जगाम प्रभुरीश्वरः॥३५॥

नारसिंहीं तनुं त्यक्त्वा स्थापयित्वा च तद्वपुः ।
पौराणं रूपमास्थाय ययौ स गरुडध्वजः॥३६॥

अष्टचक्रेण यानेन भूतियुक्तेन शोभिना ।
अव्यक्तः प्रकृतिर्देवः संस्थानमगमत्प्रभुः॥३७॥

एवं महात्मना तेन नृसिंहवपुषा तदा ।
देवेन निहतः पूर्वं हिरण्यकशिपुश्च सः॥३८॥

वैशम्पायन उवाच। नृसिंह एष कथितो भूयोऽयं वामनोऽपरः ।
यत्र वामनमास्थाय रूपं रूपविदां वरः॥१॥

बलेर्बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा ।
विक्रमस्त्रिभिराक्रम्य त्रैलोक्यमखिलं हृतम्॥२॥

समुद्रवसना चोर्वी नानानगविभूषिता ।
हृत्वा दत्ता सुरेन्द्राय शक्राय प्रभविष्णुना॥३॥

जनमेजय उवाच। अत्र मे संशयो ब्रह्मन्नत्र कौतूहलं महत् ।
कथं नारायणो देवो वामनत्वमुपागतः॥४॥

यः पुराणे पुराणात्मा भूत्वा नारायणः प्रभुः ।
पद्मनाभो महाबाहुर्लोकानां प्रकृतिर्ध्रुवः॥५॥

अनादिमध्यनिधनस्त्रैलोक्यादिः सनातनः ।
देवदेवः सुराध्यक्षः कृष्णो लोकनमस्कृतः॥६॥

हव्यकव्यवहः श्रीमान्हव्यकव्यभुगव्ययः ।
अदित्या देवमातुश्च कथं गर्भेऽभवत्प्रभुः ।
स्रष्टा यो वासवस्थापि स कथं वासवानुजः॥७॥

प्रसूतो देवदेवेशो विष्णुत्वं प्राप्तवान्कथम् ।
एतदाचक्ष्व मे विप्र प्रादुर्भावं महात्मनः॥८॥

वैशम्पायन उवाच। शृणु राजन्कथां दिव्यामर्चितामृषिपुङ्गवैः ।
पुराणैः कविभिः प्रोक्तां ब्रह्मोक्तां ब्राह्मणेरिताम्॥९॥

मारीचस्य सुरेशस्य कश्यपस्य प्रजापतेः ।
अदितिर्दितिर्द्वे भार्ये भगिन्यौ जनमेजय॥१०॥

अदित्यां जज्ञिरे देवाः कश्यपस्य महात्मनः ।
धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा॥११॥

इन्द्रो विवस्थान्पूषा च पर्जन्यो दशमस्तथा ।
तथैकादशमस्त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते॥१२॥

दित्यां जातो हि बलवान्हिरण्यकशिपुः प्रभुः ।
तस्यानुजस्य दैत्येन्द्रो हिरण्याक्षः प्रतापवान्॥१३॥

हिरण्यकशिपोः पुत्राः पञ्च घोरपराक्रमाः ।
प्रह्रादश्चानुह्रादश्च जम्भः संह्राद एव च॥१४॥

विरोचनश्च प्राह्लादिस्तिस्य पुत्रो बलिः स्मृतः ।
पुत्रपौत्रं च बलवत्तेषामक्षयमव्ययम्॥१५॥

तेजस्विनां सुरारीणां दैत्येन्द्राणां मनस्विनाम् ।
गणाः सुबहुशो राजन्देशे देशे सहस्रशः॥१६॥

ते दृष्ट्वा नारासिंहेन हिरण्यकशिपुं हतम् ।
दैत्या देववधार्थाय बलिमिन्द्रं प्रचक्रिरे॥१७॥

दृष्ट्वा धर्मपरं नित्यं सत्यवाक्यं जितेन्द्रियम् ।
शौर्याध्ययनसम्पन्नं सर्वज्ञानविशारदम्॥१८॥

परावरगृहीतार्थं तत्वदार्शिनमव्ययम् ।
तेजस्विनं सुररिपुं हिरण्यकशिपुं यथा॥१९॥

अभिषेकेण दिव्येन बालं वैरोचनिं तथा ।
दैत्याधिपत्ये दितिजास्तदा सर्वेऽभ्यपूजन्॥२०॥

अभिषिक्तस्तदा दैत्यैर्बलिर्बलवतां वरः ।
ब्रह्मणा चैव तुष्टेन हिरण्यकशिपोः पदे॥२१॥

अभिषिक्तोऽसुरगणैर्बलिर्वैरोचनिस्तदा ।
काञ्चनैः कलशैःस्फीतैः सर्वतीर्थाम्बुसंवृतैः॥२२॥

जयशब्दं ततश्चक्रुराभिषिक्तस्य दानवाः ।
बलेरतुलवीर्यस्य सिंहासनगतस्य वै॥२३॥

कृत्वेन्द्रं दानवाः सर्वे बालिं बलवतां वरम् ।
तपो विज्ञापयामासुः शिरोभिः पतिताः क्षितौ॥२४॥

दैत्या ऊचुः। विदितं तव दैत्येन्द्र हिरण्यकशिपो यथा ।
त्रैलोक्यमासीदखिलं जगत्स्थावरजङ्गमम्॥२५॥

पितामहं तु हत्वा ते सुरेश्वरनिषूदन ।
हृतं तदैव त्रैलोक्यं शक्रश्चैवाभिषेचितः॥२६॥

तत्पितामहराज्यं त्वं प्रत्याहर्तुमिहार्हसि ।
अस्माभिः सहितो नाथ त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ।
प्रत्यानयस्व भद्रं ते राज्यं पैतामहं प्रभो॥२७॥

असुरगणसहस्रसंवृतस्त्वं जय दिवि देवगणान्महानुभावान् ।
अमितबलपराक्रमोऽसि राजन्नतिशयसे स्वगुणैः पितामहं स्वम्॥२८॥

वैशम्पायन उवाच। निशम्य तेषां वचनं महामतिबलिस्तदा प्रीतमना महाबलः ।
आज्ञापयास स दैत्यकोटिं त्रैलोक्यमद्यैव जयाम सर्वम्॥१॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलेर्वैरोचनस्य तु ।
उद्योगं परमं चक्रुर्दानवा युद्धदुर्मदाः॥२॥

महपद्मो निकुम्भश्च कुम्भकर्णश्च वीर्यवान् ।
काञ्चनाक्षः कपिस्कन्धो मैनाकः क्षितिकम्पनः॥३॥

शितकेशोर्ध्ववक्त्रश्च वज्रनाभः शिखी जटी ।
सहस्रबाहुर्विकटो व्याघ्राक्षः प्रियदर्शनः॥४॥

एकाक्ष एकपान्मुण्डो विद्युदक्षश्चचतुर्भुजः ।
गजोदरो गजशिरा गजस्कन्धो गजेक्षणः॥५॥

अष्टदंष्ट्रश्चतुर्वक्त्रो मेघनादी जलन्धरः ।
करालो ज्वालजिह्वास्यः शताङ्गः शतलोचनः॥६॥

सहस्रपादः समुखः कृष्णश्चैव महासुरः ।
रणोत्कटो दानपतिः शैलकम्पी कुलाकुलिः॥७॥

समुद्रो रभसश्चण्डो धूम्रश्चैव महासुरः ।
गोत्रजो गोक्षुरो रौद्रो गोदन्तः स्वस्तिको ध्रुवः॥८॥

मांसली मांसभक्षश्च वेगवान्केतुमाञ्छिबिः ।
पङ्कदिग्धशरीरश्च बृहत्कीर्तिमेहाहनुः॥९॥

समप्रभो विकुम्भाण्डो विरूपाक्षो महोदरः ।
श्वेतशीर्षश्चन्द्रहनुश्चन्द्रहा चन्द्रतापनः॥१०॥

