युधिष्ठिर उवाच। धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि पार्थिव ॥१॥

ननु मोक्षो नाम शरीरनाशादन्यो नास्ति 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' इति श्रुतेः । स च स्वयमेवोपनमतीति किं तदर्थं शास्त्रेणेति चेन्न -

`कर्तव्यमेव कर्मेह जानताऽमित्रकर्शन ।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ।
यावद्गोस्तनपानाच्च यावच्छायोपसेवनात् ।
प्राणिनः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति नरर्षभ '

इति आरण्यके प्राक्कर्मसद्भावसाधनात् स्थूलदेहनाशेऽपि कर्माश्रयलिङ्गदेहनाशायोगात् । तत्र श्लोकार्थः- न जीवन्तीति सम्बन्धः इतरे जना इति दृष्टान्तः । तथा चायं प्रयोगः- स्थावरजीविका प्राक्कर्मपूर्विका जीविकात्वात् पाकादिक्रियापूर्वकास्मदादिजीविकावदिति । यावदिति कार्त्स्न्ये ल्यब्लोपे पञ्चम्यौ । गोस्तनपानमारभ्य छायोपसेवनं प्रति माद्वारकं भोग चारभ्य सर्वां वृत्तिं जीविकां कर्मणैवाप्नुवन्तीति योजना । सद्योजातस्य हि गोवत्सस्य स्तनपाने प्रवृत्तिः प्राग्भवीयेष्टसाधनताज्ञानजन्यसंस्कारपूर्विका अस्मदादिपाकादिप्रवृत्तिवद्दृश्यते । एवं मरणात् त्रासोऽपि प्राचीनमरणजदुःखानुभवसंस्कारात्प्राणिमात्रस्य सिद्धोऽतोऽस्ति प्राचीनं कर्म । किंच कौलिकशास्त्रप्रसिद्ध्या यथा चैत्रः स्वदेहे कण्टकेन तुन्ने सति व्यथते एवं शत्रुकृतायां स्वदेहप्रतिमायामपि कण्टकेन तुन्नायां व्यथते । तत्र व्यथाहेतुर्नान्तरं धातुवैषम्यं दृश्यते बाह्यं वा कण्टकवेधादि दृष्टं द्वारमस्ति किं तु केवलमदृष्टमेव । एवं प्राक्कर्मसद्भावसिद्धेस्तत्तत्पूर्वपूर्वजन्मकल्पनयाऽनादिः संसारः । एवमनादित्वादानन्त्यं चास्य सिद्धम् । तर्हि अनादिभावस्य ध्वंसायोगात्पुनरनर्थकं शास्त्रमिति चेत् सत्यम् । न वयमात्मनि कर्तृत्वभोक्तृत्वादेः संसारस्य सम्बन्धं सत्यं वदामः । यक्षस्य परशरीर इव चितो लिङ्गशरीरे आभिमानिकतादात्म्यादपि तद्धर्मभाक्त्वोपपत्तेः । अभिमन्तृत्वमपि न वास्तवम् अनुपदोक्तच्छायोपसेवनन्यायेन परकल्पितसम्बन्धेनापि व्यवहारनिर्वाहे सति तत्सत्यत्वकल्पनानौचित्यात् । संसारस्य सुप्तिमूर्च्छादावदर्शनेन कादाचित्कप्रतीतिविषयतया रज्जूरगवत्कल्पितत्वेनात्मनि तत्सम्बन्धस्य सत्यत्वायोगाच्च । यथा नौकास्थस्तीरतरौ चाञ्चल्यमारोपयति । यथा वा प्रत्यग्भूतमपि मुखं मुकुरः परागिव दर्शयति । यथा वा सूक्ष्ममपि पुस्तकाक्षरमुपनेत्रमहिम्ना स्थूलमिव भाति । तद्वत्कूटस्थे दृङ्मात्रे सूक्ष्मे प्रतीचि द्वितीयेन्दुतुल्येश्वरसृष्टदेहप्रतिभाद्वारा चञ्जलत्वदृश्यत्वस्थूलत्वाद्यारोपो युज्यत एवेति नास्माकं किञ्चिदवद्यम् । यस्य त्वनादिः सत्यश्च संसारस्तस्यैव पूर्ववाद्युक्तो दोषोऽपरिहार्यः । तस्मात्संसारकल्पिकाया अविद्याया आत्मविद्यया निवृत्तौ समूलस्य संसारस्योच्छेदोऽवश्यंभावीति विद्योत्पत्तये शास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धम् । तत्र नानाविधान् दुरनुष्ठेयान् क्षुद्रफलान् राजधर्मानापद्धर्मांश्च श्रुत्वाऽत्यन्तमुद्विग्नः सर्वापन्निवारणमात्यन्तिकश्रेयोहेतुं धर्मं जिज्ञासमानो राजा युधिष्ठिर उवाच -

धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि पार्थिव॥

इति। पितामहेनेति श्रैष्ठ्यं वात्सल्यं च सूचितम् । राजधर्माश्रिता राजधर्मांगत्वेनोपस्थिता धर्मा आपद्धर्मा उक्ताः । श्रेष्ठः प्रशस्यतमो मोक्षधर्मस्तमाश्रमिणामित्युक्तेर्गृहस्थादीनां सर्वेषामप्यत्राधिकारो दर्शितः । तथा च याज्ञवल्क्यः- `स ह्याश्रमैर्विजिज्ञास्यः समस्तैरेवमेव तु’ इति ॥१॥

भीष्म उवाच। सर्वत्र विहितो धर्मः सत्यप्रेत्य तपःफलम् ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥२॥

कर्मज्ञानफले विभजति ज्ञाने श्रैष्ठ्यं वक्तुम् ॥ सर्वत्रेति । सर्वत्राश्रमेषु धर्मो विहितो वेदेन 'अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः’ इत्यादिना अदृष्टफलः स इत्यर्थः । सत्यप्रेत्य तपः - फलम् सति सद्वस्तुनि विषये तप आलोचनं श्रवणमनननिदिध्यासनात्मकं तस्य फलं साक्षात्कारः सः अप्रेत्य मरणात्प्रागेव भवति । ज्ञानं दृष्टफलमित्यर्थः। ननु तर्हि तप एव क्रियतां किं धर्मेणेत्याशङ्क्याह - बह्विति । अयमर्थः - 'विविदिषन्ति यज्ञेन’ इत्यादिश्रुतेरश्वेन जिगमिषतीतिवत्करणस्य धात्वर्थेनान्वयात् विद्यार्थत्वं कर्मणाम् । यद्वा। सन्प्रत्ययस्य प्राधान्यात् ज्ञानेच्छैव कर्मसाध्या। यथोक्तम् ।

'प्रत्यग्विविदिषां बुद्धेः कर्माण्युत्पाद्य शुद्धितः ।
कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव॥’

इति । तथा 'यो वेदेदं मेऽनेनांगं संस्क्रियते' । इति स्मृतेश्चित्तशुद्ध्यर्थमेव कर्माणीति त्रेधा विभागः । तत्राद्यपक्षे विशिष्टगुर्वादिलाभो निष्प्रत्यूहं श्रवणादिसिद्धिश्च कर्मभिरेव जन्या । द्वितीये इच्छोत्पत्तिरेव कर्मफलं इतरत्तु यत्नान्तरसाध्यम् । तृतीये चित्तशुद्धिरेव कर्मफलं ज्ञानेच्छादिकं सर्वं यत्नान्तरसाध्यमिति विवेकः । एवं ज्ञानाद्यर्थमपि कृतात्कर्मणस्तद्यथाम्रे फलार्थं निर्मिते छाया गन्ध इत्यनूत्पद्येते एवं धर्मं चर्यमाणमर्था अनूत्पद्यन्ते इत्यापस्तंबोक्ताम्रनिदर्शनादानुषङ्गिकं स्वर्गाद्यपि भवति । तथा स्वर्गार्थमपि कृतं तत् विशुद्धदेवतादिदेहोत्पादनद्वारा मोक्षाय भवति । यथाहुः- 'विड्वराहादिदेहेन नह्यैन्द्रं भुज्यते पदम्' इति । 'भोगं भङ्गुरमीक्षन्ते' 'बुद्धिशुद्ध्यनुरोधतः' इति च । तथा दृष्टफलः पुत्रकामेष्ट्यादिरपि धर्मः सद्यः फलप्रदर्शनेन वैदिकधर्मे श्रद्धोत्पादनद्वारा श्रेयोहेतुरिति न धर्मक्रिया विफला । सर्वथाऽपि कृतो धर्मो मोक्षद एवेत्यर्थः । स्वर्ग्यः सत्यफलोदय इतिपाठे स्वर्गार्थं तैस्तैर्वाक्यैर्विहितोऽपि धर्मः सत्यमबाधितं फलं मोक्षाख्यं तदुदयाय भवति । विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यादिश्रुत्या संयोगपृथक्त्वन्यायेन 'दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्' इति वाक्यान्तरेण नित्यस्यापि दध्न इन्द्रियार्थत्वमिव स्वर्गाद्यर्थानामपि यज्ञादीनां विद्यार्थत्वमिष्टम् । केवलकाम्यस्यापि धर्मस्य परम्परया परमपुरुषार्थत्वमाह- बह्विति । पाठान्तरं तु नादरणीयम् ॥२॥

यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये यो यो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम ॥३॥

यस्मिन्निति । विद्या तदिच्छा चित्तसंस्कारस्वर्गपुत्रादिकामेषु यस्मिन्विषये द्वारभूते कामे अभिजानाति श्रेयस्त्वेन ॥३॥

यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथा तथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥४॥

पर्येति पर्यालोचयति तेनैव द्वारेण चित्तशुद्धौ सत्याम् असारं तृणादि तद्वत्तुच्छम् ॥४॥

एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥५॥

व्यवसिते निश्चिते लोके स्थावरादिसत्यलोकपर्यन्ते । बहुदोषे ऐश्वर्यतारतम्यक्षयिष्णुत्वादिदोषबहुले । दोषदर्शननिश्चयेन वैराग्ये सतीत्यर्थः । व्यवस्थिते इति पाठे विविधरूपेणावस्थिते सति ॥५॥

युधिष्ठिर उवाच। नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥६॥

तन्मे तां मे ॥६॥

भीष्म उवाच। नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायन् शोकस्यापचितिं चरेत् ॥७॥

ध्यायन् 'अतोऽन्यदार्तम्' इति श्रुतेरात्मनोऽन्यत्सर्वं दुःखस्वरूपमिति श्रुत्यनुमानादिना आलोचयन् अपचितिं चरेत् - 'तरति शोकमात्मवित्' इति श्रुतेरात्मज्ञानार्थं शोकप्रतीकारहेतुं शमादिकमनुतिष्ठेदित्यर्थः ॥७॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत्सुहृत् ॥८॥

पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥९॥

स तं शोकेत्यत्र पुत्रशोकेत्येव पाठः । सन्तापोऽन्तर्बहिर्दाहः विह्वलत्वं बाह्येन्द्रियचलनशून्यत्वम् । विषण्णं मूढं मनो यस्य ॥९॥

किं नु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनुशोचसि ।
यदा त्वामपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम् ॥१०॥

किन्विति । मूढाः सर्वेऽपि शोच्याः शोकाक्रान्ताश्चेत्यतो निःशोकं पदमन्वेष्टव्यमित्यर्थः ॥१०॥

त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वामुपासन्ति पार्थिव ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥११॥

तदेवाह- त्वमिति त्वं चाहं चेति भोक्तृवर्ग उक्तः । ये चेति । देहेन्द्रियवियदादिर्भोग्यवर्गः । तद्द्वयं यत आगतं यत्र लवणोदकवल्लीयते तदद्वैतमशोकं पदं द्वैतं तु सशोकमित्यर्थः । तथाच श्रुती भवतः 'तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः’ इति 'द्वितीयाद्वै भयं भवति' इति च ॥११॥

सेनजिदुवाच । का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं चैव यत्प्राप्य न विषीदसि ॥१२॥

तत्र बुद्धिरुपपत्तिः । तपस्तदालोचनम् । समाधिर्बुद्धेरेकत्र पर्यवसानम् । ज्ञानं साक्षात्कारः । श्रुतम् एतेष्वर्थेषु प्रमाणम् ॥१२॥

ब्राह्मण उवाच। पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः ।
उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु ॥१३॥

तत्र बुद्धिमाह सार्धद्वयेन- पश्येति । व्यतिषिक्तानि व्याप्तानि उत्तमाधममध्यानि देवतिर्यङ्मनुष्यादीनि । कर्मसु निमित्तभूतेषु ॥१३॥

आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति चिन्त्य न मे व्यथा ।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥१४॥

एवं कर्मजं दुःखं देवादीनामप्यस्तीति दृश्यमानभूतदृष्टान्तेनोपपाद्य तन्निवृत्तावप्युपपत्तिमाह- आत्मेति । योऽयमहमिति प्रतीतिगोचर आत्मा सोऽपि न मम चिन्मात्रस्य स्वरूपम् । चिद्भास्यत्वात्तस्य । भास्यभासकयोश्च घटालोकयोः प्रसिद्धो भेदः । एवमहमर्थाच्चिदात्मानं विविच्य तत्रैव पृथिव्याद्यध्यस्तमिति सर्वस्य तदनन्यत्वमाह - सर्वा वा पृथिवी मम स्वरूपमिति । एतदेवाभ्यासेन द्रढयति- यथा ममेति । अयं भावः- यथा दर्पणप्रतिबिम्बितं मुखं न स्वरूपतः स्वमुखं दृश्यत्वात् नाप्यन्यत् तद्व्यतिरेकेणाभावात् एवं मायाकल्पितेषु इन्द्रियमनोविद्यादर्पणेषु स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरेषु प्रतिफलितश्चिदात्मा विराट्सूत्रान्तर्यामिभावेन दृश्यो न प्रत्यगात्मा नापि ततोऽन्य इति । एवमुपपन्नमात्मैकत्वं चिन्त्य ध्यानेन साक्षात्कृत्य न मे व्यथेति तत्फलमुक्तम् । तद्व्याचष्टे- एताभित्यर्धेन । हर्षोऽपि वृथैवैति भावः ॥१४॥

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥१५॥

बुद्धिमुक्त्वा तप आह - यथेत्यादिना ॥१५॥

एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषां स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः ॥१६॥

तपःफलमाह - एवमिति ॥१६॥

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन् किमनुशोचसि ॥१७॥

अदर्शनादिति । नास्ति दर्शनं दृश्यत्वेन द्रष्टृत्वेन वा प्रकाशो यस्य तददर्शनं शुद्धचिन्मात्रं तस्मात् । आपतितस्तव पुत्र इति शेषः । त्वा त्वां चिन्मात्रम् असौ पुत्रो न वेद स्वप्नोपलब्धपुरुषवत्त्वत्कल्पनामात्रत्वात्तस्य तथा त्वमपि तं चिन्मात्रं न वेत्थ चितश्चिद्गोचरत्वायोगात् । किमनुशोचसीत्यस्य अयं भावः - शोच्यः पुत्रः किंस्विदात्मा उताचिद्रूपो देहो वा । नाद्यः । चित एकत्वाद‌विनाशित्वाच्च कः केन शोच्यः । नान्त्यः । लोष्ठादेरपि शोच्यतापत्तेरिति ॥१७॥

तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखं दुःखमेवं पुनः पुनः ॥१८॥

कुतस्तर्ह्ययं शोक उल्लसतीत्याशङ्क्याह - तृष्णेतित्रिभिः । तृष्णार्तिः विषयेषु प्राप्यमाणेष्वपि मोहादतृप्तिरूपा पीडा । दुःखार्तिर्दुःखनाशस्तज्जं सुखम् । तेन दुःखार्तिरेव सुखमिति वदन्परास्तः ॥१८॥

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्ततः ॥१९॥

सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥२०॥

शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ।
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म तेनैव देही समुपाश्नुते तत् ॥२१॥

शरीरं स्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विविधम् । तदेव सुखादेरायतनम् आश्रयो न त्वात्मा तद‌भावे सुप्तिसमाध्योरात्मनि दुःखाद्यनुपलम्भात् जाग्रत्स्वप्नयोस्तत्र तदुपलम्भस्तु देहोपाधिकः । जलचाञ्चल्यमिव जलचन्द्रे । दुःखादेरात्मधर्मत्वे वह्न्यौष्ण्यवदाश्रयनाशमन्तरेणात्यन्तिकदुःखोच्छेदायोगात् । घटे यावद्रूपनाशादर्शनादिति भावः । यद्यदित्यत्राद्यो यच्छव्दो हेत्वर्थः । यस्माच्छरीरमेवं दुःखाद्याश्रयस्तस्माद्देही देहाभिमानी येन यत्कर्म करोति तेनैव तत्फलमश्नुते । तेन यः कर्ता स एव चिदाभासो भोक्ता न तु प्रकृतिः कर्त्री चिदात्मा भोक्तेति वदतः सांख्यस्यावकाशोऽस्ति ॥२१॥

जीवितं च शरीरेण जात्यैव सह जायते ।
उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः ॥२२॥

जीवितं जीवनहेतुर्लिङ्गशरीरं शरीरेण स्थूलेन । पाठान्तरे जात्या स्वभावेनैव सह जायते तेनैवेति स्थूलस्य लिङ्गादनन्यत्वमुक्तम् । लिङ्गमेव हि चिरभावितं स्थूलं भवतीत्यर्थः । तथा चोक्तं वासिष्ठे -

'आतिवाहिक एवायं त्वादृशैश्चित्तदेहकः ।
आधिभौतिकया बुद्ध्या गृहीतश्चिरभावनात्॥'

इति। विवर्तेते संसारकाले विविधेन रूपेण वर्तेते विनश्यतश्च मोक्षे स्थूलदेहवत्कर्त्रादिधर्मकं लिङ्गमपि नश्यतीत्यर्थः ॥२२॥

स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः ।
अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः ॥२३॥

आविष्टाश्चित्ते मग्ना विषया येषां ते सेतव इवेति लुप्तोपमा । सीदन्ते सीदन्ति । चित्तस्थैर्विषयैरिति शेषः ॥२३॥

स्नेहेन तिलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसम्भवैः ॥२४॥

स्नेहेन निमित्तेन तिलपीडैस्तैलिकैः क्लेशैरविद्यद्यादभिरनित्याशुचिदुःखानात्मसु देहादिषु नित्यत्वशुचित्वसुखत्वात्मत्वारोपप्रभृतिभिरज्ञानमूलैः । ततश्चाज्ञाननाशात् क्लेशोच्छेदे प्रवृत्त्याद्यभावेन देहदुःखाद्यभावान्निष्प्रत्यूहो मोक्षः सिद्धः । तथाचाक्षपादचरणाः- दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः इति ॥२४॥

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः ॥२५॥

अशुभं चौर्यादि कलत्रापेक्षया भार्यादिपोषणार्थं धनसुखभागिनः सर्वे पापफलभागी तु एक एवायमित्यर्थः ॥२५॥

पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः ।
शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥२६॥

पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसम्बन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं दावाग्निप्रतिमं विभो ।
दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुःखे भवाभवौ ॥२७॥

पुत्रेति । यथा जीवनाशे मरणे दुःखं प्राप्यते तथा पुत्रस्य ज्ञात्यादेश्च नाशेऽपीति तेषु ममता न कार्येत्यर्थः । भवाभवौ ऐश्वर्यानैश्वर्ये ॥२७॥

असृहृत्ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि ।
सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम् ॥२८॥

सुहृत् प्रत्युपकारमनपेक्ष्य उपकारकर्ता । मित्रं प्रत्युपकारमपेक्ष्य उपकारकर्तृ । तयोः प्रज्ञायाश्च भावेऽभावे वा शत्रुयोगेऽपि वा दैवादेव सुखं लभते निर्दैवाः सत्त्यपि सुखसाधने दुःखिन एव तृष्णाधिक्यात् सदैवास्तु तदभावात्सुखिन एव तृष्णात्यागादित्यर्थः ॥२८॥

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः ।
न च प्रज्ञाऽलमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥२९॥

सुखाय सुखं दातुं नालं पर्याप्ताः अर्थानां लाभे इति शेषः ॥२९॥

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥३०॥

जाड्यं मूढता असमृद्धये घनादिनाशाय लोको भोग्यप्रपञ्चस्तस्य पर्यायो निर्माणं तत्र विषये वृत्तान्तं सिद्धान्तं प्राज्ञस्तत्त्ववित् । 'पर्यायस्तु प्रकारे स्यान्निर्माणेऽवसरे क्रमे' इति विश्वः । तत्त्ववित्तु मरीचिकोदकवल्लोकं पश्यन्न सुखे दुःखे वा हर्षविषादौ लभते इत्यर्थः ॥३०॥

बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥३१॥

मूढं निर्बुद्धि जडम् अलसं कविं दीर्घदर्शिनं भागिनं सदैवं भजते स्वयमेव उपनमते न तु तदर्थं यत्नोऽपेक्ष्य इत्यर्थः ॥३१॥

धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥३२॥

धेनुरिति । पयः पातुरेव धेनुः इतरेषां तु तत्र ममता व्यर्था । तस्मादावश्यकादधिके स्पृहा न कार्येत्यर्थः यथोक्तम् -

'गोशतादपि गोक्षीरं प्रस्थं धान्यशतादपि ।
प्रासादादपि खट्वार्धं शेषाः परविभूतयः॥'

इति॥३२॥

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥३३॥

मूढतमाः सुषुप्तिस्थाः बुद्धेः परङ्गताः निर्विकल्पसमाधिस्थाः । एधन्ते वृद्धिं ब्रह्मभावाख्यां प्राप्नुवन्ति । 'सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवति । ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति' इति सुषुप्तिसमाध्योर्ब्रह्मभावश्रुतेः । अत्र सुषुप्त्युपन्यासो दृष्टान्तार्थः । अत एव माध्यंदिनाः- 'यद्वै तन्न पश्यति' इत्यादिना सुषुप्तिसमाध्योर्द्वैतादर्शनं तुल्यवदामनन्ति । सूत्रमपि- स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति । स्वाप्यये सुषुप्तौ सम्पत्तौ कैवल्येऽत्र द्वैतादर्शनं स्पष्टीकृतमिति सूत्रार्थः । अन्तरं भेदः सञ्जातोऽस्य जाग्रत्स्वप्नसविकल्पसमाधिस्थस्य सः अन्तरितः भेददर्शी क्लिश्यति । अथ 'यत्रान्यत्पश्यति तदल्पम् । नाल्पे सुखमस्तीत्यतोऽन्यदार्तम्' इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥३३॥

अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्त्यप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्त्ययोः ॥३४॥

अन्त्येष्विति बहुवचनं सुप्तिसमाधिव्यक्त्यभिप्रायम् । अन्त्ययोरिति द्विवचनं तु तज्जात्यभिप्रायम् । अन्तरं मध्यम् ॥३४॥

ये च बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥३५॥

विवेकिनस्त्वन्तरस्था अपि न क्लिश्यन्तीत्याह - ये चेति । बुद्धिसुखं बुद्धेः परं सुखं स्वरूपसुखं प्राप्ताः । अत एव द्वन्द्वातीताः सुखदुःखाद्यतीताः मत्सरः परोत्कर्षासहिष्णुत्वं तद्वर्जिताः । अर्थाः स्त्र्यादयः अनर्थास्तद्वियोगाः ॥३५॥

अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति सन्तापमुपयान्ति च ॥३६॥

अल्पज्ञं प्रति प्राह- अथ ये इति । अतिवेलम् अत्यन्तम् ॥३६॥

नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परिभूत्या विचेतसः ॥३७॥

अत्यज्ञं प्रति प्राह- नित्यमिति । अवलेपेन गर्वेण मूढाः सदसद्विवेकहीनाः विचेतसः कामादिभिर्ग्रस्तचित्ताः । परिभूत्या परपराभवेन ॥३७॥

सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिस्त्वेवं श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥३८॥

तर्हि मौढ्यमेव सुखदमित्याशङ्क्याह - सुखमिति । दुःखम् अन्ते यस्य । उदर्कदुःखं मौढ्यसुखं न श्रेय इत्यर्थः । आलक्ष्य दुःखं चापि सुखोदयमिति पाठे सुखेष्वसक्तो दुःखादनुद्विग्नो दाक्ष्यं ज्ञानसाधनानुष्ठाने उत्साहं श्रयेदित्यर्थः । आलस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयमिति पाठे त्वालस्यं ज्ञानसाधनेष्वप्रवृत्तिः दुःखं दुःखकरं भूतिरणिमाद्यैश्वर्यम् । श्रिया 'ऋचः सामानि यजूषि सा हि श्रीरमृता सताम्' इति श्रुत्युक्तया विद्यया ॥३८॥

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥३९॥

सुखदुःखसाधने प्रियाप्रिये हृदयेन हर्षशोकमयेन अपराजितः अवशीकृतः ॥३९॥

शोकस्थानसहस्त्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥४०॥

शोकेति । शोकमूलानि इष्टवियोगादीनि । भयमूलानि अनिष्टसंयोगादीनि । आविशन्ति स्वकार्योत्पादनेन व्याप्नुवन्ति ॥४०॥

बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनसूयकम् ।
दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥४१॥

न पण्डितमित्येतद्विवृणोति - बुद्धीति । बुद्धिः ग्रन्थधारणसामर्थ्यं तद्वन्तम् । कृता स्वतःसिद्धा प्रज्ञा ऊहापोहकौशलं यस्य तम् । शुश्रूषुं शास्त्राभ्यासपरम् । अनसूयकं शास्त्रीयेऽर्थे दोषदृष्टिरसूया तद्रहितम् । दान्तं जितबाह्येन्द्रियम् । जितेन्द्रियं जितचित्तम् ॥४१॥

एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश्चरेद्बुधः ।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्पष्टुमर्हति ॥४२॥

गुप्तं कामादिभ्यो रक्षितं चित्तं येन सः गुप्तचित्तः । युक्तचित्त इति पाठे प्रतीचि योजितचित्त इत्यर्थः । अत एव उदयास्तमयज्ञं जगदुत्पत्तिलयस्थानं ब्रह्म तज्ज्ञं युक्तचित्तत्वात् । एतेन 'तरति शोकमात्मवित्' इति श्रुत्यर्थो दर्शितः । उदयास्तमयेत्यतः प्राक् 'शुक्लकृष्णगतिज्ञं तं देवासुरविनिर्गमम्' इत्यर्धं गौडाः पठन्ति । तस्यार्थः - शुक्लं सत्त्वं कृष्णं तमः ताभ्यां प्राप्ये गती प्रकाशावरणकार्ये मुक्तिसंसाराख्ये तज्ज्ञम् । देवाः दानदयादिरूपाः सात्त्विक्यश्चेतोवृत्तयः । असुराः राजस्यस्तामस्यः लोभमोहाद्यास्ता एव तासामुभयीनामपि विशेषेण निर्गमो बहिर्भावो यस्मात्तं युक्तचित्तो हि योगबलेन मुक्तिसंसारयोस्तत्त्वं जानन् निरुद्धसदसद्वृत्तिर्ब्रह्मभूतो भवत्यतस्तं शोको न स्पृशतीति ॥४२॥

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमेव च ।
आयासो वा यतो मूलमेकाङ्गमपि तत्त्यजेत् ॥४३॥

यतः आयासस्तन्मूलं कारणम् आयासादेः एकाङ्गं शरीरैकदेशभूतमपि त्यजेत् किमुत धनदारादि ॥४३॥

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापार्थं सर्वं सम्पद्यते तथा ॥४४॥

दारादौ ममतैवानर्थहेतुः प्रत्युत तत्त्याग एव सुखकर इत्याह द्वाभ्यां - किञ्चिदेवेति ॥४४॥

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति ॥४५॥

कामानां विषयाणां मध्ये ॥४५॥

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥४६॥

वैराग्यं स्तौति- यच्चेति । लोके मानुषे दिव्यं स्वर्गभवं तृष्णाक्षयो वैराग्यम् ॥४६॥

पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम् ॥४७॥

नन्वेवं धनादित्यागे कथं देहनिर्वाह इत्याशङ्क्याह - पूर्वेति । दृष्टसुखार्थम् ऐहिको यत्नो व्यर्थ इत्यर्थः ॥४७॥

एवमेव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥४८॥

ननु पूर्वकर्मापि दृष्टयत्नापेक्षमत आह- एवमिति । यथा रोगारोग्यादिजानि दुःखसुखानि अप्रार्थितान्येव लभ्यन्ते एवमेव प्रियाप्रियासम्बन्धादीनि लाभनाशादीनि च लभ्यन्ते इत्यनर्थको यत्न इत्यर्थः ॥४८॥

एतां बुद्धिं समास्थाय सुखमास्ते गुणान्वितः ।
सर्वान्कामान् जुगुप्सेत कामान्कुर्वीत पृष्ठतः ॥४९॥

एतां यच्च कामसुखमित्यादिना उक्तं सुखं निरुद्योगं यथा स्यात्तथा गुणान्वितः वैतृष्ण्यान्वितः जुगुप्सेत निन्देत कामान् विषयान् कामात् हठात् क्रोधं कुर्वीतेत्यपि वा पाठः ॥४९॥

वृत्त एष हृषि प्रौढो मृत्युरेष मनोभवः ।
क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः ॥५०॥