विक्षरो दीर्घबाहुश्च मद्यपो मारुताशनः ।
तालजङ्घो महाभागः सरभः शलभः क्रथः॥११॥

समुद्रमथनो नादी विततश्च महाबलः ।
प्रलम्बो नरको व्याली धेनुकः काललोचनः॥१२॥

वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च भूतलोमा तथा विधुः ।
दुष्प्रसादः किरीटी च सूचीवक्त्रो महासुरः॥१३॥

सबाहुः कञ्जवाहुश्च करणः कलशोदरः ।
सोमपो देवयाजी च प्रवरो वीरमर्दनः॥१४॥

सुपथः खण्डमुक्तिश्च शिखिनेत्रः शिखिध्वजः ।
यथास्मृति मया प्रोक्ता मरीचेः कीर्तिवर्धनाः॥१५॥

एते चान्ये च बहवो नानाभूषणभूषिताः ।
रथौघैर्बहुसाहस्रैर्ययुर्योद्धमारिन्दमाः॥१६॥

दिव्याम्बरधरा दैत्या दिव्यमाल्यानुलेपनाः ।
दिव्यैश्च कवचैर्नद्धा दिव्यैश्चैवोच्छ्रितैर्ध्वजैः॥१७॥

दिव्यायुधधरा दैत्या गर्जमाना यथाम्बुदाः ।
बृहद्धी रथघोषैश्च चालयन्तो वसुन्धराम्॥१८॥

महाबला दिव्यबलास्त्रधारिणो भुजङ्गभोगप्रतिमैर्महाभुजैः ।
सुदुर्जया दैत्यवृषाः सुरारयो दितिप्रिया लोहितलोहितेक्षणाः॥१९॥

ते जग्मुरर्कज्वलनेन्द्रवीर्या महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगाः ।
विवृत्तदंष्ट्रा हरिधूम्रकेशा विवर्धमानाः शरदीव मेघाः॥२०॥

सहस्रबाहुर्बाणच बलेः पुत्रो महाबलः ।
स्थातिरथकोट्या वै सन्नह्यत महाबल॥२१॥

सर्वे मायाधरा दैत्याः सर्वे दिव्यास्त्रयोधिनः ।
सर्वे मदबलोत्सिक्ताः सर्वे लब्धवराः पुरा॥२२॥

सर्वे काञ्चनशैलाभाः पीतकौशेयवाससः ।
किरीटोष्णीषमुकुटा दिव्यभूषणभूषिताः॥२३॥

हिरण्यकवचाः सर्वे हिरण्यध्वजकेतवः ।
स्यन्दनस्था व्यराजन्त शारदा इव खे ग्रहाः॥२४॥

तापनीयैर्वरैर्निष्कैरनलज्वलितप्रभैः ।
हेमपर्वतशृङ्गस्थाः पुष्पिता इव किंशुकाः॥२५॥

तेषां मध्यगतो बाणः प्रावृषीवोत्थितो घनः ।
स्थितः शक्तिगदापाणिस्त्रिनल्वप्रतिमे रथे॥२६॥

विचित्राश्वध्वजयुगे चित्रभक्तिविराजिते ।
गदापरिघसम्पूर्णे हेमजालविभूषिते॥२७॥

अन्वीयमानो दितिजैर्वालखिल्यैरिवांशुमान् ।
नानाप्रहरणैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैरिवोरगैः॥२८॥

पञ्च तस्य महावीर्या दानवा युद्धदुर्मदाः ।
ररक्षू रथमव्यग्रा व्यादितास्या भयावहाः॥२९॥

सुबाहुर्मेघनादश्च भीमगर्भश्च वीर्यवान् ।
तथा कनकमूर्धा च वेगवान्केतुमानिति॥३०॥

कनकरजतभक्तिचित्रपार्श्वेपतगपतिप्रतिमे रथे स्थितोऽभूत् ।
जलदानिनदुतुल्यनेमिघोषे सुरगणसैन्यवधाय दानवेन्द्रः॥३१॥

अनायुषायाः पुत्रस्तु बलो नाम महासुरः ।
वृतः शतसहस्रेण रथानां भीमवर्चसाम्॥३२॥

युक्तमृक्षसहस्रेण रथमारुह्य वीर्यवान् ।
नीलायसमयं घोरं वायसाङ्कं सुदुर्जयम्॥३३॥

नीलाम्बरधरः श्रीमान्वैदूर्याचलसन्निभः ।
महता रथवेगेन प्रययौ दानवस्तदा॥३४॥

तत्रैकार्णवसङ्काशे सैन्यमध्ये व्यराजत ।
प्रभातसमये श्रीमान्त्समुद्रस्थ इवांशुमान्॥३५॥

सुतप्तजाम्बूनदतुल्यवर्चसा निशाकराकारतडिद्‌गुणाकरः ।
किरीटमुख्येन विभाति शोभिना यथा गिरिः शृङ्गवरेण भास्वता॥३६॥

षष्टी रथसहस्राणि नमुचेरसुरस्य वै ।
खरयुक्तानि सर्वाणि मेघतुल्यरवाणि च॥३७॥

नानाप्रहरणाः सर्वे सर्वे ते चित्रयोधिनः ।
महाभ्रधनसङ्काशा वेगवन्तो महाबलाः॥३८॥

रथो व्याघ्रसहस्रेण युक्तः परमवेगवान् ।
नमुचेरसुरेन्द्रस्य सर्वरत्नाविभूषितः॥३९॥

शार्दूलचिह्नः शुशुभे तस्य केतुर्हिरण्मयः ।
रथमध्ये सुरेशस्य मध्यन्दिनरविर्यथा॥४०॥

स भीमवेगश्च महाबलश्च प्रगृह्य चापं हिमवानिव स्थितः ।
नीलाम्बरः काञ्चनपट्टनद्धो दिशागजो यदुपेतकक्षः॥४१॥

किङ्किणीजालनिर्घोषं तपनीयविभूषितम् ।
सपताकध्वजोपतं ससन्ध्यमिव तोयदम्॥४२॥

चक्रैश्चतुर्भिः संयुक्तमष्टनल्वायतान्तरम् ।
हेमजालाकुलं दीप्तं कालचक्रमिवोदितम्॥४३॥

नानायुधधरं घोरं व्याघ्रचर्मपरिष्कृतम् ।
ईहामृगगणाकीर्णं चित्रभक्तिविराजितम्॥४४॥

तूणीरशरसम्पूर्णे शक्तितोमरसङ्कुलम् ।
गदामुद्गरसम्बाधं चापरत्नविभूषितम्॥४५॥

युक्तमृक्षसहस्रेण लम्बकेसरवर्चसा ।
राजतेन विकीर्णेन शोभितं सिंहकेतुना॥४६॥

स तेन शुशुभे दैत्यो मयो मायाविसर्पिणा ।
रथरत्ने स्थितः श्रीमानुदयस्थ इवांशुमान्॥४७॥

विमलरजतबिन्दुशोभिताङ्गं मणिकनकोज्ज्वलचारुभक्तिचित्रम् ।
अयुतशतसहस्रमूर्जितानां मयमनुयाति तदा महारथानाम्॥४८॥

वैशम्पायन उवाच। पुलोमा तु महादैत्यस्तिमिराकारगह्वरम् ।
आरुरोहायसं घोरं रथं पररथारुजम्॥१॥

उत्कर्णपर्वताकारं लोहजालान्तरान्तरम् ।
नेमिघोषेण महता क्षुभ्यन्तमिव सागरम्॥२॥

गदापरिघनिस्त्रिंशः सतोमरपरश्वधैः ।
शक्तिमुद्गरसङ्कीर्णं सतोयमिव तोयदम्॥३॥

रथमुष्ट्रसहस्त्रेण संयुक्तं वायुवेगिना ।
पुलोमाऽऽरुह्य युद्धाय प्रस्थितो युद्धदुर्मदः॥४॥

षष्टी रथसहस्राणि पुलोमानं महारथम् ।
अन्वयुः सूर्यवर्णानि प्रदीप्तानीव तेजसा॥५॥

खड्गध्वजेन महता तप्तकाञ्चनवर्चसा ।
भ्राजते रथमध्यस्थः पर्वतस्थ इवांशुमान्॥६॥

सुचारुचामीकरपट्टनद्धां महागदां कालनिभां महाबलः ।
प्रगृह्य बभ्राज स शत्रुमध्ये कार्ष्णायसीं केतुरिवास्थितोर्व्याम्॥७॥

हयग्रीवस्तु बलवान्हयग्रीवैर्महासुरैः ।
वृतः शतसहस्रेण रथानां रथिसत्तमः॥८॥

धराधरनिभाकारं सपत्नानीकमर्दनम् ।
स्यन्दनं भीममास्थाय युद्धायाभिमुखः स्थितः॥९॥

श्वेतशैलप्रतीकाशः श्वेतकुण्डलभूषणः ।
शुशुभे रथमध्यस्थः श्वेतशृङ्ग इवाचलः॥१०॥

महता सप्तशीर्षेण शोभितो नागकेतुना ।
वैडूर्यमणिचित्रेण प्रवालाङ्कुरशोभिना॥११॥

अमितबलपराक्रमाकृतीनां वररथिनामनुजग्मुरूर्जितानाम् ।
असुरगणशताभिगच्छमानं त्रिदशगणा इव वासवं प्रयान्तम्॥१२॥

प्रह्रादस्तु महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ।
सर्वमायाधरः श्रीमान् यष्टाक्रतुशतैरपि॥१३॥

समनह्यात तेजस्वी पावकार्चिःसमप्रभः ।
स्थानीकेन महता दुर्दिनाम्भोदनादिना॥१४॥

शूरेणामितवीर्येण हेमकुण्डलधारिणा ।
वृतो दैत्यसहस्रेण देवैरिव पितामहः॥१५॥

स्ववीर्यादग्रणीर्दृप्तो मत्तवारणविक्रमः ।
सुरसैन्यस्य सर्वस्य प्रतिक्षोभ इव स्थितः॥१६॥

स्ववीर्येणोदधेस्तुल्यः प्रदीप्ताग्निरिव ज्वलन् ।
तेजसा भास्कराकारः क्षमया पृथिवीसमः॥१७॥

तालध्वजेन दीप्तेन रथेनातिविराजता ।
तं यान्तमनुयान्ति स्म दानवाः शतसङ्घशः॥१८॥

सर्वे हिरण्यकवचाः सर्वे रत्नाविभूषिताः ।
दिव्याङ्गरागाभरणाः समरेष्वनिवर्तिनः॥१९॥

जाम्बूनदविचित्राङ्गा वैडूर्यविकृताङ्गदाः ।
दिव्यस्यन्दनमध्यस्थाः स्वस्था इव महाग्रहाः॥२०॥

आचारवांश्चैव जितेन्द्रियश्च धर्मे रतः सत्यपरोऽनसूयः ।
स्थितोऽग्नितोयाम्बुदवायुकल्पो रूपी यथा सर्वहरः कृतान्तः॥२३॥

शम्बरस्तु महामायो रथयूथपयूथपः ।
आरुरोह रथं दिव्यं सर्वयुद्धविशारदः॥२२॥

लोहिताक्षो महाबाहुः प्रतप्तोत्तमकुण्डलः ।
जीमूतघनसङ्काशो दिव्यस्रगनुलेपनः॥२३॥

विद्युज्ज्योतिर्निकाशेन मुकुटेनार्कवर्चसा ।
मणिरत्नविचित्रेण वैडूर्यवरशोभिना॥२४॥

तपनीयेन महता कवचेन विराजता ।
सन्ध्याभ्रेणेव सञ्च्छन्नः श्रीमानस्तशिलोच्चयः॥२५॥

त्रिंशच्छतसहस्राणि दैत्यानां चित्रयोधिनाम् ।
बलिनां कालकल्पानामन्वयुः शम्बरं तदा॥२६॥

युक्तं हयसहस्रेण शुक्लवर्णेन राजता ।
कौञ्चध्वजेन दीप्तेन रथेनाहवशोभिना॥२७॥

व्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालं नानाविहङ्गैरपि भक्तिचित्रम् ।
विद्युत्प्रभं भीमरवं सुवेगं रथं समारुह्य रराज दैत्यः॥२८॥

वैशम्पायन उवाच। अनुह्रादश्च तत्रैव दैत्यः परमदुर्जयः ।
हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रययौ युद्धलालसः॥१॥

चतुश्चक्रेण यानेन त्रिनल्वप्रतिमेन तु ।
युक्तेनाश्वैर्महावीर्यैः सिंहवक्त्रैरजिह्मगैः॥२॥

भीमगम्भीरनादेन नेमिघोषेण वीर्यवान् ।
चालयन्वसुधां सर्वां सशैलवनकाननाम्॥३॥

विनर्दमाना दैत्यौघा अनुह्रादं ययुः शुभाः ।
शतं शतसहस्त्राणां रथानां हेममालिनाम्॥४॥

परिघैर्भिन्दिपालेश्च भलैः पाशैः परश्वधैः ।
विविधायुधहस्तास्ते शूलमुद्गरपाणयः॥५॥

सुवर्णजालनिर्मुक्तैर्वज्रैश्च समलङ्कृताः ।
रथैश्चित्रैश्च कवचैः सज्जमाना महासुराः॥६॥

तदा विशालोच्छ्रितशैलरूपे बभौ रथे काञ्चनचित्रिताङ्गे ।
दैत्याधिपः सत्त्वबलानुरूपे समास्थितस्त्वप्रतिमे सुरूपे॥७॥

विरोचनश्च बलवान्वैश्वानरसमयतिः ।
महता रथवंशेन सर्वास्त्रकुशलः शुचिः॥८॥

व्यूहानां विनियोगज्ञो ज्ञानविज्ञानतत्त्ववित् ।
बलेः पिता सुरवरः सुराणामिव वासवः॥९॥

सर्वायुधसमोपेतं किङ्किणीजालभूषितम् ।
युक्तानां वाजिमुख्यानां सहस्रेणाशुगामिनाम्॥१०॥

रथमारुह्य दैत्येन्द्रो बभौ मेरुरिवापरः ।
किङ्किणीजालपर्यन्तं गजेन्द्रध्वजशोभितम् ।
सन्ध्याभ्रसमवर्णाभिः पताकाभिरलङ्कृतम्॥११॥

प्रवालजाम्बूनदभक्तिचित्रं व्यालं विकारान्तरनेमिघोषम् ।
रथं समारुह्य किरीटमाली ययौ स युद्धाय महासुरेन्द्रः॥१२॥

विरोचनानुजश्चैव कुजम्भो नाम दानवः ।
स्यन्दनैर्बहुसाहस्त्रैर्मणिकाञ्चनभूषितैः॥१३॥

वृतो मदबलोत्सिक्तैर्देवारिभिररिन्दमः ।
प्रासपाशगदाहस्तैर्दानवैर्युद्धकाङ्क्षिभिः॥१४॥

स पर्वतनिभाकारो भिन्नाञ्जनचयप्रभः ।
महता भ्राजमानेन किरीटेन सुवर्चसा॥१५॥

सर्वरत्नविचित्रेण कवचेन च संवृतः ।
महता दीप्तवपुषा रथेनेन्दुरिवांशुमान्॥१६॥

शातकौम्भेन महता तालवृक्षेण केतुना ।
रराज रथमध्यस्थो मेरुस्थ इव भास्करः॥१७॥

रणपटुरतिवीर्यसत्त्वबुद्धिः सुरसमराभिमुखः प्रयाति तूर्णम् ।
असुरगणसमावृतः कुजम्भस्त्रिदशगणैरिव वृत्रहामरेन्द्रः॥१८॥