वृत्तो नित्यनिष्पन्नमृत्युः जन्ममरणाख्यसंसारद्वारभूतः । मनोभवः कामः स एव केनचिन्निमित्तेन प्रतिहतः क्रोधरूपेण परिणमते इत्यर्थः ॥५०॥

यदा संहरते कामान् कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदाऽऽत्मज्योतिरात्माऽयमात्मन्येव प्रपश्यति ॥५१॥

यदेति । त्रिविधाः कामाः स्थूलसूक्ष्मकारणोपाधिभोग्या विषयाः । तत्र स्थूलानां त्यागः सङ्गवर्जनेन स्थवीयानेव । सूक्ष्माणां वासनामयानां त्यागो वैराग्यदार्ढ्यात्सर्वविषयस्मरणस्याप्यभावः । एतानपि गुरूक्तयुक्त्या परित्यज्य हार्दाकाशाख्यं कारणं ब्रह्मप्रविष्टो योगी । 'अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदन्न गत्वा विन्दते' इति श्रुतेर्वर्तमानं त्रिलोक्यन्तर्गतमतीतानागतं च कामजातं सङ्कल्पसमकालोत्थितं पुरो वर्तमानमेव पश्यन् कदाचिद्वैराग्यमान्द्यान्मुह्येतातस्तानपि संहरेत् । तथा च सूत्रं भगवतः पतञ्जलेः - स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात्' इति । व्याख्यातं चैतद्भगवता बादरायणेन - तत्र मधुमतीभूमिं साक्षात्कुर्वतो ब्राह्मणस्य स्थानिनो देवाः सत्त्वबुद्धिमनुपश्यन्तः स्थानैरुपनिमन्त्रयन्ते । भो इहास्यतां कमनीयोऽयं भोगः कमनीयेयं कन्या रसायनमिदं जरामृत्यू बाधते । वैहायसमिदं यानम् । अमी कल्पद्रुमाः । पुण्या मन्दाकिनी । सिद्धा महर्षयः । उत्तमा अनुकूलाश्च अप्सरसः । दिव्ये श्रोत्रचक्षुषी । वज्रोपमः कायः । स्वगुणैः सर्वमिदमप्यर्जितमायुष्मता । प्रतिपद्यतामिदमक्षयमजरममरं स्थानं देवानां प्रियमित्येवमभिधीयमानः । सङ्गदोषान् भावयेत् । घोरेषु संसारागारेषु पच्यमानेन मया जननमरणान्धकारे विवर्तमानेन कथञ्चिदासादितः क्लेशतिमिरविनाशी योगप्रदीपः । तस्य चैते तृष्णायोनयो विषयवायवः प्रतिपक्षाः । स खल्वहं लब्धालोकः कथमनया विषयमृगतृष्णया वञ्चितः तस्यैव पुनः प्रदीप्तस्य संसाराग्नेरात्मानमिन्धनीकुर्यामिति । स्वस्ति वः स्वप्नोपमेभ्यः कृपणजनप्रार्थनीयेभ्यो विषयेभ्य इत्येवं निश्चितमतिः समाधिं भावयेत् । सङ्गमकृत्वा स्मयं कुर्यात् । एवमहं देवानां प्रार्थनीय इति स्मयादयं सुस्थितंमन्यतया मृत्युना केशगृहीतमात्मानं न भावयिष्यति । तथा चास्य च्छिद्रान्तरप्रेक्षी नित्यं यत्नोपचर्यः प्रमादो लब्धविवरः क्लेशानुत्तम्भविष्यति । ततश्च पुनरनिष्टप्रसङ्ग इति । तस्मात्सर्वशः सर्वान् त्रिविधानपि कामान् संहरेत् कूर्मोङ्गानीति दृष्टान्तः । कामानां स्वरूपादनन्यत्वं स्वाधीनोत्पत्तिप्रलयत्वं च दर्शयति - यदा कामान् सर्वान्संहरेत्तदा अयमात्माऽहंप्रत्ययगोचरो जीवः । आत्मन्येव अपेतसर्वोपाधौ स्वस्वरूपे एव आत्मज्योतिः प्रत्यगभिन्नं चिन्मात्रं पश्यति । अयमर्थः - यथा जागरे घटं सूर्यादिना ज्योतिषा पश्यति । गाढान्धकारे तु वाचैव ज्योतिषा पश्यति । स्वप्ने तु आलोकेन्द्रियज्योतिषोरभावाद्वासनामयस्य घटस्य प्रत्यगात्मज्योतिषैव प्रकाश इति प्रसाधितं ज्योतिर्ब्रह्मणे - अत्रायं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिरिति । तेन तत्र कारणाभावे सिद्धे सुषुप्तौ वासनामयस्य प्रपञ्चस्यापि नाशे दृश्याभावाद्दृङ्मात्रं प्रकाशते । एवं समाधावपि संप्रज्ञाते करणाभावः । असंप्रज्ञाते कर्मकरणयोरभावद्द्रष्टृत्वनिवृत्तौ दृङ्मात्रं शिष्यते इति । प्रसीदतीति पाठे कार्यकरणसम्पर्कजं कालुष्यं त्यजतीत्यर्थः । किञ्चिदेव ममत्वेनेति श्लोकं केचिदित उत्तरं पठन्ति । तदा मधुमत्यां योगभूमौ उपस्थितेषु विषयेषु वैराग्यार्थमिदं वचनमिति ज्ञेयम् ॥५१॥

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वैष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥५२॥

असंप्रज्ञातावस्थामेव प्रपञ्चयति द्वाभ्यां - न बिभेतीति । 'ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव' इति श्रुतेर्भयादेर्मनोधर्मत्वोन्मनसश्च लीनत्वाद्यदा भयादिरहितः स्थाणुवदचञ्चलो भवति । तदाऽस्मादन्ये जना न बिभ्यति । अयं च ब्रह्म सम्पद्यते तथा च श्रुतिः -

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम्॥'

इति ॥५२॥

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति ॥५३॥

सत्यं व्यावहारिकं देहादि । अनृतं स्वप्नसबीजसमाधिकालिकं प्रातिभासिकं च देहादि । प्रशान्तात्मा प्रकर्षेण शान्त उपरतः आत्मा चित्तं यस्य स प्रशान्तात्मा ॥५३॥

यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा, मनसा, वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥५४॥

व्युत्थानावस्थामाह- यदा नेति । पापकं हिंसनम् ॥५४॥

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥५५॥

एषा स्थितिस्तृष्णात्यागेनैव लभ्येत्याख्यायिकापूर्वकमाह- या दुस्त्यजेत्यादिना ॥५५॥

अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः श्रूयन्ति पार्थिव ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे धर्मं सनातनम् ॥५६॥

कृच्छ्रकाले दुःखकाले सनातनं धर्मं नित्यप्रसिद्धं योगम् ॥५६॥

संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्ता बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥५७॥

सङ्केते इति । आस्थापयत् व्यवस्थापितवती । तीव्रदुःखमेव वैराग्यहेतुरिति भावः ॥५७॥

पिङ्गलोवाच ।
उन्मत्ताऽहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥५८॥

उन्मत्ता विकारवती । अनुन्मत्तं निर्विकारं कान्तं स्वामिनमन्तर्यामिणम् । अन्ववसं वस आच्छादने आर्षः पदव्यत्ययः । अहङ्कारधर्मं कामादिकमनुलक्षीकृत्य आच्छादितवती । अन्तिके हृदयकोशे रमणम् आनन्दप्रदम् । ’एष ह्येवानन्दं याति' इति श्रुतेः । मरणमित्यपपाठः ॥५८॥

एकस्थूणं नवद्वारमपि धास्याम्यगारकम् ।
का हि कान्तमिहायान्तमयं कान्तेति मंस्यते ॥५९॥

एका अविद्यैव स्थूणेव विधारिका यस्य तदेकस्थूणम् । नव श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणमनोबुद्धिकामकर्माणि विषयप्राप्तिद्वाराणि यस्य तत् । नवद्वारम् अपिधास्यामि विद्याबलेनाच्छादयामि । अगारमिव चिदात्मोपलब्धिस्थानं देहादिसङ्घातम् । का हीति।

'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते ।
आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति॥'

इति विष्णुपुराणोक्तेर्दर्पणापगमे बिम्बप्रतिबिम्बयोरिवाविद्यानाशे ईशजीवयोर्भेदाभावात् । इह हार्दाकाशे आयान्तं चिन्मात्ररूपेणाविर्भवन्तं प्रत्यगनन्यमीशम् अयं कान्त इति का मंस्यते न काऽपीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- ’यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' इति विद्यावस्थायां मन्तृमन्तव्यभावाभावेन भेदमपवदति- कान्तेति सन्धिरार्षः ॥५९॥

अकामां कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि ॥६०॥

अकामाम् आत्मलाभेन सर्वकामावाप्तेर्निरिच्छां कामरूपेण कामुकरूपेण । प्रतिबुद्धा ज्ञातात्मतत्त्वा । जागृमि जागर्मि । अविद्यानिद्रोच्छेदात् । ज्ञाततत्त्वो न विषयैराकृष्यत इत्यर्थः ॥६०॥

अनर्थो हि भवेदर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
सम्बुद्धाऽहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥६१॥

अनर्थो धनाद्याशया वैक्लव्यं तदेव अर्थो भवेत् आशाया निरन्वयोच्छेदहेतुत्वेन सुखायापि स्यात् । तत्र हेतुः देवात् देवस्यानुग्रहात् । निरीश्वरवादिमतमनुरुध्याह - पूर्वकृतेन वेति । निराकारा निर्विषयज्ञानरूपा ॥६१॥

सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥६२॥

सुखमिति । नैराश्यमेव परं सुखं मोक्षाख्यपरसुखप्रापकम् । अशनं भोजनमाशो विषयभोगस्तद्राहितामनाशाम् । भोगार्थं हि धनाद्याशा भोगत्यागादुच्छिद्यते इत्यर्थः ॥६२॥

भीष्म उवाच। एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखी ॥६३॥

पर्यवस्थापितः आत्मतत्त्वे निष्ठां प्रापितः ॥६३॥

युधिष्ठिर उवाच। अतिक्रामति कालेऽस्मिन् सर्वभूतक्षयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥

पूर्वं जिताशो मोक्षमिच्छेदित्युक्तम् । संप्रति तत्र कालविलम्बो न कर्तव्य इत्याहाध्यायेन- अतीति । अतिक्रामति जरारोगादिभिर्नृणां पराभवं कुर्वति । श्रेयः प्रशस्ततरम् ॥१॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥२॥

द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
बभूव पुत्रो मेधावी मेधावी नाम नामतः ॥३॥

सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतत्त्वविचक्षणः ॥४॥

मोक्षधर्माणाम् अर्थेषु कुशलः । विचक्षणः ऊहापोहकुशलः ॥४॥

पुत्र उवाच । धीरः किंस्वित्तात कुर्यात्प्रजानन् क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम् ।
पितस्तदाचक्ष्व यथार्थयोगं मामनुपूव्यां येन धर्मं चरेयम् ॥५॥

यथार्थयोगं फलसम्बन्धमनतिक्रम्य ॥५॥

पितोवाच । वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितॄणाम् ।
अग्नीनाधाय विविवच्चेष्टयज्ञो वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत् ॥६॥

मुनिर्ध्यानभिक्षुः ॥६॥

पुत्र उवाच । एवमभ्याहते लोके समन्तात्परिवारिते ।
अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे ॥७॥

अभ्याहते मृत्युनाऽभितस्ताडिते परिवारिते जरया व्याप्ते । परितापिते इति जीर्णपाठः । अमोघासु आयुर्हरणेन सफलासु रात्रिषु ॥७॥

पितोवाच । कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किं नु भीषयसीव माम् ॥८॥

पुत्र उवाच । मृत्युनाऽभ्याहतो लोको जरया परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे ॥९॥

अमोघा रात्रयश्चापि नित्यमायान्ति यान्ति च ।
यदाऽहमेतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये ज्ञानेनापिहितश्चरन् ॥१०॥

अहो वा रात्रयश्चापीति पाठे अहो इति खेदे । वाशब्द एवार्थे भिन्नक्रमः । यान्त्येव न तु तिष्ठन्तीत्यर्थः। न तिष्ठति अपि तु क्षणे क्षणे अर्वागायाति ज्ञानेन अपिहितः अनाच्छादितज्ञानकवचस्य हि मृत्युभयं नास्ति अहं तु तद्रहितः कथं नोद्विजेयमित्यर्थः । अपिशब्दस्य भागुरिमतेन अकारलोपं कृत्वा नञ्समासः । जालेनापिहित इति पाठे तु न अकारलोपादि । जालेन मायावरणेन अपिहित आच्छादितः ॥१०॥

राज्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
तदैव वन्ध्यं दिवसमिति विद्याद्विचक्षणः ॥११॥

वंध्यं निष्फलम् ॥११॥

गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा ।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवम् ॥१२॥

यदा मृत्युरभ्येति तदा कः सुखं विन्दतेति सम्बन्धः ॥१२॥

पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्रगतमानसम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥१३॥

पुष्पाणि काम्यकर्मफलानि मेषीणामार्तवानि वा आर्तवं विना पशूनां स्त्रीसङ्गे प्रवृत्त्यदर्शनात् । विचिन्वन्तं शास्त्रदृष्ट्या आघ्राणेन च उरणं मेषम् ॥१३॥

अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वां कालोऽत्यगादयम् ।
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै सम्प्रकर्षति ॥१४॥

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम् ॥१५॥

को हि नाजाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति ।
युवैव धर्मशीलः स्यादनित्यं खलु जीवितम् ।
कृते धर्मे भवेत्कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम् ॥१६॥

अनित्यं खल्वित्यत्रानिमित्तमिति पाठे आयुरियत्तावधारणकारणहीनम् ॥१६॥

मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतः ।
कृत्वा कार्यमकार्यं वा पुष्टिमेषां प्रयच्छति ॥१७॥

मोहेनेति । एषां पुत्रादीनाम् ॥१७॥

तं पुत्रपशुसम्पन्नं व्यासक्तमनसं नरम् ।
सुप्तं व्याघ्रो मृगमिव मृत्युरादाय गच्छति ॥१८॥

सुप्तं व्याघ्रं महौघेवेतिपाठे- सुप्तं सैकते महौघा महानदी अकालपूरवती ॥१८॥

सञ्चिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति ॥१९॥

सञ्चिन्वानकं कुत्सितं सञ्चिन्वानं सङ्ग्रहीतारम् ॥१९॥

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।
एवमीहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे ॥२०॥

कार्यं कर्तुमिष्टं कृताकृतम् अर्धकृतम् ईहा तृष्णा ॥२०॥

कृतानां फलमप्राप्तं कर्मणां कर्मसंज्ञितम् ।
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ॥२१॥

फलं न प्राप्तं येन तं फलमप्राप्तं नरम् । अप्राप्तकर्मफलमित्यर्थः । कर्मसंज्ञितं वणिगित्यादिकर्मानुरूपसंज्ञावन्तम् ॥२१॥