असिलोमा च तत्रैव दानवः पर्वतायुधः ।
दारुणं वपुरास्थाय दारुणो दारुणाननः॥१९॥

रौद्रः शकटचक्राक्षो महाकायो महाबलः ।
कृष्णवासा महादंष्ट्रः किरीटी लोहिताननः॥२०॥

वृतो दैत्यसहस्रोघैर्गिरिपादपयोधिभिः ।
नानारूपधरैर्दृप्त्यैस्त्रिदशशत्रुभिः॥२१॥

ते शूलहस्ता गगने चरन्त इतस्ततस्तोयदवृन्दतुल्याः ।
खं छादयन्तस्तपनीयनिष्का यथोन्नताः प्रावृषि कालमेघाः॥२२॥

अनायुषायाः पुत्रस्तु वृत्रो नाम महासुरः ।
देवशत्रुर्महाकायस्ताम्रास्यो निर्नतोदरः॥२३॥

दीप्तजिह्नो हरिश्मश्रुरूर्ध्वरोमा महाहनुः ।
नीलाङ्गो लोहितमुखः किरीटी लोहिताम्बरः॥२४॥

आजानुबाहुर्विकृतः श्वेतदंष्ट्रो विभीषणः ।
महामायाधरो भीमो हेमकेयूरभूषणः॥२५॥

महता मणिचित्रेण कवचेन तु संवृतः ।
हेममालाधरो रौद्रश्चककेतुरमर्षणः॥२६॥

किङ्किणीशतसङ्घुष्टं तपनीयविभूषितम् ।
युक्तं हयसहस्रेण रक्तध्वजपताकिनम्॥२७॥

रथानीकेन महता युद्धायाभिमुखो ययौ ।
दिव्यं स्यन्दनमास्थाय दैत्यानां नन्दिवर्धनः॥१८॥

तपितकनकबिन्दुपिङ्गलाक्षो दितितनयोऽसुरसैन्ययुद्धनेता ।
विकसितकमलाभचारुचक्षुः सितदशनः शुशुभे रथासनस्थः॥२९॥

एकचक्रस्तु तत्रैव सूर्यचक्र इवोदितः ।
कालचक्रसमो रौद्रश्चक्रायुध इवोद्यतः ।
सर्वायसमयं दिव्यं रथमास्थाय भासुरम्॥३०॥

वृतो दैत्यगणैर्दृप्तैः कालायसशिलायुधैः ।
तस्याशीतिसहस्राणि रथिनां चित्रयोधिनाम्॥३१॥

सर्वे कालान्तकप्रख्या रुधिराक्षा महाबलाः ।
आयसैः काञ्चनैश्चैव सन्नद्धा वरवर्णिनः॥३२॥

व्यराजन्तान्तरिक्षस्था नीला इव पयोधराः ।
सन्दष्टौष्ठपुटा घोरा महाकाया महासुराः ।
वधाय सुरसैन्यस्य सन्नह्यन्त महाबलाः ।
सर्वे कालान्तकप्रख्या धीराःसमरदुर्जयाः॥३३॥

सागरोदरगम्भीरा नीलवक्रा दुरासदाः ।
रेजुर्यान्तोऽसुरवरा वेलातीता इवार्णवाः॥३४॥

ते भीममायाः सुसमृद्धकायाः किरीटिनः काञ्चनभूषिताङ्गाः ।
ययुस्तदा स्वायुधदीप्तहस्ता नभः सपक्षा इव पर्वतेन्द्राः॥३५॥

सन्दिष्टो बलिपुत्रेण वृत्रम्राजा महासुरः ।
वधाय सुरसैन्यस्य सन्नह्यस्वेति वीर्यवान्॥३६॥

हेमताली महादंष्ट्रः स्रग्वी रुचिरकुण्डलः ।
रक्तमाल्याम्बरधरश्चण्डः समरदुर्जयः॥३७॥

सुमहावृत्तनयनः स किरीटी धनुर्धरः ।
प्रभिन्न इव मातङ्गः शार्दूलसमविक्रमः॥३८॥

महातालनिभं चापं तथा रुचिरसायकम् ।
विस्फारयन्महावेगं वज्रनिष्पेषनिःस्वनम्॥३९॥

रथेन खरयुक्तेन ध्वजेन भुजगेन ह ।
शुशुभे स्यन्दनस्थः स सन्ध्यागत इवांशुमान्॥४०॥

रथैस्तु बहुसाहस्रैर्हेमपट्टविभूषितैः ।
कूटमुद्गरसम्पूर्णैर्जलपूर्णैरिवाम्बुदैः ।
स दैत्येन्द्रोऽभिचक्राम तस्मिन्युद्ध उपस्थिते॥४१॥

पवनसमगतिविशालवक्षा विकसितप‌ङ्कजचारुगर्भगौरः ।
प्रवररथगतो ययौ स तूर्णं त्रिदशगणैरभिलक्षित प्रभावः॥४२॥

सिंहिकातनयश्चैव राहुर्नाम महासुरः ।
विकटः पर्वताकारः शतशीर्षा शतोदरः॥४३॥

पीतमाल्याम्बरधरो जाम्बूनदविभूषितः ।
स्निग्धवैडूर्यसङ्काशः पद्मपत्रानभेक्षणः॥४४॥

सर्वकाञ्चनसंयुक्तं मणिजालपरिष्कृतम् ।
पताकाशतसङ्कीर्णं युक्तं परमवाजिभिः॥४५॥

आरुरोह रथं दिव्यं दैत्यः परमवीर्यवान् ।
ननाद च महानादं कम्पयन्वसुधातलम्॥४६॥

मयेन विहितो दिव्यस्तस्य केतुर्हिरण्मयः ।
मयूरपक्षसङ्काशं कवचं चायसं महत्॥४७॥

भीमवेगरवैश्चान्यै रथैर्दिव्यैः सुभासुरैः ।
नानाप्रहरणाकीर्णैः सेव्यमानो महाबलः॥४८॥

असुरगणपतिर्गजेन्द्रगामी अतिरभसगतिर्महासुराणाम् ।
अरिगणमाभितो विभुः प्रयातो गिरिवरमस्तमिवांशुमान्त्सुप्तिः॥४९॥

विप्रचित्तिस्तु तत्रैव दनोर्वंशविवर्धनः ।
कश्यपस्यात्मजः श्रीमान्ब्रह्मणस्तेजसा समः॥५०॥

यष्टा क्रतुसहस्राणां वेदवित्तपसाऽन्वितः ।
स्वयम्भुवा दत्तवरो वरदश्च स्वयम्भुवः ।
ईशित्वं च महत्त्वं च वशित्वं च महाद्युतेः॥५१॥

ऐश्वर्यगुणसम्पन्नो ब्रह्मेव स्वयमूर्जितः ।
सार्धं पुत्रैश्च पौत्रैश्च सन्नह्यत महाबलः॥५२॥

सर्वे मायाधराः शूराः कृतास्त्रा रणदुर्जयाः ।
सर्वे कमलवर्णाभा हेमकूटोच्छ्रयोच्छ्रयाः॥५३॥

सर्वे रजतसङ्काशाः कैलासशिखरोपमाः ।
मयेन निर्मितास्तेषां सर्वे मायामया रथाः॥५४॥

विचरन्तो व्यराजन्त शारदा इव तोयदाः ।
सर्वे हंसध्वजाः श्वेताः श्वेतदण्डसमुच्छ्रयाः॥५५॥

श्वेताम्बरधरा दैत्याः श्वेतमाल्यविभूषिताः ।
श्वेतातपत्राः सर्वे ते श्वेतकुण्डलमण्डिताः॥५६॥

मुक्ताहारवृतोरस्का भान्ति नाकेश्वरा इव ।
महाग्रहनिभाकाराः शत्रूणां लोमहर्षणाः॥५७॥

रक्तचित्राम्बरधराश्चित्राभरणभूषिताः ।
त्रैलोक्यविजयं नाम रथमास्थाय वीर्यवान् ।
कैलासशिखराकारमष्टनल्वायतान्तरम्॥५८॥

युक्तं वाजिसहस्रेण सितेन शिववर्चसा ।
पताकाशतसञ्छन्नं नानायुधविकल्पितम्॥५९॥

हिमांशुकुन्दप्रतिमं विशालं सितातपत्रं दनुजेश्वरस्य ।
विभाति तस्योपरि धार्यमाणं श्वेताद्रिमूर्धोपगतः शशाङ्कः॥६०॥

केशी दानवमुख्यस्तु जिह्मस्ताम्राक्षदर्शनः ।
नीलमेघचयप्रख्यः कालः पुरुषविग्रहः॥६१॥

महाग्रहनिभाकारः शत्रूणां लोमहर्षणः ।
चित्रमाल्याम्बरधरो रक्ताभरणभूषितः॥६२॥

शताक्षः शतबाहुश्च हरिश्मश्रुर्महाबलः ।
शङ्कुकर्णो महानादो वपुषा घोरदर्शनः॥६३॥

युक्तं महिषकैर्दिव्यैर्घण्टाकोटिकृतस्वनम् ।
महावारिधराकारमास्थाय रथमुत्तमम्॥६४॥

ध्वजेनोष्ट्रेण महता नीलकेसरवर्चसा ।
नानारागविचित्राभिः पताकाभिर्विभूषितम्॥६५॥

द्विपञ्चाशत्सहस्राणि रथानामुग्रवर्चसाम् ।
ययुस्तस्यासुरेन्द्रस्य प्रयातस्य सुरान्प्रति॥६६॥

भान्ति भिन्नाञ्जननिभाः प्रयातस्य महात्मनः ।
दंष्ट्रार्धचन्द्रवदनाः सबलाका इवाम्बुदाः॥६७॥

तत्तस्य वैडूर्यसुवर्णचित्रं विद्युत्प्रभं भास्कररश्मितुल्यम् ।
किरीटमाभात्यसुरोत्तमस्य दावाग्निदीप्तं शिखरं यथाद्रेः॥६८॥

वृषपर्वाऽसुरश्चैव श्रीमांश्च सुरसूदनः ।
आरुरोह रथं दिव्यं मेरुशृङ्गमिवांशुमान्॥६९॥

प्रवालजाम्बूनदचित्रकूबरं महारथं भारसहं महार्हम् ।
स्वलङ्कृतं राजतहेमकुण्डलं गभस्तिनक्षत्रतडिन्निकाशम्॥७०॥

केयूरयुक्ताङ्गदनद्धबाहुः सहस्त्रतारेण च चर्मणा सः ।
साङ्ग्रामिकराभरणैश्च चित्रैर्मध्याह्नसूर्यप्रतिमो बभूव॥७१॥

महाबलो बद्धतलाङ्गुलित्रो बलोत्कटः किंशुकलोहिताक्षः ।
प्रगृह्य चामीकरचारुचित्रं चापं स्थितो वृत्तविशालनेत्रः॥७२॥

महासुरेन्द्रश्च महासुरैर्वृतो बलिस्तदा स्यन्दनमारुरोह ।
वैडूर्यहेमोपचितं विशालं विद्युत्प्रभं षोडशनल्वमात्रम्॥७३॥

युक्तं सहस्रेण दितेः सुतानां गजाननानां विकृताकृतीनाम् ।
चामीकरोरःस्थलभूषितानां प्रनर्दतां प्रावृषि चाम्बुदानाम्॥७४॥

महारथं देवरथप्रकाशं सहस्रमायेन मयेन सृष्टम् ।
ईहामृगाक्रीडितभक्तिचित्रं दिव्यं रथं दिव्यरथानुयातम्॥७५॥

सकिङ्किणीकं विमलं सुविस्तृतं हिरण्मयैः पद्मशतैरलङ्कृतम् ।
अभ्याददे वैजयिक जयाय स्रजं बलिर्हेमविचित्रपुष्पाम्॥७६॥

आबध्य मालां प्रभया विचित्रां बलिस्तदा भाति भुजैर्विशालैः ।
रराज तैः सर्वसमृद्धियुक्तैर्महार्चिषा सूर्य इवाम्बरस्थः॥७७॥

स्रजं तदाबध्यति चास्य दुर्गा सर्वासुराणामिव हारभूताम् ।
वैरोचनिः सर्वश्रियाऽभिजुष्टो विभ्राजतेऽसौ शरदीव चन्द्रः॥७८॥

मेरोस्तटैर्वा ज्वलनप्रकाशैरादित्यसंयुक्तमिवाम्रजालम् ।
प्रासाश्च पाशाश्च हिरण्यबद्धा वर्माणि खड्गाश्च परश्वधाश्च॥७९॥

धनूंषि वज्रायुधसप्रभाणि दिव्या गदा वज्रमुखाश्च शक्त्यः ।
दिव्याश्च खड्गा विशिखाश्च दीप्ता नाराचपूर्णा विविधाश्च तूणाः॥८०॥

धृता रथे दैत्यवृषस्य तस्य चकाशिरे प्रज्वलिता यथोल्काः ।
ते चामरापीडधराः सुदंष्ट्राः सुवर्णमुक्तामणिहेमचित्राः॥८१॥

वीज्यन्ति वालव्यजनैर्विनीता महासुराः स्यन्दनवेदिकास्थाः ।
अयःशिरा अश्वशिरा दुरापः शिबिर्मतङ्गो विशिराः शताक्षः॥८२॥

अयो निकुम्भः कथनश्च दानवो ररक्षिरे ते दश दानवाधिपम् ।
पुरश्चराश्चैव सहस्रशोऽसुराः पदातयो दानवराजरक्षिणः॥८३॥

शतध्निचक्राशनिशक्तिपाणयः प्रजग्मुरग्रेऽनिलतुल्यवेगिनः ।
घण्टाः सुशब्दास्तपनीयबद्धा आडम्बरा गर्गरडिण्डिमाश्च॥८४॥

महारवा दुन्दुभयश्च नेदू रथप्रयाणे दितिजेश्वरस्य ।
तस्योत्थितः काञ्चनवेदिकाढ्यो हिरण्मयो दिव्यमहापताकः॥८५॥

महाध्वजो वै तपनीयनद्धो रराज वीरस्य यथा विवस्वान् ।
समुच्छ्रितं काञ्चनमातपत्रं स्त्रक्काञ्चनी वक्षसि चास्य भाति॥८६॥

समन्ततश्चाप्यसुराश्चरन्ति दैत्यर्षयः प्राञ्जलयो जयन्ति ।
पुरोहिताः शत्रुवधे समाहितास्तथैव चान्ये श्रुतशीलवृद्धाः॥८७॥

जपैश्च मन्त्रैश्च तथौषधीभिर्मेहात्मनः स्वस्त्ययनं प्रचकुः ।
स तत्र वस्त्राणि शुभाश्च गावः फलानि पुष्पाणि तथैव निष्कान्॥८८॥

बलिर्द्विजेभ्यः प्रयतः प्रयच्छन्विराजतेऽतीव यथा धनेशः ।
सहस्रसूर्यो बहु किङ्किणीकः परार्द्ध्यजाम्बूनदहेमचित्रः॥८९॥

सहस्रचन्द्रायुततारकश्च रथो बलेरग्निरिवावभाति ।
तमास्थितो दानवसङ्गृहीतं महाबलः कार्मुकधृक् सबाणः॥९०॥

उद्वर्तयिष्यांस्त्रिदशेन्द्रसेनामतीव रौद्रं स बिभर्ति रूपम् ।
स वेगवान्वीररथौघसङ्कुलः प्रयाति देवान्प्रति दैत्यसागरः॥९१॥