दुर्बलं बलवन्तं च शूरं भीरूं जडं कविम् ।
अप्राप्तं सर्वकामार्थान्मृत्युरादाय गच्छति ॥२२॥

मृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम् ।
अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि ॥२३॥

जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम् ।
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ॥२४॥

द्वयेन अन्तकजराख्येन ॥२४॥

मृत्योर्वा मुखमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः ।
देवानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ॥२५॥

एवं पुत्रादिषु वैराग्यमुक्त्वा तेषां त्यागमप्याह - मृत्योरिति । ग्रामे स्त्र्यादिसङ्घे रतिरासक्तिरेव मृत्योर्मुखं न तु वासमात्रं गोष्ठमिव गोष्ठं वासस्थानम् । अरण्यं विविक्तदेशः । तद्धि देवानामिन्द्रियाणां गवां गोष्ठमिव बन्धनस्थानं गृहं त्यक्त्वा एकान्ते ध्यानपरो भवेदित्यर्थः । लिङ्गव्यत्यय आर्षः ॥२५॥

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥२६॥

यान्ति मुक्तिमिति शेषः ॥२६॥

न हिंसयति यो जन्तून्मनोवाक्कायहेतुभिः ।
जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स हिंस्यते ॥२७॥

न हिंसयति हिंसां न कारयति न करोति चेत्यर्थः। हेतुः श्राद्धादिनिमित्तं तैः कर्महेतुभिरिति पाठेऽपि स एवार्थः । जीवितम् अर्थांश्च अपनयन्ति तैहिंस्रस्तेनादिभिः प्राणिभिः स न हिंस्यते निमित्ताभावात् यथोक्तं वैष्णवे -

'यः परस्य न पापानि चिन्तयत्यात्मनो यथा ।
तस्य पापागमस्तात हेत्वभावान्न विद्यते॥'

इति। कर्मभिर्न स बद्ध्यत इति पाठे मनोवाक्कायजैरपध्यानपरुषोक्तिशस्त्रपातनादिभिः करणभूतैः न बध्यते सम्बन्धं न प्राप्नोति । वध्यत इति स्पष्टार्थः पाठः। यो हि संयच्छति प्राणानित्यपपाठः॥२७॥

न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते ।
ऋते सत्यमसत्त्याज्यं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ॥२८॥

मृत्युसेनां जराव्याधिरूपां सत्यम् अबाधितात्मतत्त्वप्रापकत्त्वाद्योगधर्मम् । अमृतं मरणाभावः । एतेन 'न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्ययोगाग्निमयं शरीरम्' इति श्रुतेरर्थ उक्तः । ऋते सत्यमसत्याद्यमिति पाठे - असत्यमज्ञानम् अद्यं भक्ष्यं यस्येत्यर्थः ॥२८॥

तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः ।
सत्यागमः सदा दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत् ॥२९॥

सत्यव्रताचारः ब्रह्मप्राप्त्यर्थानि व्रतानि यमनियमरूपाणि आचरतीति तथा । सत्ययोगः चिदाभासरूपस्य जीवस्य प्रविलापनं तत्र परायणः । सत्यः प्रमाणभूत आगमो गुरुवेदवाक्यं यस्य स सत्यागमः श्रद्धावान् ॥२९॥

अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ।
मृत्युमापद्यते मोहात् सत्येनापद्यतेऽमृतम् ॥३०॥

देहे चित्ते मोहात् विषयपारवश्यात् सत्येन तद्वर्जनात्मकेन योगेन तथा च।

’मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।
बंधाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥'

इति श्रुत्यर्थ उक्तः ॥३०॥

सोऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतः ।
समदुःखसुखः क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमर्त्यवत् ॥३१॥

क्षेमी परसुखार्थी । अमर्त्यवत् । हिरण्यगर्भवत् ॥३१॥

शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः ।
वाङ्मनः कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ॥३२॥

शान्तियज्ञो निवृत्तिमार्गाभ्यासः ब्रह्मयज्ञो नित्यमुपनिषदर्थचिन्तनम् । वाग्यज्ञः प्रणवजपः । मनोयज्ञः अकारोकारमकारार्धमात्राणां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरत्र प्रविलापनम् । कर्मयज्ञः स्नानशौचगुरुशुश्रूषाद्यावश्यकधर्मानुष्ठानम् । उदगायने इति देवयानपथनिमित्तम् । उक्तपञ्चयज्ञपरो भविष्यामि दैर्घ्यमार्षम् ॥३२॥

पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति ।
अन्तवद्भिरिव प्राज्ञः क्षेत्रयज्ञैः पिशाचवत् ॥३३॥

अन्तवद्भिरनित्यफलैः क्षेत्रयज्ञैः शरीरत्यागैः यथा कश्चित्पिशाचः प्राप्तं प्राप्तं शरीरं पूर्वपुर्ववासनावशाद्विषाग्न्युद्बन्धनादिना पुनः पुनर्हिनस्ति तद्द्वदहं पश्वादिशरीरमात्मदेहत्वेन पश्यन् कथं नाशयेयमित्यर्थः । क्षत्रेत्यपि पाठः । क्षत्रियाणामुचितैर्युद्धयज्ञतुल्यैरित्यर्थः ॥३३॥

यस्य वाङ्मनसी स्यातां सम्यक् प्रणिहिते सदा ।
तपस्त्यागश्च सत्यं च स वै सर्वमवाप्नुयात् ॥३४॥

यस्य वागादिपञ्चकं ब्रह्मणि प्रणिहितं समर्पितं स सर्वं ब्रह्म प्राप्नुयात् । सत्यं च स वै परमवाप्नुयादिति मूलपाठः ॥३४॥

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः ।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥३५॥

विद्या ग्रंथज्ञानं ब्रह्माकारा चरमान्तःकरणवृत्तिश्च ज्ञानापरपर्याया ॥३५॥

आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजोऽपि वा ।
आत्मन्येव भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ॥३६॥

आश्रमक्रमं पित्रा प्रोक्तं निरस्यति - आत्मनीति । आत्मनि ब्रह्मणि आत्मना ब्रह्मरूपेण जातः न पित्रा मातरि । आत्मनिष्ठो ब्रह्मभूतः । अप्रजोऽनपत्यः वाशब्द एवार्थे आत्मन्येव ब्रह्मण्येव भविष्यामि न जायायां पुत्ररूपेण प्रजा सन्ततिः ॥३६॥

नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च ।
शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः ॥३७॥

एकता एकाकित्वं शीलं श्लाघनीयं वृत्तं दण्डनिधानं वाङ्मनःकायैर्हिंसात्यागः ॥३७॥

किं ते धनैर्बान्धवैर्वाऽपि किं ते किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि ।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते क्व गताः पिता च ॥३८॥

गुहां बुद्धिम् ॥३८॥

भीष्म उवाच। पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा यथाऽकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः ॥३९॥

युधिष्ठिर उवाच। धनिनश्चाधना ये च वर्तयन्ते स्वतन्त्रिणः ।
सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥१॥

युवैव मोक्षार्थं यतेतेत्युक्तं तत्र मोक्षसाधनं यज्ञादिद्वारा धनमेव, निर्धनानां तु दुर्लभो मोक्ष इति मन्वानः पृच्छति धनिन इति । धनिनां कः किंरूपः केन प्रकारेण सुखदुःखयोर्मुक्तिसंसारयोरागमः कथं च निर्धनानां सुखदुःखागम इत्यर्थः । स्वतन्त्रिणः स्वशास्त्रानुसारिणः ॥१॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शम्पाकेनेह मुक्तेन गीतं शान्तिगतेन च ॥२॥

'अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन । त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः' इति श्रुत्यनुसारादकिञ्चना एव मुच्यन्ते न तु धनिन इत्युत्तरयति - अत्रापीति । शम् आत्मसुखं तेन पाकः रागद्वेषादिराहित्यान्निर्मलः । 'शंपाकस्तर्कके धृष्टे मुनिभिच्चतुरङ्गुले' इत्यनेकार्थः । तेन शंपाकेन यद्गीतं तत् मां प्रति कश्चिदब्रवीदिति द्वयोः सम्बन्धः ॥२॥

अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमाश्रितः ।
क्लिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया ॥३॥

कुचैलेन कुवस्त्रेण निर्धनत्वादन्नाच्छदनहीन इत्यर्थः ॥३॥

उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् ।
विविधामन्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥४॥

तयोरेकतरे मार्गे यदेनमभिसन्नयेत् ।
न सुखं प्राप्य संहृष्येन्नासुखं प्राप्य संज्वरेत् ॥५॥

अभिसन्नयेत् दैवं यदि प्रापयेत् तर्हि न संहृष्येदित्यादिना सम्बन्धः । मार्ग इति । प्रथमान्तपाठे तु सन्नयेत् संप्राप्नुयात् ॥५॥

न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा यदीशिषे ।
अकामात्मापि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव ह ॥६॥

न वै इति । कामादिधर्मवानात्मा चित्तं, कामात्मा 'कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव' इति श्रुतेः । त्वं तु स्वरूपेण अकामात्मापि मनस्तादात्म्यात् भ्रान्त्या तप्तायःपिण्डवत् कामात्मेव सन् धुरमुद्यम्य धैर्येण योगाङ्गगणभारं चोढ्वा श्रेयः मोक्षं प्रति न चरसि नाभिमुखो भवसि यत् तत्र किं हेतुरात्मनश्चित्तस्य न ईशिषे न ईश्वरो भवसि । उपालम्भोयम् । तेन चित्तस्य स्वाधीनत्वात् श्रेय आचरेदित्यर्थः ॥६॥

अकिंचनः परिपतन् सुखमास्वादयिष्यसि ।
अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव ह ॥७॥

नास्ति किञ्चन धनदारादिकं यस्य सः अकिञ्चनः परितः पतन् गच्छन् अनिकेतश्चरन्नित्यर्थः ॥७॥

आकिंचन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम् ।
अनमित्रपथो ह्येष दुर्लभः सुलभो मतः ॥८॥

पथ्यं मोक्षमार्गादनपेतम् अनामयं निर्विघ्नम् अनमित्रपथः शत्रुवर्जितः पन्थाः दुर्लभः कामिनां सुलभः पारतन्त्र्याभावात् ॥८॥

अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वतः ।
अवेक्षमाणस्त्रीँल्लोकान्न तुल्यमिह लक्षये ॥९॥

उपपन्नस्य वैराग्यसंपन्नस्य ॥९॥

आकिञ्चन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् ।
अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम् ॥१०॥

आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम् ।
नित्योद्विग्नो हि धनवान् मृत्योरास्यगतो यथा ॥११॥

गुणाधिक्यमेवाह - आकिञ्चन्ये चेति ॥११॥

नैवास्याग्निर्न चारिष्टो न मृत्युर्न च दस्यवः ।
प्रभवन्ति धनत्यागाद्विमुक्तस्य निराशिषः ॥१२॥

न चारिष्ट इत्यत्र न चादित्य इत्यपपाठः । अरिष्टश्चोराद्युपप्लपः ॥१२॥

तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः ॥१३॥

अनुपस्तीर्णे शय्याहीने भूतले शेते तम् उपधानं शीर्षोपधानम् ॥१३॥

धनवान् क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनः ।
तिर्यगीक्षः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः ॥१४॥

निर्दशन्नधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता ।
कस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥१५॥

श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् ।
सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥१६॥

अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति ।
अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः ॥१७॥

अभिजातः उत्तमवंश्यः ॥१७॥

इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रमाद्यति ।
सम्प्रसक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥१८॥

त्रिभिर्धनरूपकुलैः । भोगान् भोग्यधनादीन् विसृज्य व्ययीकृत्येति सार्धश्लोकः । परस्वानामादानं चौर्यम् ॥१८॥

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगामिवेषुभिः ॥१९॥

प्रतिषेधन्ति दण्डयन्ति । लुब्धा व्याधाः ॥१९॥

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपपद्यन्ते गात्रसंस्पर्शजान्यपि ॥२०॥

संस्पर्शजानि दाहच्छेदादीनि ॥२०॥

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् ।
लोकधर्ममवज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह ॥२१॥

तेषां ध्रुवाणामवश्यम्भाविनां परमदुःखानाम् । बुद्ध्या ज्ञानेन भैषज्यं प्रतीकारमाचरेत् कुर्यात् । किं कृत्वा अध्रुवैर्देहादिभिः सह लोकधर्मं पुत्रेषणादिरूपमवज्ञाय धिक्कृत्य ॥२१॥

नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् ।
नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भव ॥२२॥

इत्येद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् ।
शम्पाकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः ॥२३॥

युधिष्ठिर उवाच। ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात् ॥१॥

पूर्वं धनस्य मोक्षहेतुत्वं निरस्तम् । जीवनहेतुत्वं तु प्रत्यक्षम् । अतो जीवनाय समारम्भान् कृषिवाणिज्ययज्ञदानाद्यारम्भान् ईहमानः कर्तुमिच्छन् यो धनमलभमानस्तृष्णाभिभूतश्च स किं कुर्यात् । यतेतैव वा धनार्थम् उपरमेतैव वाऽऽरम्भादित्यर्थः । आद्ये वैयग्र्यात् अन्त्ये देहनाशापाताच्च मोक्षसाधनं विघ्नितं भवति । अतस्तयोर्मध्ये किं श्रेय इति भावः ॥१॥

भीष्म उवाच। सर्वसाम्यमनायासं सत्यवाक्यं च भारत ।
निर्वेदश्चाविधित्सा च यस्य स्यात्स सुखी नरः ॥२॥

सर्वत्र लाभालाभमानापमानादौ साम्यमवैषम्यं सर्वसाम्यम् । अनायासः धनाद्यर्थं श्रमाभावः । निर्वेदो वैराग्यम् । अविधित्सा कर्मणि इच्छाभावः । विधित्सेति पाठे श्रवणादीच्छा । लाभादौ वैषम्ये रागादिस्ततः प्रवृत्तिस्तत आयासस्ततः सत्यत्याग इत्येतानि त्यक्त्वैव सुखी स्यान्न त्वत्यक्त्वा । देहनिर्वाहस्त्वारब्धकर्मोपनतैरेवान्नादिभिर्भविष्यति । तस्मादुपरम एव श्रेयानित्यर्थः ॥२॥

एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये ।
एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं मतम् ॥३॥

पदानि पदनीयानि आश्रयणीयानि प्रशान्तये मोक्षाय । एष इति विधेयापेक्षे लिङ्गैकत्वे एष स्वर्गादिस्तत्साधनत्वात् ॥३॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥४॥

ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः ।
केनचिद्धनशेषेण क्रीतवान् दम्यगोयुगम् ॥५॥