महार्णवो वीचितरङ्गसङ्कुलो यथा जलौघैर्युगसंशये तथा ।
त्रैलोक्यवित्रासकरैर्वपुर्भिस्तान्यग्रतो यान्ति बले रथस्य ।
महाबलान्युच्छ्रितकार्मुकाणि सपर्वतानीव वनानि राजन्॥९२॥

वैशम्पायन उवाच। श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तरो जनमेजय ।
भूयस्त्रिदशसैन्यस्य शृणु विस्तरमादितः॥१॥

सुराधिपस्तु भगवानाज्ञापयत वै सुरान् ।
मरुद्गणांस्तथादित्यान्विश्वान्देवांश्च वासवः॥२॥

वसूनष्टौ भृशं सर्वान्यक्षरक्षोमहोरगान् ।
विद्याधरगणान्सर्वान्गन्धर्वांश्च महाबलान्॥३॥

महार्णवांश्च शैलांश्व तथा रुद्रान्महौजसः ।
यमवैश्रवणौ चोभौ वरुणं च जनाधिपम्॥४॥

ये तु सिद्धा महात्मानः पितरश्च मनस्विनः ।
राजर्षयश्च शतशो योगसिद्धास्तथैव च॥५॥

त्रिदशाज्ञापकः शक्र आज्ञापयति वीर्यवान् ।
भवन्तो दैत्यनाशाय सन्नह्यन्तामिति प्रभुः॥६॥

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा ततः सर्वे दिवौकसः ।
सन्नह्यन्त महात्मानः शक्रस्य समविक्रमाः॥७॥

नानाकवचिनः सर्वे विचित्रकवचध्वजाः ।
नानायुधोद्यतकरा मत्ता इव महागजाः॥८॥

केचिदारुरुहुर्याघ्रान्केचिदारुरुहुर्गजान् ।
केचिदारुरुहुर्नगान्केचिदारुरुहुर्वेषान्॥९॥

हरिनेत्रो हरिश्मश्रुर्द्विरदैरावृतध्वजम् ।
रथं हरिहयैर्युक्तं स प्रायात्समरं प्रति॥१०॥

आदित्यवर्णं विरजं सुधौतं त्वष्ट्रा स्वयं निर्मितमीश्वरार्थम् ।
जालैश्च जाम्बूनदभक्तिचित्रैरलङ्कृतं काञ्चनदामभिश्च॥११॥

सकूबरोपस्करबन्धुरेषं विद्युत्प्रभाभिः कृतमामिताभ्रम् ।
कैलासङ्गोपममिन्द्रयानं सुचारुचारुप्रतिचक्रचक्रम्॥१२॥

तारासहस्रैः खचितं ज्वलिद्भिर्देवार्हमाल्यार्चितसर्वदेहम् ।
समुच्छ्रितं श्रीध्वजमक्षयाक्षं प्रज्वाल्यमानं पुरुषोत्तमेन॥१३॥

आस्थाय तं भास्करमाशुवेगं शचीपतिर्लोकपतिः सुरेशः ।
वज्रस्य धर्ता भुवनस्य गोप्ता ययौ महात्मा भगवान्महेन्द्रः॥१४॥

आमुच्य वर्माथ सहस्त्रतारं हुताशनादित्यसमप्रभावम् ।
सूर्यप्रभं चामुमुचे किरीटं मालां च जाम्बूनदवैजयन्तीम्॥१५॥

त्वष्ट्रा कृतं भास्कररश्मिदीप्तं सुतीक्ष्णघोरामलतीव्रधारम् ।
महासुराणां रुधिरार्द्रमुग्रं प्रगृह वज्रं शतपर्वभीमम्॥१६॥

महाशनी द्वे च महाग्रहाभे दीप्ताममोघां च स शक्तिमुग्राम् ।
चक्रं तथैन्द्रं सुमहत्प्रतापं प्रगृह्य शक्तः प्रययौ रणाय॥१७॥

सहस्रभूतपतिः सनातनः सनातनानामपि यः सनातनः ।
खङ्गं च देवाधिपतिर्महात्मा वैयाघ्रमादाय च चर्म चित्रम्॥१८॥

क्षरोदधिक्षोभसमुच्छ्रितानि पुरामृतादुत्तमभूषणानि ।
देवासुराणां समनिर्जितानि सोमार्कनक्षत्रतडित्प्रभाणि॥१९॥

दत्तान्यदित्या मणिकुण्डलानि युद्धे प्रयातस्य सुरेश्वरस्य ।
तैर्भूषितो भाति सहस्रचक्षुरुद्योतयन्वे विदिशो दिशश्च॥२०॥

हरिः प्रभुर्नेत्रसहस्रचित्रो विभाति युद्धाभिमुखः सुरेन्द्रः ।
यथा सितं शारदमभ्रकल्पं नभस्तलं ह्यृक्षसहस्रचित्रम्॥२१॥

स्तुवन्ति यान्तं विपुलैवचोभिर्जयाशिषा चोर्जितसत्त्ववीर्यम् ।
अत्रिर्वसिष्ठो जमदग्निरुर्वो बृहस्पतिर्नारदपर्वतौ च॥२२॥

तमन्वयुर्देवगणा महेन्द्रं प्रयान्तमादित्यसमानवर्चसम् ।
विश्वे च देवा मरुतस्तथैव साध्यास्तथादित्यगणाश्च सर्वे॥२३॥

ते देवराजस्य पुरन्दरस्य हयाश्च ये मातलिसङ्गृहीताः ।
प्रयान्ति देवेश्वरमुद्रहन्तो नमस्तलं पद्भिरिवाक्षिपन्तः॥२४॥

ब्रह्मर्षयश्चैव महर्षयश्च राजर्षयश्चाक्षयपुण्यलोकाः ।
सर्वेऽनुजग्मुः सहसा ज्वलन्तं तेजोन्वितं शक्रममित्रसाहम्॥२५॥

प्रगृह्य शूलांश्च परश्वधांश्च दीप्तानि चापान्यशनीर्विचित्राः ।
वर्माणि चामुच्य हिरण्मयानि प्रयान्ति सूर्यांशुसमप्रभाणि॥२६॥

तथा कुबेरोऽश्वसहस्रयुक्तं श्रेष्ठं रथं सर्वसहं महार्हम् ।
दिव्यं समारुह्य रणाय यातो धनेश्वरो दीप्तगदाग्रहस्तः॥२७॥

निशाचराः पावकधूमकाया रक्षोवृषा रुद्रसखस्य तस्य ।
विशालनानायुधदप्तिहस्ता यान्त्यग्रतो वैश्रवणस्य राज्ञः॥२८॥

ते लोहिताक्षाः परिवार्य देवं व्रजान्ति भिन्नाञ्जनचूर्णवर्णाः ।
यक्षोत्तमा यक्षपतिं धनेशं रक्षन्ति वै पाशगदासिहस्ताः॥२९॥

पुण्यः प्रभुः प्राणपतिर्जितात्मा वैवस्वतो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
तडिद्गणाभं शतवाजियुक्तं रथं समारोहत सूर्यकल्पम्॥३०॥

तं लोकपालं पितरोऽनुजग्मुर्विविक्तपापा ज्वलितास्तपोभिः ।
सर्वे च भूता भुवनप्रधाना नानायुधव्यग्रकराः सुभीमाः॥३१॥

दण्डं महास्त्रं परिगृह्यय देवो लोकाङ्कुशं निग्रहनिश्चितार्थम् ।
हिरण्मयानां कमलोत्पलानां मालां मनोज्ञामवसज्य कण्ठे॥३२॥

स्थितोऽस्थिमेदामिषलोहितार्द्रं सर्वासुराणां निधनं विरूपम् ।
तेजोमयं मुद्गरमुग्ररूपं विकर्षमाणोऽरुणधूम्रनेत्रः॥३३॥

समन्वितो व्याधिशतैरनेकैर्ययौहीरश्मश्रुरुदारसत्त्वः ।
महासुराणां निधनाय बुद्धिं चक्रे तदा व्याधिपतिः कृतान्तः॥३४॥