भग्नेहः भग्नाशः व्यर्थचेष्टो वा । दम्यौ दमनयोग्यौ गावौ वत्सतरौ ताभ्यां सहितं युगं शकटादिधुरि योजितं तिर्यक्काष्ठं यस्यां तयोर्गावौ युज्येते ॥५॥

सुसम्बद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ ।
आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम् ॥६॥

सुसम्बद्धौ युगान्तयोः सम्यग्योजितौ दमनाय । असम्बद्धाविति पाठे दमयित्रा असंयतौ ॥६॥

तयोः सम्प्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्षणः ।
उत्थायोक्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः ॥७॥

स्कन्धदेशं संप्राप्तयोः सतोरिति सम्बन्धः । उत्क्षिप्य तुलाभाजनद्वयवदुपरि भूमेर्नीत्वा ॥७॥

ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना ।
म्रियमाणौ च सम्प्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम् ॥८॥

न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम् ।
युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता ॥९॥

अविहितं दैवेनानुपस्थापितम् । ईहितुम् एष्टुम् । ईहितमिति पाठे आप्तुमित्यध्याहारः । श्रद्धया फलप्राप्तिनिश्चयेन ईहां चेष्टाम् ॥९॥

कृतस्य पूर्वं चानर्थैर्युक्तस्याप्यनुतिष्ठतः ।
इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम् ॥१०॥

कृतस्य पूर्वं नानार्थैरिति पाठे । अर्थैर्नानाकृतस्य पृथक्कृतस्य । युक्तस्य अवहितचित्तस्य अनुतिष्ठतोऽर्थप्राप्त्युपायान् । सङ्गत्या दम्योष्ट्रसम्बन्धेन दैवं देवेन ईश्वरेण निर्मितम् ॥१०॥

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणैव गच्छतः ।
उत्क्षिप्य काकतालीयमुत्पथेनैव धावतः ॥११॥

उपप्लवमेवाह- उद्यम्येति । उद्यम्योद्यम्य उष्ट्रगतिवेगादुत्प्लुत्योत्प्लुत्य विषमेण कृच्छ्रेण दम्यौ गच्छतः । काकतालीयं दैवकृतं सङ्गमम् उत्क्षिप्य उत्थाप्य । धावत उष्ट्रस्येत्यग्रिमेण सम्बन्धः । उन्माथेनेव जम्बूकमित्यपि पाठः । तालः करतलयोः शब्दजनकः संयोगस्तस्मिन् क्रियमाणे उत्पतन् काको दैवात्तत्र तालाभ्यामाक्रान्ताऽभूत् । तदेतत् काकतालीयमिति इत्युच्यते । काकस्पर्शसमकालं तालफलस्य तालवृक्षस्य वा पतनं तदित्यन्ये मेषयोर्युध्यतोः परस्परशिरःसंघट्ट उन्माथस्तेन दैवान्मध्ये प्रविष्टो जंम्बूकोतिपीडनान्ममार तदपि काकतालीयोत्थानमेव तथेदमित्यर्थः ॥११॥

मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम ।
शुद्धं हि दैवमेवेदं हठेनैवास्ति पौरुषम् ॥१२॥

मणी वेति । वाशब्द इवार्थे हठेनैव मूढनिर्बन्धेनैव पौरुषमस्ति न तु तद्विद्वद्दृष्ट्येत्यर्थः । नैवेति पदविभागो वा ॥१२॥

यदि वाप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित् ।
अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते ॥१३॥

उपपद्येत यदि लोकदृष्टान्तेन पौरुषास्तित्वं युज्येत तर्हि फलव्यभिचारात्तदपि दैवायत्तमेवोपपद्यते न स्वातंत्र्येणेत्यर्थः ॥१३॥

तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखमिच्छता ।
सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने ॥१४॥

निर्वेदमिति पाठे क्लीबत्वमार्षम् । वैराग्यं गन्तव्यम् अनुवर्तितव्यं निराशः निरस्ताशः अर्थश्च तत्साधनं चेति समाहारस्तस्मिन् ॥१४॥

अहो सम्यक् शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता ।
प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात् ॥१५॥

यः कामानाप्नुयात्सर्वान् यश्चैतान्केवलांस्त्यजेत् ।
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥१६॥

नान्तं सर्वविधित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन ।
शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते ॥१७॥

विधित्सानां धनाद्यर्थं प्रवृत्तीनां गतपूर्वः पूर्वं गतः प्राप्तो गतपूर्वः ॥१७॥

निवर्तस्व विधित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य कामुक ।
असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे ततः ॥१८॥

हे कामुक कामादिधर्मवत् हे मनः मानसेत्यपि पाठः निर्विद्य वैराग्यं प्राप्य शाम्य शमं गच्छ, निकृतः वञ्चितः प्रवृत्तिनैष्फल्यात् ॥१८॥

यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया ।
मा मां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक ॥१९॥

संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः ।
कदाचिन्मोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक ॥२०॥

मोक्ष्यसे त्यक्ष्यसे ॥२०॥

अहो न मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव ।
किं नैवं जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात् ॥२१॥

क्रीडनकः क्रीडामृगः जातु कदाचित् । प्रेष्यतां दास्यं कामाभावे कोऽपि कस्यचिदपि न प्रेष्यः स्यादित्यर्थः ॥२१॥

न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन् ।
त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान् प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि ॥२२॥

अन्तं नाप्नुवन् अतो हेतोस्त्यक्त्वा ॥२२॥

नूनं ते हृदयं काम वज्रसारमयं दृढम् ।
यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते ॥२३॥

जानामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव ।
तवाहं प्रियमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम् ॥२४॥

प्रियं जायादि ॥२४॥

काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि ॥२५॥

नभविष्यसि विनशिष्यसि ॥२५॥

ईहा धनस्य न सुखं लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी ।
लब्धनाशे यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा ॥२६॥

ईहा लिप्सा चेष्टा वा तदा धनस्य धनायेत्यर्थः लब्ध्वा चिन्ता नाशभयात् यथा मृत्युस्तथा दुःखकृत् श्रमेऽपि फलं सन्दिग्धम् ॥२६॥

परित्यागे न लभते ततो दुःखतरं नु किम् ।
न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति ॥२७॥

परित्यागे देहस्य परस्वत्वापादनेऽपि न लभते । मार्गति मृगयते परेभ्यो यो न लभत इति पाठे परेभ्यः सेव्यमानेभ्योऽपि ॥२७॥

अनुतर्षुल एवार्थः स्वादु गाङ्गमिवोदकम् ।
मद्विलापनमेतत्तु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज ॥२८॥

अनुतर्षुलस्तृष्णावृद्धिकृत् मद्विलापनं मन्नाशः एतत् तृष्णावृद्ध्याख्यं प्रतिबुद्धोऽस्मि अतो मां संत्यज हे कामेति शेषः ॥२८॥

य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः ।
स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम् ॥२९॥

भूतग्रामो यातु स्वकारणं प्रति पञ्चत्वमस्त्वित्यर्थः ॥२९॥

न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु ।
तस्मादुत्सृज्य कामान्वै सत्त्वमेवाश्रयाम्यहम् ॥३०॥

युष्मासु अनात्मसु अहंकारादिषु राजसतामसेषु सत्त्वं सत्त्वगुणं वनमेवेति पाठे वनं ब्रह्म पारिव्रज्यं वा ॥३०॥

सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः ।
योगे बुद्धिं, श्रुते सत्त्वं, मनो ब्रह्मणि धारयन् ॥३१॥

देहे तत्रापि मनसि हृत्पुण्डरीकस्थे पश्यन् हेतौ शतृप्रत्ययः । एकात्मदर्शनायेत्यर्थः । योगे विषये बुद्धिं करिष्यामीति निश्चयं कुर्वन् श्रुते श्रवणादौ सत्त्वम् एकाग्रचित्तं धारयन् मनश्च ब्रह्मणि लवणोदकन्यायेन धारयन् विहरिष्यामीत्यग्रिमेण सम्बन्धः ॥३१॥

विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः ।
यया मां त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि ॥३२॥

अनासक्तो निरामय इति रागद्वेषराहित्यमुक्तम् ॥३२॥

त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते ।
तृष्णाशोकश्रमाणां हि त्वं कामप्रभवः सदा ॥३३॥

अन्या योगे बुद्धिमित्युक्तगतेरन्या ॥३३॥

धननाशेऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् ।
ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्च्युतम् ॥३४॥

अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतरा धने ।
धने सुखकला या तु साऽपि दुःखैर्विधीयते ॥३५॥

अधने हात च्छेदः सन्धिरार्षः ॥३५॥

धनमस्येति पुरुषं पुरो निघ्नन्ति दस्यवः ।
क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च ॥३६॥

धनमस्यास्तीति ॥३६॥

अर्थलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया ।
यद्यदालम्बसे काम तत्तदेवानुरुध्यसे ॥३७॥

अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषो पूरणोऽनलः ।
नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम् ॥३८॥

अनलोऽग्निरिवेत्यर्थः ॥३८॥

पाताल इव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि ।
नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया ॥३९॥

निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया ।
निर्वृत्तिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये ॥४०॥

अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुद्ध्याम्यबुद्धिमान् ।
निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः ॥४१॥

सहामि इतः पूर्वं सोढवानस्मि ॥४१॥

परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वमनोगतीः ।
न त्वं मया पुनः काम वत्स्यसे न च रंस्यसे ॥४२॥

मनोगतीः मनसो वृत्तीः एतेन समाधिमनुष्ठास्ये इत्युक्तं भवति । तत्रैव सर्वकामाभावात् ॥४२॥

क्षमिष्ये क्षिपमाणानां न हिंसिष्ये विहिंसितः ।
द्वेष्ययुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम् ॥४३॥

क्षिपमाणानां धिक्कुर्वतां शब्दादीन् ॥४३॥

तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथा लब्धेन वर्तयन् ।
न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः ॥४४॥

सकामं लब्धमनोरथं हे कामेति शेषः ॥४४॥

निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम् ।
सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां समुपागतम् ॥४५॥

निर्वृत्तिं सुखम् । तृप्तिं पूर्णकामताम् ॥४५॥

तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च ।
त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्त्वस्थो ह्यस्मि साम्प्रतम् ॥४६॥

प्रतिष्ठन्तं मोक्षाय गन्तुम् ॥४६॥

प्रहाय कामं लोभं च सुखं प्राप्तोऽस्मि साम्प्रतम् ।
नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान् ॥४७॥

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते ॥४८॥

कामानुबन्धं नुदते यत्किंचित्पुरुषो रजः ।
कामक्राधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरव च ॥४९॥

रजः प्रवर्तको गुणः तच्च कामेनानुबध्नातीति कामानुबन्धं दुःखादिकं च कामाद्युद्भवम् । अतः सर्वानर्थमूलं रजस्त्याज्यमित्यर्थः ॥४९॥

एष ब्रह्मप्रतिष्ठोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम् ।
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखं मामेति केवलम् ॥५०॥

शाम्यामि कर्मभ्य उपरतिं गच्छामि परिनिर्वामि निर्दुःखो भवामि सुखं स्वरूपसुखं केवलं निर्विषयम् ॥५०॥

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥५१॥

आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम् ।
प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव स्यामहं सुखी ॥५२॥

आत्मना स्थूलदेहेन सह गणनायां सप्तमः कामः । तथाहि । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयाश्चत्वारः कोशाः प्रवृत्तिमत्त्वाद्रजः प्रधानाः । आनन्दमय आवरणरूपत्वात्तमःप्रधानः पञ्चमः । ततः शुद्धसत्त्वप्राधान्यात् सबीजसमाधिः आनन्दाख्यः षष्ठः । तस्यापि मूलमस्मीति प्रत्ययमात्रशरीरो महत्तत्त्वाख्यः सर्वानर्थबीजभूतश्चरमः कामः सप्तमः । तं हत्वा ब्रह्मैव पुरं ब्रह्मपुरं प्रविष्टः स्यां यतस्तदवध्यम् कुतः । 'नास्य जरयैतज्जीर्यते न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्' इति श्रुतेः ॥५२॥

एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम् ॥५३॥

कामान्प्रथमाध्यायोक्तरीत्या जाग्रत्स्वप्नसंप्रज्ञातावस्थागतान् विषयान् ॥५३॥

दम्यनाशकृते मङ्किरमृतत्वं किलागमत् ।
अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप महत्सुखम् ॥५४॥

काममूलम् अविद्याम् ॥५४॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता ॥१॥

मङ्किवदुपरमेतैवेत्युक्तम् । तेनैव योगक्षेमासिद्धिं स दृष्टान्तामाह- अत्रेत्यादिना ॥१॥

अनन्तमिव मे वित्तं यस्य मे नास्ति किञ्चन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किञ्चन ॥२॥

अनन्तं देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छन्नम् । वित्तमिव निगूढं कोशपञ्चकलक्षणगुहास्थं प्रत्यक्तत्त्वमेवास्य मे खरूपभूतम् । अत एव सर्वस्य मदनन्यत्वाद्रज्जूरगवन्मयि कल्पितत्वाच्च मे मम न किञ्चन । अत एवाह- मिथिलायामिति । न ह्यध्यस्तदोषैरधिष्ठानं स्पृश्यते । मरीचिनद्याऽपि मरुभूमेरार्द्रत्वापत्तेरिति भावः ॥२॥

अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम् ।
निर्वेदं प्रतिविन्यस्तं तं निबोध युधिष्ठिर ॥३॥

पदसञ्चयं - श्लोकं वैराग्यार्थमुपन्यस्तम् ॥३॥

बोध्यं शान्तमृषिं राजा नाहुषः पर्यपृच्छत ।
निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शास्त्रप्रज्ञानतर्पितम् ॥४॥

उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे ।
कां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश्चरसि निर्वृतः ॥५॥

बोध्य उवाच । उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन ।
लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं परिमृश्यताम् ॥६॥

तस्य उपदेशस्य लक्षणं ज्ञापकं तत् ज्ञाप्यम् ॥६॥

पिङ्गला, ककुरः, सर्पः, सारङ्गान्वेषणं वने ।
इषुकारः, कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥७॥

सारङ्गो भ्रमरस्तस्य अन्वेषणम् अनुगमनम् । इष गतौ दिवादिः ॥७॥

भीष्म उवाच। आशा बलवती राजन्नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशां निराशां कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥८॥

यस्माद्यस्माद्गुरोर्यद्यदुपात्तं तत्तदाह भीष्मः - आशेति । राजन् हे युधिष्ठिर ॥८॥

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः ।
आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते ॥९॥

गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन ।
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥१०॥

पिङ्गलावत्कुररवच्चाशां गृहधनरूपामामिषं च त्यक्त्वा कथं जीवेतेत्याशङ्क्यान्यथासिद्धिमाह- गृहेति द्वाभ्याम् ॥१०॥