ततस्त्रिशीषैर्भुजगैर्बृहद्भिर्युक्तं रथं हेमचितं महात्मा ।
आस्थाय कुन्देन्दुनिभं जलेशो ययौ रणायासुरदर्पहन्ता॥३५॥

वैडूर्यमुक्तामणिभूषिताङ्गस्तेजोमयः पाशगृहीतहस्तः ।
महासुराणां निधनाय देवः प्रयाति रूप्याङ्गदबद्धबाहुः॥३६॥

अन्वीयमानो जलदेवताभिर्निषेच्यमाणो जलजैश्च सत्वैः ।
संस्तूयमानश्च महर्षिवृन्दैः सम्पूज्यमानश्च महाभुजङ्गैः॥३६A॥

कैलासशृङ्गप्रतिमोऽप्रमेयः समुद्रनाथोऽमृतपो महात्मा ।
महोरगैः स्वैस्तनयैः सुगुप्तो ययौ रथेनार्कसमप्रभेण॥३७॥

युद्धायतं यान्तमदीनसत्वं नभस्तले चन्द्रमिवातिकान्तम् ।
पश्यन्ति भूतानि महानुभावं संहृष्टरोमाणि कृताञ्जलीनि॥३८॥

धातार्यमांशोऽथ भगो विवस्वान्पर्जन्यमित्रौ च शशी च देवः ।
त्वष्टा तथैवोर्जितविश्वकर्मा पूषा च साक्षाद्दिवि देवराजः॥३९॥

सौरच्छदैः सध्वजकिङ्किणीकैर्वैडूर्यनिष्कैश्चितहेमकण्ठैः ।
हयैर्वरैः शक्ररथप्रकाशैर्युक्तान्रथानारुरुहुः सुरास्ते॥४०॥

दिवाकराकारनिभानि केचिद्धुताशनार्चिः प्रतिमानि केचित् ।
निशाकरांशुप्रतिमानि केचित्तडिद्गणोद्द्योतनिभानि केचित्॥४१॥

नीलांशुमेघप्रतिमानि केचित्कार्ष्णायसाकारानभानि केचित् ।
वर्माणि दिव्यानि महाप्रभाणि त्वष्ट्रा कृतान्युत्तमभानुमन्ति॥४२॥

आमुच्य मालाश्च सुवर्णपुष्पाः प्रयान्ति तोयानिलतुल्यवेगाः ।
द्वावश्विनौ चैव महानुभावौ रूपोत्तमौ धर्मभृतां वरिष्ठौ॥४३॥

रथं समारुह्य सुवर्णचित्रं रणं गतौ काञ्चनतुल्यवर्णौ ।
भानोः सुता वै वसवश्च सर्वे बलोत्कटा दैत्यवधाय देवाः॥४४॥

रथांश्च नागांश्च महाप्रमाणानास्थाय जग्मुः सुशुभास्त्रहस्ताः ।
रुद्राश्च सर्वेऽरुणधूमवर्णाः श्वेतैर्ययुर्गोपतिभिर्बृहद्भिः॥४५॥

महौजसः सर्वगुणोपपन्ना दीप्तात्मनो भाभिरिव ज्वलन्तः ।
नानायुधव्यग्रकरैर्भुजैस्तैर्लोकान्त्समस्तानिव निर्दहन्तः॥४६॥

ययुः ससैन्यास्तपनीयनद्धाः सविद्युतस्तोयधरा यथैव ।
विश्वे च देवास्तपसा ज्वलन्तो वीर्योत्तमाः सूर्यमरीचिवर्णाः॥४७॥

ययुः ससैन्या युधि दुर्निवार्या बलोत्कटाः पद्मसहस्रमालाः ।
रथैः सुयुक्तैस्तपनीयवर्णैर्वैडूर्यमुक्तामणिदामचित्रैः॥४८॥

नानाविधाकारसमाकुलास्ते पारिप्लवैश्चैव सितातपत्रैः ।
तेजोमयैः काञ्चनचारुचित्रैः सुनिर्मलैः पावकसन्निभास्ते॥४९॥

उरच्छदैः सध्वजकिङ्किणीकैर्हयैश्च वायोः समवेगवद्भिः ।
दिशां गजैश्चैव महाबलेस्तैः कैलासशृङ्गप्रतिमैर्महद्भिः॥५०॥

प्रजग्मुरुग्रायुधचापहस्ताश्चतुर्युगान्ते ज्वलिता इवोल्काः ।
साध्याश्च देवाः सुमहाप्रभावाः स्वाधीनचक्राः प्रतिदीप्तवक्त्राः ।
प्रयान्ति जाम्बूनदभूषिताङ्गा गाङ्गौघमात्रैर्गगनैर्बलौधैः॥५१॥

विद्योतयन्तो विदिशो दिशश्च महाबलास्ते जयतां वरिष्ठाः ।
वरिष्ठपुष्टौष्ठभुजाः सुदृप्ता वैश्वानरार्कप्रतिमप्रभावाः॥५२॥

ते ब्रह्मविद्भिश्च समस्यमानाः सम्पूज्यमानाश्च सुरैः सशक्रैः ।
गन्धर्वसङ्घैरनुगम्यमाना वधाय तेषामसुराधिपानाम्॥५३॥

वैडूर्यवज्रस्फटिकाग्रचित्रैर्ध्वजः सुत्रर्णैश्च परिष्कृतानाम् ।
रूपं बभौ चोत्कटभूषणानां दैत्येन्द्रनाशाय विभूषितानाम्॥५४॥

आत्मप्रभाभिश्च रणोत्कटाभिर्वर्मप्रभाभिश्च तमोनुदाभिः ।
ध्वजोत्तमाभिः स्वशरीरभाभिर्महाप्रभाभिश्च महोज्ज्वलाभिः॥५५॥

विभान्ति ते देववराः ससाध्याः प्रध्मातशङ्खस्वनसिंहनादाः॥५६॥

महारथस्थास्त्रिदिवौकसस्ते महाबलाः शत्रुबलं प्रयान्ति ।
महास्त्रहस्ता ययुरुग्रकाया महासुराणां निधनाय देवाः॥५७॥

तथैव सर्वे महतोऽतिवीर्या बलोत्कटास्ते समरं प्रतीताः ।
ययुर्महामेघसमानवर्णाश्चक्रायुधास्तोयदनादनादाः॥५८॥

महेन्द्रकेतुप्रतिमा महाबलाः प्रगृह्य सर्वोसुरसूदनां गदाम् ।
रणोत्कटा लोहितचन्दनाक्ताः सहेममाल्याम्बरभूषिताङ्गाः॥५९॥

ते युद्धशौण्डाः सभुजास्त्रवीर्या बलोत्कटाः क्रोधविलोडिताक्षाः ।
ययुः सजाम्बूनदपद्ममाला यथेष्टनानाविधकामरूपाः ।
खड्गप्रभाश्यामलितांसपीठाः पुरन्दरं वै परिवार्य देवाः॥६०॥

वैडूर्यचामीकरचारुरूपाण्याबध्य गात्रेषु महाप्रभाणि ।
वर्माणि दैत्यास्त्रनिवारणानि प्रयान्ति युद्धाय सपत्नसाहाः॥६१॥

तैरुत्थितैः काञ्चनवेदिकाढ्यैर्वैरध्वजैर्भास्कररश्मिवर्णैः ।
ययौ सुराणां पृतनोग्रभासा समुन्नदन्ती युधि सिंहनादान्॥६२॥

इत्येवमुक्तं त्रिदिवेश्वरस्य सैन्यं तदासीत्सुमहत्प्रभावम् ।
युद्धं प्रयातस्य जयावहस्य वधाय तेषामसुराधिपानाम्॥६३॥