सुखं जीवन्ति मुनयो भैक्ष्यवृत्तिं समाश्रिताः ।
अद्रोहेणैव भूतानां सारङ्गा इव पक्षिणः ॥११॥

इषुकारो नरः कश्चिदिषावासक्तमानसः ।
समीपेनापि गच्छन्तं राजानं नावबुद्धवान् ॥१२॥

एवमारम्भान्तरवर्जितेन ब्रह्मण्यैकाग्र्यं चित्तस्य सम्पादनीयमित्याह- इष्विति ॥१२॥

बहूनां कलहो नित्यं द्वयोः संकथनं ध्रुवम् ।
एकाकी विचरिष्यामि कुमारीशंखको यथा ॥१३॥

ऐकाग्र्यमेकाकितयैव सिद्ध्यतीत्याह- बहूनामिति । काचित्कुमारी पित्रादिपरवशा गृहागतानतिथीन्प्रच्छन्नं भोजयितुमिच्छन्ती ब्रीहीनवहन्तुं प्रचक्रमे तस्याः प्रकोष्ठस्थाः शङ्खाश्चुक्रुशुः । सा परेषां सूचना मा भूदिति शङ्खान् भंक्त्वा एकैकमवशेषितवतीति श्रीमद्भागवते दृष्टान्तोऽयं व्याख्यातः ॥१३॥

युधिष्ठिर उवाच। केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम् ।
किञ्च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति गतिमुत्तमाम् ॥१॥

केनेत्याक्षेपे केन वृत्तेन वीतशोको भूत्वा महीं चरेत् । न तादृशं वृत्तमस्तीत्यर्थः । यतः सर्पसारङ्गवृत्त्या गृहाहारसम्पादनेऽपि प्रतिपक्षबाहुल्यं दृश्यते । द्विषन्ति हि भिक्षुका भिक्षुकान्तरं स्वाध्यासितस्थानागतमत एकाकित्वैकाग्र्ययोश्चासम्भवः । अन्नचिन्तया धनाशावियोगस्यापि दुष्करत्वादिति भावः । अतः किं तादृशमुपायान्तरं हिंसाशून्यमुत्तमगतिप्रदमस्तीति प्रश्नार्थः ॥१॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥२॥

उत्तरमाह- अत्रेति । आजगरस्य अजगरवृत्त्या जीवतः ॥२॥

चरन्तं ब्राह्मणं कञ्चित्कल्पचित्तमनामयम् ।
पप्रच्छ राजा प्रह्लादो बुद्धिमान् बुद्धिसम्मतम् ॥३॥

कल्पचित्तं दृढचित्तम् । अनामयं रागद्वेषाननुविद्धम् ॥३॥

प्रह्लाद उवाच । स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विधित्सोऽनसूयकः ।
सुवाक् प्रगल्भो मेधावी प्राज्ञश्चरसि बालवत् ॥४॥

स्वस्थः विषयैरनाकृष्टः । शुद्धो दम्भादिहीनः । मृदुर्दयावान् । दान्तो जितेन्द्रियः । निर्विधित्सो निरारम्भः । अनसूयकः सर्वत्रादोषदर्शी । सुवाक् सत्यवाक् । प्रगल्भः प्रतिभानवान् । मेधावी ऊहापोह कुशलः । प्राज्ञः ज्ञाततत्त्वः ॥४॥

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि ।
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किञ्चिदिव मन्यसे ॥५॥

मन्यसे इष्टत्वेनानिष्टत्वेन वा । अवमन्यसे इति पाठे वीतदर्पोऽसीत्यर्थः ॥५॥

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजासु विमना इव ।
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे ॥६॥

स्रोतसा कामादिवेगेन । विमनाः निर्मनस्कः । स्थाणुरिव कूटस्थो निर्व्यापारः । अविमना इति पाठे तु अव्याकुलचित्तः ॥६॥

नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे ।
इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत् ॥७॥

कौटस्थ्यमेवाह- नेति । इन्द्रियार्थान् गन्धरसादीननादृत्य चरसि क्षुन्निर्वाहमात्रार्थी अश्नासि । साक्षिवत् मुक्तः कर्तृत्वादिना ॥७॥

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने ।
क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मन् श्रेयो यदिह मन्यसे ॥८॥

प्रज्ञा तत्त्वदर्शनं, श्रुतं तन्मूलभूतं शास्त्रं वृत्तिस्तदर्थानुष्ठानम् । श्रेयो ममेति शेषः ॥८॥

भीष्म उवाच। अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्लादमनपार्थया ॥९॥

अनुयुक्तः पृष्टः लोकस्य धर्मो जन्मजरादिस्तस्य विधानं कारणमविद्याकामकर्मादि तदभिज्ञः लोकधर्मविधानवित् ॥९॥

पश्य प्रह्लाद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥१०॥

भूतानामुत्पत्त्यादिकम् अनिमित्ततः करणहीनादेकादद्वितीयादिति पश्य आलोचय श्रुतियुक्तिभ्यां श्रुतिस्तावत् । 'सदेव सोम्वेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' इति । सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यादेकरसाद्वस्तुनो जगदुत्पत्तिमाह । युक्तिरपि शून्याज्जगदुत्पत्त्ययोगात् । अचेतनानां च प्रधानपरमाण्वादीनामधिष्ठातारमन्तरेण सङ्घातकर्तृत्वायोगात् । विकरणस्येश्वरस्याधिष्ठातृत्वायोगात्संसारस्य स्वाभाविकत्वे मुक्त्ययोगात् स्वप्नमायेन्द्रजालवदविद्याकल्पितत्वमवश्यं वाच्यम् । अविद्यानाशस्य च सर्वतन्त्रसिद्धत्वात् अविद्या मिथ्या । अनादिभावत्वे सति अनित्यत्वाद्व्यतिरेकेणाकाशवदित्यविद्यामिथ्यात्वसिद्धेरेकाद्वितीयादेव जगदुत्पत्तिं साधयति । ततश्च 'यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमि' इति श्रुतेरात्मज्ञस्य मम द्वितीयाभावान्न हर्षव्यथे भवतः ॥१०॥

स्वभावादेव संदृश्या वर्तमानाः प्रवृत्तयः ।
स्वभावनिरताः सर्वाः परितुष्येन्न केनचित् ॥११॥

एवमेकाद्वितीयाद्वस्तुन उत्पत्तिमुक्त्वा तत्रैव स्थितिलयावप्याह- स्वेति । स्वभावात् स्वस्य भावः स्वभावः स्वरूपसत्ता तत एव वर्तमानाः प्रवृत्तयोऽपि संदृश्याः सम्यग्द्रष्टव्याः । स्वभावे एव निरताः सर्वाः प्रजास्तासामेतासां स्वभावादन्यत्परायणं नास्तीत्यर्थः । तस्मादेवं जानन् केनचिद्ब्रह्मलोकैश्वर्यलाभेनापि न तुष्येतुच्छमेवैतद्दृश्यमिति विजानीयादित्यर्थः ॥११॥

पश्य प्रह्लाद संयोगान् विप्रोगपरायणान् ।
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः ॥१२॥

एवं तत्त्वदृष्ट्या स्वास्थ्यमुपपाद्य बाह्यदृष्ट्याऽपि लोकस्यानित्यत्वात्तदुपपादयति- पश्येति । तस्मादहं मनो न क्कचिद्विषये विदधे धारयामि । तद्विनाशे शोकोत्पत्तिं जानन् । यद्वा । अश्रौतयोरारम्भसङ्घातवादयोरपि जगदनित्यत्वमस्तीति स्वास्थ्यमेवोचितमित्याह- पश्येति ॥१२॥

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः ।
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते ॥१३॥

एवमादीन्यश्रौतानि मतानि दूषयति- अन्तवन्तीति । भूतानि परमते नित्यसिद्धानि परमाणुप्रधानादीनाति पक्षनिर्देशः जरायुजादिशरीराणि दृष्टान्तो वा । अन्तवत्त्वं साध्यं गुणयुक्तत्वं हेतुः । यत्संहतं घटादि तद‌नित्यं परमाण्वादयश्च गुणगुणिभावेन प्रधानं च गुणत्रयात्मत्वेन संहता इति ध्रुवमनित्याः । तस्मात्पूर्वोक्तमुत्पत्तिनिधनहेतुभूतं वस्तु जानतः किं कार्यं कर्तव्यमवशिष्यते न किमपीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- 'एतद्ब्रह्म वै तद्विद्वांसः पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रिया अग्निहोत्रं न जुहवाञ्चक्रिरे' इति ॥१३॥

जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये ।
महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ ॥१४॥

पामरदृष्ट्यापि जगतो विनाशित्वमाह- जलजानामित्यादिपञ्चभिः ॥१४॥

जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप ।
पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः ॥१५॥

पार्थिवानां पृथिवीस्थानाम् ॥१५॥

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तमपक्षिणाम् ।
उत्तिष्ठते यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि ॥१६॥

दिवि सञ्चरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च ।
ज्योतींष्यपि यथाकालं पतमानानि लक्षये ॥१७॥

इति भूतानि सम्पश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना ।
सर्वसामान्यगो विद्वान् कृतकृत्यः सुखं स्वपे ॥१८॥

सर्वसामान्यगः यथा घटत्वादि सामान्यं पटादिभ्यो व्यावृत्तम् । पृथिवीत्वसामान्यं तूभयसमम् । तदुपादानत्वात् । एवं सर्वस्य सत्सदिति सदभेदेन प्रतीयमानस्योपादानं सत्तासामान्यं सर्वसामान्यं न तु तार्किकाभिमतम् । तस्य सत्तासमवायादिभ्यो व्यावृतत्वेन सर्वसामान्यत्वाभावात् । तच्च शुद्धं ब्रह्म तद्गतः सर्वसामान्यगः सर्वं सामान्यतो विद्वानित्यपपाठः ॥१८॥

सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया ।
शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि ॥१९॥

आजगरीं वृत्तिं प्रपञ्चयति- सुमहान्तमित्यादिना । सुमहान्तं रसाधिक्यात् ॥१९॥

आशयन्त्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु ।
पुनरल्पं पुनःस्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते ॥२०॥

आशयन्ति भोजयन्ति अल्पं रसाल्पत्वात् ॥२०॥

कणं कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे ।
भक्षसे शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः ॥२१॥

कणम् अतिसूक्ष्मं धान्यांशं पिण्याकं तिलखलिम् ॥२१॥

शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये ।
प्रासादे चापि मे शय्या कदाचिदुपपद्यते ॥२२॥

धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च ।
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा ॥२३॥

क्षौमाणि क्षुमा अतसी तत्सूत्रमयानि ॥२३॥

न सन्निपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया ।
प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम् ॥२४॥

धर्म्यं धर्मादनपेतं यथेष्टाचरणे तत्त्वविदामपि श्वसूकरादितुल्यतापत्तेः ॥२४॥

अचलमनिधनं शिवं विशोकं शुचिमतुलं विदुषां मते प्रविष्टम् ।
अनभिमतमसेवितं विमूढैर्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥२५॥

अचलं दृढम् अनिधनं मृत्युविरोधि शुचिम् । आर्षो विभक्त्यलुक् । विदुषां मते ब्रह्मणि प्रविष्टं तत्प्रापकमित्यर्थः । अनभिमतत्वादेवासेवितं मूढैः । आजगरम् अजगरो ह्ययत्नेनैव जीवति तस्येदम् ॥२५॥

अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मात्परिमितसंसरणः परावरज्ञः ।
विगतभयकषायलोभमोहो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥२६॥

कषायः क्रोधाद्यावेशेन स्तिमितचित्तता रागद्वेषादिर्वा ॥२६॥

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् ।
हृदयसुखमसेवितं कदर्यैर्व्रतामिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥२७॥

अनियतम् अक्लृप्तं फलादि यत्र विधिरदृष्टं तस्य परिणामः परिपाकस्तेनैव देशकालव्यवस्थया प्रापितं कदयैर्विषयलुब्धैः ॥२७॥

इदमिदमिति तृष्णयाऽभिभूतं जनमनवाप्तधनं विषीदमानम् ।
निपुणमनुनिशम्य तत्त्वबुद्ध्याव्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥२८॥

धनप्राप्तौ कर्मैव कारणं न पौरुषमिति धिया निशम्य आलोच्य ॥२८॥

बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः कृपणामिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम् ।
उपशमरुचिरात्मवान् प्रशान्तो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥२९॥

अर्थहेतोः अनार्यं नीचम् अर्थं स्वामिनम् आश्रयति यः कृपणो दीनजनस्तमनुदृश्य उपशमरुचिः आत्मवान् जितचित्तः ॥२९॥

सुखमसुखमलाभमर्थलाभं रतिमरतिं मरणं च जीवितं च ।
विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥३०॥

विधिनियतं दैवाधीनम् ॥३०॥

अपगतभयरागमोहदर्पो धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः ।
उपगतफलभोगिनो निशम्य व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥३१॥

धृतिर्धैर्यं मतिरालोचनं बुद्धिर्निश्चयः उपगतं समीपागतं फलं प्रियं येषां तान् । भोगिनः सर्पान् अजगरान् निशम्य दृष्ट्वा फलभोगिन इति शाकपार्थिवादिवन्मध्यमपदलोपः ॥३१॥

अनियतशयनासनः प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्वशौचयुक्तः ।
अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥३२॥

प्रकृत्या दमादियुक्तः सिद्धत्वात् न तु साधकवद्धठेन अपगतफलसञ्चयस्त्यक्तयोगफलसमूहः ॥३२॥

अपगतमसुखार्थमीनार्थैरुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थम् ।
तृषितमनियतं मनो नियन्तुं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥३३॥

ईहनार्थैः इच्छाविषयै रूपादिभिः । एषणाविषयैर्वा पुत्र वित्तादिभिर्हेतुभिः । असुखार्थं परिणामे दुःखार्थम् अपगतम् आत्मनः पराङ्मुखं तृषितमनियतं च मनोऽवेक्ष्य । उपगतबुद्धिर्लब्धालोकः आत्मसंस्थम् आत्मनि संस्था समाप्तिर्यस्य तत्तथा नियन्तुं व्रतं चरामि । अभिहतमसुखैरिहार्थनाशैरित्याद्यः पाठः ॥३३॥

हृदयमनुरुध्य वाङ्मनो वा प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च ।
तदुभयमुपलक्षयन्निवाह व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥३४॥

हृदयं तात्स्थ्याद्बुद्धिर्मनश्च ताभ्यां तद्धर्माः कर्तृत्वभोक्तृत्वकामसङ्कल्पादयो लक्ष्यन्ते । ताननुरुद्ध्य उपेक्ष्य । पाठान्तरे न अनुरुध्येति सम्बन्धात्स एवार्थः । तत् तत्र बुद्धौ सुदुर्लभतां सुखानित्यतां चोभयम् उपलक्षयन्निति योजना ॥३४॥

बहुकथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः कविभिरपि प्रथयद्भिरात्मकीर्तिम् ।
इदमिदमिति तत्र तत्र हन्त स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः ॥३५॥

इदमाजगरं व्रतं सर्ववादिवल्लभमित्याह- बह्वीति । गहनम् आत्मतत्त्वं तर्कागोचरमपि । तत्र तत्र शास्त्रे हन्तेत्यालोचने । इदमिदमिति स्वमतैः परमतैश्च तर्कयद्भिः उन्नयद्भिः । तथाहि शून्यं वा निर्विषयज्ञानधारा वा जडो वा बुद्ध्यादिविशेषगुणहीनस्वरूपप्रतिष्ठं चिन्मात्रं वा । अनृतजडदुःखादिव्यावृत्तमेकरसं सच्चिदानन्दानन्तस्वरूपं वेति वादिनां विकल्पा आत्मनि दृश्यन्ते । तथाऽपि सर्वेषां स्वस्वाभिमतात्मतत्त्वदर्शनायाऽऽजगरं व्रतमेवोपेयमिति भावः ॥३५॥

तदिदमनुनिशम्य विप्रपातं पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः ।
अनवसितमनन्तदोषपारं नृषु विहरामि विनीतदोषतृष्णः ॥३६॥

तदिदमिति । इदमिति प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रमितं जगत् । अबुधैः पृथक् आत्माऽतिरिक्तत्वेनाभिपन्नं गृहीतं सत् विप्रपातं विशिष्टः प्रपातो भृगुस्तद्वन्नाशकमिति । अनुनिशम्य शास्त्रयुक्तिभ्यामन्वालोच्य । नृषु विहरामि । किं तर्हि जगतस्तत्त्वं त्वया निश्चितमित्यत आह - अनवसितं नास्ति कालतो गुणतो देशतश्चावसितमवसानं परिच्छेदो यस्य तत्तथा । यतः अनन्तदोषपारम् । अन्तो नाशः । दोषः विषमसृष्टिहेतुत्वेन नैर्घृण्यादिः पारः देशपरिच्छेदश्च नास्ति यस्य तत्तथा ॥३६॥

भीष्म उवाच। अजगरचरितं व्रतं महात्मा य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः ।
अपगतभयलोभमोहमन्युः स खलु सुखी विचरेदिमं विहारम् ॥३७॥

य इमं विहारम् इमाम् अजगरव्रतरूपां क्रीडाम् अनुचरेत् स सुखी विहरेदिति सम्बन्धः ॥३७॥

युधिष्ठिर उवाच। बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह ।
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे ॥१॥

बान्धवा इति । आजगरव्रतरूपां स्वास्थ्यलक्षणां प्रतिष्ठां किं बान्धवशब्दोपलक्षिता जातिरेव समर्पयति पक्षिणामाकाशगमनवत् । किं कर्म मणिमन्त्रौषधिसाधनादि । किं वित्तं वित्तसाध्यं यज्ञादि । उत प्रज्ञैवेति प्रश्नः ॥१॥

भीष्म उवाच। प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः ।
प्रज्ञा निःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम् ॥२॥

प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये ।
प्रह्लादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम् ॥३॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥४॥

प्रज्ञाहीनः स्वल्पेनापि निमित्तेन नश्यति प्रज्ञावांस्तु न कदाचिदित्याह- अत्रेति ॥४॥

वैश्यः कश्चिदृषिसुतं काश्यपं संशितव्रतम् ।
रथेन पातयामास श्रीमान् दृप्तस्तपस्विनम् ॥५॥

रथेन रथघातेन ॥५॥

आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वाऽऽत्मानमथाब्रवीत् ।
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते ॥६॥

आत्मानं धैर्यं त्यक्त्वा । 'आत्मा बुद्धौ धृतौ देहे' इति कोशः । जीवितार्थो जीवितप्रयोजनम् ॥६॥

तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम् ।
इन्द्रः शृगालरूपेण बभाषे लुब्धमानसम् ॥७॥

अकूजन्तं मूर्च्छया निःशब्दं प्रोत्कूजन्तमिति पाठे प्रकर्षेण ऊच्छ्वसन्तम् ॥७॥

मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः ।
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति ॥८॥

सर्वः देवादिरपि अभिनन्दति विप्रत्वमभिलक्ष्य नन्दति ॥८॥

मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप ।
सुदुर्लभमवाप्यैतन्न दोषान्मर्तुमर्हसि ॥९॥

श्रोत्रियोऽधीतवेदः । एतत् मनुष्यत्वादित्रयं दोषात् मौढ्यात् ॥९॥

सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्यवती श्रुतिः ।
सन्तोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे ॥१०॥

साभिमाना मयेदं धनं लब्धमित्यभिमान एव धनलाभो न तु वस्तुतः कस्यापि धनेन सम्बन्धोऽस्ति ’मा गृधः कस्यस्विद्धनम्' इति श्रुतेः । गृधः गर्धं लोभं मा कार्षीः । यत्सन्तोषणीयं रूपम् । त्वं स्वस्य अभि मन्यसे अवमन्यसे मरिष्यामीति निर्बन्धनेन नाशयसे इति वा । यदि वा एनमभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इत्यभिपूर्वस्य मन्यतेर्हिंसार्थत्वदर्शनात् । यन्नाभिमन्यस इति पाठे स्पष्टोऽर्थः ॥१०॥

अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः ।
अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः ॥११॥

पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै ।
न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ॥१२॥

अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन् कण्टकं नोद्धरामहे ।
जन्तूनुच्चावचानङ्गे दशतो न कषाम वा ॥१३॥

न कषाम न नाशयाम ॥१३॥

अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली ।
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशतो निकषन्ति च ॥१४॥

निकषन्ति कण्डूयनेन ॥१४॥

वर्षाहिमातपानां च परित्राणानि कुर्वते ।
चैलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते ॥१५॥

अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च ।
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते ॥१६॥

अधिष्ठाय अध्यास्य गां पृथिवीं बलीवर्दादि वा आत्मनि आत्मभोगनिमित्तम् ॥१६॥

ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः ।
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने ॥१७॥

अल्पप्राणाः अल्पबलाः ॥१७॥

दिष्ट्या त्वं न शृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः ।
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः ॥१८॥

एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप ।
किं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः ॥१९॥

इमे मां कृमयोऽदन्ति येषामुद्धरणाय वै ।
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम ॥२०॥

अदन्ति दशन्ति ॥२०॥

अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं सन्त्यजाम्यहम् ।
नातः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति ॥२१॥

अकार्यमिति । तिरश्चामपि देहत्यागः पापाय किमुत विदुषां समर्थानां नृणामिति भावः ॥२१॥

मध्ये वै पापयोनीनां शार्गालीं यामहं गतः ।
पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः ॥२२॥

मध्ये स्थिता नातिनीचेत्यर्थः ॥२२॥

जात्यैवैके सुखितराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः ।
नैकान्तं सुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित् ॥२३॥

एके देवाद्याः अन्ये पश्वाद्याः एकान्तम् अत्यन्तं सुखं कस्यापि नास्ति । तृष्णाया निरवधित्वात् ॥२३॥

मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् ।
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि ॥२४॥

तदेवाह- मनुष्या इत्यादिना ॥२४॥

भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् ।
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति ॥२५॥

त्वमाढ्यो भूत्वाऽपि ब्राह्मणत्वान्न राजा भवेः । नापि दैवतं यदि कदाचिद्भवेस्तथापि न तुष्येरिति योज्यम् । परिच्छिद्यैव कामान्वै इति पाठे राजा नैव भवेरिति शेषः ॥२५॥

न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति ।
सम्प्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः ॥२६॥

अस्त्येव त्वयि शोकोऽपि हर्षश्चापि तथा त्वयि ।
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिवेदना ॥२७॥

अस्तीति । शोकादिकं त्वय्येवास्ति अतः स्वगतेनैव हर्षेण शोकं मार्जयितुं शक्तस्य ते वृथैवेयं परिदेवनेत्यर्थः ॥२७॥

परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् ।
मूलं बुद्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे ॥२८॥

हर्षोद्दीपनप्रकारमाह- परीति । कामादीनां मूलं बुद्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव शरीरपञ्जरे परिच्छिद्य निरुध्य स्थितस्य भयं नास्तीत्युत्तरेण सम्बन्धः ॥२८॥

न द्वितीयस्य शिरसश्छेदनं विद्यते क्वचित् ।
न च पाणेस्तृतीयस्य यन्नास्ति न ततो भयम् ॥२९॥

भयाभावोऽपि किं द्वैतादर्शनाद्वा द्वैताभावाद्वेत्याशङ्क्य तत्र द्वैताभावे हेतुं दृष्टान्तमुखेनाह - नेति । यथा द्वितीयस्य शिरसस्तृतीयस्य पाणेर्वा स्वरूपेणाभावाज्जातु कदाचिच्छेदनं तज्जं दुःखं नास्ति तथा यद्द्वैतं कालत्रयेऽपि नास्ति ततो भयमपि नास्तीत्यर्थः । तथा च । 'अतोऽन्यदार्तं नेह नानास्ति किञ्चन यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमि' इत्यादिद्वैताभावप्रतिपादिका श्रुतिरबाधिता भवति । दुःखप्रतीतिस्तु स्वप्नवदप्युपपद्यत इति न कश्चिद्दोषः ॥२९॥

न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते ।
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते ॥३०॥

ननु प्रत्यक्षेण शीतोष्णादिभयं स्वप्नवदबाधितं दृश्यते तत्कथं भयं नास्तीति लोकदृष्ट्याऽप्याशङ्क्याह- नेति । स्पर्शसुखाभिज्ञस्यैवानुभूते विषये कामो जायते । बुद्ध्यादिनिरोधेन रसज्ञानाभावान्न क्वाचिदपि विषये कामो जायतेऽतो बुद्ध्यादिकृतं शीतोष्णाद्यपि तन्निरोधेन नास्त्येवेत्यर्थः ॥३०॥

न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् ।
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित् ॥३१॥

अरसज्ञस्य कामो न जायत इत्यत्र दृष्टान्तमाह - नेति । वारुण्या मद्यस्य । लट्वाख्यपक्षिमांसस्य च कर्मणि षष्ठ्यौ । त्वं न स्मरसि ब्राह्मणत्वेन तव तद्रसग्रहाभावात् । भक्ष्यो रस्यो विषयस्ताभ्यामन्यो न विद्यते । तथापि त्वं तद्द्वयं न स्मरसि ॥३१॥

यानि चान्यानि भूतेषु भक्ष्यजातानि कस्यचित् ।
येषामभुक्तपूर्वाणि तेषामस्मृतिरेव ते ॥३२॥

कस्यचिद्राजादेः । येषां यानि अभुक्तपूर्वाणि ते त्वया ॥३२॥

अप्राशनमसंस्पर्शमसन्दर्शनमेव च ।
पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः ॥३३॥

उपसंहरति- अप्राशनमिति । प्राशनादिवर्जननियम एव पुरुषस्य श्रेयः ॥३३॥

पाणिमन्तो बलवन्तो धनवन्तो न संशयः ।
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः ॥३४॥

दैवाधीनत्वाच्च सुखादेर्न त्वया शोकः कार्य इत्याह - पाणिमन्त इत्यादिना । दासत्वं वधबन्धादिकं हीनवृत्तिः सत्यपि सामर्थ्ये तदत्यादं चाण्डालादिदेहं निन्द्यतरमनिष्टमपि दैवबलात्कारादेव प्राणिनामपरिहार्यमिति श्लोकपञ्चकस्य भावः ॥३४॥

वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः ।
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च ॥३५॥

अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
जुगुप्सितां च कृपणां पापवृत्तिमुपासते ॥३६॥

उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम् ।
स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा ॥३७॥

न पुल्कसो न चाण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति ।
तया तुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम् ॥३८॥

दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान् मनुष्यानामयाविनः ।
सुसम्पूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोऽसि काश्यप ॥३९॥

तव त्वितरापेक्षया देवमनुकूलमस्तीत्याह - दृष्ट्वेति । कुणीन् हस्तविकलान् पक्षहतान् । अर्धाङ्गवातादिना नष्टान् । आमयाविनो रोगाक्रान्तान् । अधिकदुःखान् अन्यान् दृष्ट्वा स्वयमात्मानं सुखिनं मन्येतेत्यर्थः ॥३९॥

यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामयः ।
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः ॥४०॥

न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा ।
धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि ॥४१॥

प्रवादेन कलङ्केन अपहारिणा जातिभ्रंशकरेण ॥४१॥

यदि ब्रह्मन् शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः ।
वेदोक्तस्यैव धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि ॥४२॥

मुख्यं विवेकं चित्तशुद्धिं वा ॥४२॥

स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय ।
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित् ॥४३॥

ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजम् ।
कथं ते चानुशोचेयुार्ध्यायुर्वाऽप्यशोभनम् ।
इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः ॥४४॥

उत जाताः सुनक्षत्रे सुतिथौ सुमुहूर्तजाः ।
यज्ञदानप्रजेहायां यतन्ते शक्तिपूर्वकम् ॥४५॥

विहाराय यथोचितेन यज्ञादिना विहर्तुं सुनक्षत्रे पुष्यादौ । सार्धश्लोकः ॥४५॥

नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तिथौ दुर्मुहूर्तजाः ।
सम्पतन्त्यासुरी योनिं यज्ञप्रसववर्जिताः ॥४६॥

आसुरेषु मूलाश्लेषादिषु ॥४६॥

अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥४७॥

पण्डितकः कुत्सितः पण्डितः । यतो हैतुकः । अनारब्धद्रव्यत्वादित्यादिभिर्हेतुभिराकाशादेरपि नित्यत्वसाधनपरः । वेदनिन्दकः 'अतोऽन्यदार्तम्' इति तदनित्यत्वप्रतिपादकस्य वेदस्याप्रामाण्यकर्ता । ईक्षा प्रत्यक्षं तामनुप्रवृत्ता ईक्षा अन्वीक्षा धूमादिदर्शनेन वह्न्याद्यनुमानं तत्प्रधानाम् आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यां कणभक्षाक्षचरणादिप्रणीतं शास्त्रम् । निरर्थिकां पुरुषार्थचतुष्टयशून्यां श्रुत्येकगम्यस्य वस्तुतत्त्वस्य निर्णयानुपयोगिनीम् ॥४७॥

हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् ।
आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मवाक्येषु च द्विजान् ॥४८॥