वैशम्पायन उवाच। ततः प्रवृत्तोऽसुरदेवविग्रहस्तदद्भुतो भाति सुरासुराकुलः ।
वेलामतिक्रम्य युगान्तकाले महार्णवान्योन्यमिवाश्रयन्तः॥१॥

नानायुधोद्द्योतविदीपिताङ्गा महाबला व्यायतकार्मुकास्ते ।
रणोत्सुका का वारणहस्तहस्ताः सुदुर्जयास्तोयदनादनादाः॥२॥

विस्फारयन्तः सहला धनूंषि चक्राणि चादित्यसमप्रभाणि ।
समुत्क्षिपन्तो ह्यशनीश्च घोरान् खङ्गांश्च ते वज्रमुखाश्च शक्तीः॥३॥

महागदाः काञ्चनपट्टनद्धास्तथायसान्कार्मुकमुद्गरांश्च ।
शूलांश्च वृक्षांश्च विगृह्य दीप्तान्नदन्ति शूराः शतशो रणस्थाः॥४॥

वैशम्पायन उवाच। एतस्मिनन्तरे तेषामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।
द्वन्द्वयुद्धान्यवन्तत देवानां दानवैः सह॥५॥

मरुतां पञ्चमो यस्तु स बाणेनाभ्ययुध्यत ।
महाबलः सुरवरः सावित्र इति यं विदुः॥६॥

अनायुषायाः पुत्रस्तु बलो नाम महासुरः ।
सोऽयुध्यत रणेऽत्युग्रो ध्रुवेण वसुना सह॥७॥

नमुचिश्चासुरश्रेष्ठो धरेण सह युध्यत ।
प्रवरौ विश्वकर्माणौ ख्यातौ देवासुरेश्वरौ॥८॥

पुलोमा तु महादैत्यो वायुना सह युध्यत ।
ससैन्यः पर्वताकारो रणेऽयुध्यत दंशितः॥९॥

हयग्रीवस्तु दितिजः सह पूष्णा त्वयुध्यत ।
शूरेणामितवीर्येण भास्कराकारवर्चसा॥१०॥

शम्बरस्तु महादैत्यो महामायो महासुरः ।
भगेनायुध्यत तदा सहितो युद्धदुर्मदः॥११॥

शरभः शलभश्चैव दैत्यानां चन्द्रभास्करौ ।
प्रयुद्धौ सह सोमेन शैशिरास्त्रेण धीमता॥१२॥

विरोचनस्तु बलवान्बलेर्बलवतः पिता ।
विष्वक्सेनेन साध्येन देवेन च स युध्यत॥१३॥

कुजम्भस्तु महातेजा हिरण्यकशिपो सुतः ।
अंशेनायुध्यत तदा प्रासप्रहरणेन वै॥१४॥

असिलोमा तु बलिना मारुतेन समं विभो ।
तदायुध्यत दीप्तास्यो विकृतः पर्वतायुधः॥१५॥

अनायुषाया पुत्रस्तु वृत्रो नाम महासुरः ।
अश्विभ्यां देववैद्याभ्यां सह युध्यत संयुगे॥१६॥

एकचक्रस्तु दितिजश्चक्रहस्तो दुरासदः॥१७॥

बलस्तु मधुपिङ्गाक्षो वृत्रभ्राता महासुरः ।
मृगव्याधेन रुद्रेण सहायुध्यत वीर्यवान्॥१८॥

राहुस्तु विकृताकारः शतशीर्षा महोदरः ।
अजैकपादेन रणे सहायुध्यत दंशितः॥१९॥

केशी तु दानवश्रेष्ठः प्रावृ‌ट्कालाम्बुदप्रभः ।
धनेश्वरेण भीमेन सहायुध्यत संयुगे॥२०॥

वृषपर्वां तु बलिना निकुम्भेन महारणे ।
विश्वेदेवेन विश्वेशः सहायुध्यत वीर्यवान्॥२१॥

प्रह्लादस्तु महावीर्यो वीरैः स्वैस्तनयैर्वृतः ।
युयुधे सह कालेन रणे काल इवापरः॥२२॥

अनुह्रादः कुबेरेण धनदेन महारणे ।
गदाहस्तेन युयुधे शोभयात्रिपुवाहिनीम्॥२३॥

विप्रचित्तिस्तु दैतेयो वरुणेन महात्मना ।
प्रवृत्तो वै रणं कर्तुं दैत्यानां नन्दिवर्धनः॥२४॥

बलिस्तु सह शक्रेण सुरेशेन महात्मना ।
युयुधे देवराजेन बलिना बलवान्रणे॥२५॥

शेषा देवाञ्च दैत्याश्च जघ्नुरन्योन्यमाहवे ।
विनर्दन्तो महानादान्प्रासासिशरशक्तिभिः॥२६॥

अदृश्यन्त महोत्पाता ये प्रोक्ता जगतः क्षये ।
मारुताः सप्त ते क्षुब्धा व्यशीर्यन्त महीधराः॥२७॥

सप्तचैवोत्थिताः सूर्याः शोषयन्तो महार्णवान् ।
बहुनाभिद्यत धरा वायुना मथिता यथा॥२८॥

व्युत्थिताश्च महामेघाः शक्रचापाङ्कितोदराः ।
प्रणेदुः सर्वभूतानि सर्वाः सतिमिरा दिशः॥२९॥

देवानामजयो घोरो दृश्यते कालनिर्मितः ।
घोरोत्पातः समुद्भूतो युगान्तसमये यथा॥३०॥

न ह्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न भास्करोऽदृश्यत रेणुजालैः ।
ववुश्च वातास्तुमुलाः सुधूमा दिशश्च सर्वास्तिमिरोपगूढाः॥३१॥

एते चान्ये च बहवो दृश्यन्ते देवनिर्मिताः ।
भूमौ तथाऽन्तरिक्षे च महोत्पाताः समन्ततः॥३२॥

तद्युद्धं देवदैत्यानां भीमानां भीमदर्शनम् ।
अपश्यत गुरुर्ब्रह्मा सर्वैरेव सुरैः सह॥३३॥

वेदैश्चतुर्भिः साङ्गैश्च विद्याभिश्च सनातनः ।
पद्मयोनिर्वृतः श्रीमान्सिद्धैश्च परमर्षिभिः॥३४॥

नानामणिस्तम्भसहस्रचित्रमारुह्य यानं ददृशे स्वयम्भूः ।
सुभास्वरं भूतसहस्रयुक्तं प्रदीप्यमानं वपुषा वरेण॥३५॥

सुतप्तजाम्बूनदभक्तिचित्रमानन्दमेरीशतसम्प्रणादम् ।
नक्षत्रचण्डांशुभिरंशुमन्तं वैडूर्यसोमार्कविभूषिताङ्गम्॥३६॥

तमात्मजो वै पुलहं पुलस्त्यस्तथा मरीचिर्भृगुरङ्गिराश्च ।
ऋक्सामभिः सम्यगाभिष्टुवन्तः सेवन्ति देवं वरदं विमाने॥३७॥

तं पावका लोकगुरुं स्वयम्भुवं साङ्गाश्च वेदा मखदेवताश्च ।
सेवन्ति देवं भुवनेश्वरेशं भूतानि चान्यानि महानुभावम्॥३८॥

एते बभूवुश्च महर्षिसङ्घा वैश्वानराः पावकयोनयश्च ।
सर्वे ययुर्देवपुरोहिताश्च युद्धेत् युद्धोत्सुकाः सर्वसुरासुराणाम्॥३९॥

योगेश्वराः षट् च दिवाकराभा विभूषणैर्भूषितसवैदेहाः ।
अन्तर्हिता वै ददृशुर्नमःस्था नारायणश्चैव नरश्च देवाः॥४०॥

वक्त्रैश्चतुर्वेदधरैश्चतुर्भिः सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमैः सुकान्तैः ।
सर्वा दिशो निस्तिमिराश्चकार नवोदितोऽसौ शरदीव चन्द्रः॥४१॥