प्रवदिता प्रकर्षेण वदिता श्रुतेरनुमानाविरोधेनैव प्रामाण्यं न स्वत इति वदिता । ननु नास्तिकान्प्रत्येतद्वक्तुं युक्तं युक्तिबलेनैव वेदाप्राण्यवादिनां तेषां निरसनीयत्वादिति नायं दोष इत्यत आह- संसत्सु समीचीनेषु साधुष्वपि हेतुमदेव वक्ता न श्रुतिमत् । आक्रोष्टा परुषवाक् । अभिवक्ता अभिक्रम्य वक्ता । ब्रह्मवाक्येषु वेदवाक्येषु विचार्यमाणेषु ॥४८॥

नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः ।
तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज ॥४९॥

नास्तिकः वेदप्रामाण्यनिन्दकः सर्वशङ्की स्वर्गादृष्टादिसद्भावेऽपि शङ्कावान् । स्वभाववादेन चाभित आकृष्यमाणोऽनवस्थित इत्यर्थः । कुतर्कमनादृत्य वेदमार्गे एव त्वया स्थातव्यमिति भावः ॥४९॥

अपि जातु तथा तस्मादहोरात्रशतैरपि ।
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः ॥५०॥

मम तु एतदत्यन्तं प्रार्थ्यमित्याह - अपीति । तस्मात् हीनयोनिदात्पापान्मुक्त इति शेषः ॥५०॥

सन्तुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः ।
ज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यवर्जयिता तथा ॥५१॥

ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह ।
अहो बतासि कुशलो बुद्धिमांश्चेति विस्मितः ॥५२॥

समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ।
ददर्श चैनं देवानां देवमिन्द्रं शचीपतिम् ॥५३॥

समवैक्षतेति । दिव्यज्ञानवतां काश्यपादीनामपि देहाभिमानावेशादीदृशी बुद्धिर्भवति किमुत प्राकृतानामिति देहावेशो वर्ज्य इति भावः । यथोक्तम् - देहावेशात्प्रमाद्यतीति ॥५३॥

ततः सम्पूजयामास काश्यपो हरिवाहनम् ।
अनुज्ञातस्तु तेनाथ प्रविवेश स्वमालयम् ॥५४॥

हरिवाहनं इन्द्रम् ॥५४॥

युधिष्ठिर उवाच। यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा तपस्तप्तं तथैव च ।
गुरूणां वापि शुश्रूषा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥

आजगरव्रतालाभे प्रज्ञैव देहावेशनिवृत्तिद्वारेण हेतुरित्युक्तम् । तत्र प्रज्ञा वृद्धेः परिणामविशेषः स च क्षीरधिवत्स्वभावादेव कालक्रमेण भविष्यतीति दत्तेष्टादेर्वैयर्थ्यं मन्वानः शङ्कते - यदीति।

'शरणागतसन्त्राणं भूतानामप्यहिंसनम् बहिर्वेदि च यद्दानं दत्तमित्यभिधीयते ।
अग्निहोत्रं तपः शौचं वेदानां चानुशासनम् आतिथ्यं वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते॥’

दत्तेष्टे गृहस्थस्य धर्मः । तपो वानप्रस्थस्य । गुरुशुश्रूषा ब्रह्मचारिणः । यदि दत्तादिकं शुभादृष्टोत्पादनद्वारा कालान्तरीयप्रज्ञाहेतुर्भवति तत्तर्हि मे मह्यमनुष्ठेयमेतदिति ब्रूहि नोचेत्स्वभाव एव शरणं ममेत्यर्थः ॥१॥

भीष्म उवाच। आत्मनानर्थयुक्तेन पापे निविशते मनः ।
स्वकर्मकलुषं कृत्वा कृच्छ्रे लोके विधीयते ॥२॥

स्वभाववादे सर्वेषां भौतिकानामुत्पत्त्यादौ एकरूपैव सामग्री तथा च ह्रस्वदीर्घसाध्वसाधुसुखदुःखादिवैचित्र्यं जगति दृश्यमानं नोपपद्यतेऽतस्तत्रावश्यं कर्मजन्यमदृष्टं कारणमभ्युपेयमिति मत्वा 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' 'बुद्धिः कर्मानुसारिणी' इति श्रुतिस्मृतिसिद्धं कर्मणः सदसत्प्रज्ञाहेतुत्वमाह- आत्मनेति । आत्मना बुद्ध्या अनर्थः कामक्रोधादिस्तद्युक्तेन कृच्छ्रे दुःखदे नरकादौ विधीयते भोक्तुमधिक्रियते ॥२॥

दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्क्लेशं भयाद्भयम् ।
मृतेभ्यः प्रमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः ॥३॥

मृतेभ्यः मरणेभ्यः प्रमृतं मरणान्तरम् । अविलम्बेन पुनः पुनर्म्रियन्त इत्यर्थः । 'अथैतयोः पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि' इति श्रुतेः ॥३॥

उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात्स्वर्गं सुखात्सुखम् ।
श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च धनाढ्याः शुभकारिणः ॥४॥

व्यालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च ।
हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परम् ॥५॥

हस्तौ अवाप्येते प्रवेश्येते यस्मिन्निति हस्तावापो हस्तनिगडस्तेन निगडिताः सन्तो नास्तिकाः राष्ट्राद्दूरीकृताः व्यालादिमत्सु वनेषु गच्छन्ति निगडितहस्तत्वाच्च व्यालादीन्वारयितुमशक्ताः अत्यन्तमुद्वेगं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । व्यालो दुष्टगजः ॥५॥

प्रियदेवातिथेयाश्च वदान्याः प्रियसाधवः ।
क्षेम्यमात्मवतां मार्गमास्थिता हस्तदक्षिणम् ॥६॥

आतिथेयम् अतिथिहितं मृष्टान्नदानादि । आत्मवतां जितचित्तानां योगिनां मार्गं देवयानम् । हस्तदक्षिणं हस्तोपलक्षितेन तत्कर्तव्येन दानादिना कर्मणा दक्षिणम् अनुकूलम् ॥६॥

पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु ।
तद्विधास्ते मनुष्याणां येषां धर्मो न कारणम् ॥७॥

पुलाकाः गर्तोष्मणा भक्तसिक्थवन्नष्टबीजभावाः पूतिधान्यमिति यावत् । पुत्तिका मशकाः कारणं सुखादिहेतुः ॥७॥

सुशीघ्रमपि धावन्तं विधानमनुधावति ।
शेते सह शयानेन येन येन यथा कृतम् ॥८॥

शुभप्रज्ञाहेतुरपि धर्म एव चेत्तत्र प्रवृत्तिरपि पूर्वकर्मायत्तेति किं पुरुषकारेणेत्याशङ्क्याह - सृशीघ्रमिति । विधानं प्राक्कर्म धावन्तं यतमानम् अनुधावति फलप्रदानेनानुसरति अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह - शेते इति । येन येन यथा कृतं तं तं प्रति तथा प्राक्कर्म फलदमफलदं च भवति ॥८॥

उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति ।
करोति कुर्वतः कर्म च्छायेवानुविधीयते ॥९॥

कर्म प्राचीनं छायेव अनुविधीयते पुरुषेण स्वस्यानुकूलं क्रियते अनादौ संसारेऽनन्तानां सतामसतां वा कर्मणामहं पूर्वमहं पूर्वमिति स्पर्धया स्वस्वफलदानाय युगपदुपस्थितानां यदेव कर्म अविकलः पुरुषकारोऽनुगृह्णाति तदेव प्रभवतीत्यर्थः ॥९॥

येन येन यथा यद्यत्पुरा कर्म समीहितम् ।
तत्तदेकतरो भुङ्क्ते नित्यं विहितमात्मना ॥१०॥

येनेति । भुङ्क्ते इति वर्तमानार्थलट्प्रयोगेण ऐहिकभोगे एव प्राक्कर्मणः प्राबल्यं न त्वामुष्मिकभोगार्थायां यज्ञादिप्रवृत्तौ । विधिप्रतिषेधशास्त्रानर्थक्यापत्तेरित्यर्थः। नित्यम् अपरिहार्यम् ॥१०॥

स्वकर्मफलनिक्षेपं विधानपरिरक्षितम् ।
भूतग्राममिमं कालः समन्तात्परिकर्षति ॥११॥

स्वकर्मणः फलं स्वर्गपश्वादि तदेव निक्षेपरूपं विधानेन कर्मजन्यादृष्टेन रक्षितं गौणकर्मीभूतं भूतग्रामं प्रति कालः समनुकर्षति ॥११॥

अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।
स्वं कालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम् ॥१२॥

सम्मानश्चावमानश्च लाभालाभौ क्षयोदयौ ।
प्रवृत्तानि विवर्तन्ते विधानान्ते पुनः पुनः ॥१३॥

आत्मना विहितं दुःखामात्मना विहितं सुखम् ।
गर्भशय्यामुपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम् ॥१४॥

बालो युवा च वृद्धश्च यत्करोति शुभाशुभम् ।
तस्यां तस्यामवस्थायां तत्फलं प्रतिपद्यते ॥१५॥

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥१६॥

समुन्नमग्रतो वस्त्रं पश्चाच्छुध्यति कर्मणा ।
उपवासैः प्रतप्तानां दीर्घं सुखमनन्तकम् ॥१७॥

समुन्नं जलेन क्लिन्नम् उन्दी क्लेदनेऽस्य निष्ठायां रूपम् । संयुक्तमिति पाठे मलेनेति शेषः । संस्विन्नमिति पाठे स्वेदेन मलिनम् । कर्मणा क्षालनेन उपवासः विषयत्यागः अनन्तकं सुखं मोक्षः ॥१७॥

दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपोवने ।
धर्मनिर्धूतपापानां सम्पद्यन्ते मनोरथाः ॥१८॥

मनोरथाः ज्ञानलाभविषयाः ॥१८॥

शकुनानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥१९॥

प्राप्तज्ञाना न कार्यब्रह्मलोकं गच्छन्ति किन्तु 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते' इति तत्त्वविदः प्राणादीनां प्रलयस्य शुद्धे प्रत्यगात्मन्येव श्रवणादात्मा च न द्रष्टुं योग्य इत्याशयेनाह - 'शकुनानामिति ज्ञानविदां ब्रह्मविदां गतिः परायणं ब्रह्मैवेत्यर्थः 'ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति' इति श्रुतेः ॥१९॥

अलमन्यैरुपालम्भैः कीर्तितैश्च व्यतिक्रमैः ।
पेशलं चानुरूपं च कर्तव्यं हितमात्मनः ॥२०॥

उपालम्भैः आक्षेपवाक्यैः व्यतिक्रमैः अपराधैः । अलमुक्तैः पर्याप्तं पेशलं कौशलयुक्तं यथा स्यात्तथा । सत्कर्मभिः सद्वासनोदयात्साध्वी प्रज्ञा समुदेतीति भावः ॥२०॥

युधिष्ठिर उवाच। कुतः सृष्टमिदं विश्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥

एवमष्टभिरध्यायैः क्रमादाशां जित्वा पूर्वस्मिन्नेव वयसि निष्परिग्रहो निरीहो हिंसाशून्य आजगरीं वृत्तिमास्थितः प्रज्ञावान् सुकृती ब्रह्मविद्याधिकारी निरूपितः तत्र प्रसङ्गात्तत्र तत्र संक्षेपेणात्मतत्त्वं च सूचितम् । यथा आजगरेऽनवसितमनन्तदोषपारमित्यनेन आकाशस्येव नित्यत्वाद्विभुत्वाच्चात्मनः कालतो देशतश्च परिच्छेदाभावः परेषां सम्मतः । अस्माकं त्वात्मनि त्रिविधभेदरूपो वस्तुपरिच्छेदोऽपि नास्ति । यथा परेषामात्मान्तरस्य पृथिव्यादेरात्मगतबुद्ध्यादिगुणानां च पृथक्सत्त्वेन आत्मनि सजातीयविजातीयस्वगतभेदरूपो वस्तुपरिच्छेदोऽस्ति न तथाऽस्माकमित्यखण्डैकरसमेकाद्वितीयं कूटस्थं वस्तु निर्दिष्टम् । तथा सृगालीये –

'न द्वितीयस्य शिरसश्छेदनं विद्यते क्वचित् ।
न च पाणेस्तृतीयस्य यन्नास्ति न ततो भयम्॥'

इति। आत्मातिरिक्तस्य द्वितीयशिरआदिवदत्यन्तासत्त्वमुक्त्वा तदेव दृढीकृतम् । तथा -

'शकुनानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोद‌के ।
पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः॥'

इति । 'ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति' इति च प्रतिपादितम् । ततश्च विकारिकारणाभावाज्जगज्जन्माद्यसम्भवं मन्वानः पृच्छति कुत इति । तत्र कुत इति कालादृष्टेश्वरेच्छादिनिमित्तप्रश्नः कमभ्येतीति उपादानप्रश्नः तत्रैव कार्यलयनियमात् ॥१॥

ससागरः सगगन सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥२॥

केनेत्यवान्तरकारणप्रश्नः ॥२॥

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥३॥

कथमिति सृष्टिप्रकारप्रश्नः विभक्तयो विभागाः ॥३॥

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान् ॥४॥

जीवः कीदृश इति जीवतत्त्वप्रश्नः अमृताः मुक्ताः क्व अधिष्ठाने लीयन्त इति मुक्तिप्राप्यवस्तुप्रश्नः अस्माल्लोकात् इमं लोकं मुक्त्वा अमुं लोकं सर्वं च पूर्वं पृष्टं नो अस्मभ्यं भवान् कथयतु ॥४॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भृगुणाऽभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥५॥

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् ।
भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥६॥

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥७॥

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥८॥

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
परलोकमिमं चापि सर्वं शंसितुमर्हसि ॥९॥

एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ।
ब्रह्मर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् ॥१०॥

भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ।
अनादिनिधनो देवस्तथाऽभेद्योऽजरामरः ॥११॥

पूर्वोक्तब्रह्माद्वैतसिद्धये कृत्स्नस्य जगतः ब्रह्मोपादानकत्वं प्रतिपादयिष्यन् 'असतोऽधिमनोऽसृजत । मनः प्रजापतिमसृजत । प्रजापतिः प्रजा असृजत । तद्वा इदं मनस्येवं परमं प्रतिष्ठितं यदिदं किञ्च' इति श्रुतिमनुसरन्नुत्तरमाह - मानस इति सत्त्वासत्त्वाभ्यां निर्वक्तुमशक्यादज्ञानान्मन उत्पन्नं तच्च चित्प्रतिबिम्बविशिष्टं मानसो नाम जगतो मूलकारणं सर्वश्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम् अनादिनिधनः आदिनिधनं जन्मलयस्थानं तद्धीनः तत्कारणस्य असतो ज्ञानस्यानिर्वचनीयस्य स्वरूपेणासत्त्वात् कूटस्थस्य च शुद्धब्रह्मणस्तं प्रत्यनुपादानत्वात् । अभेद्यः भेत्तुमनर्हः एकत्वात् । अजरामर इति 'य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इति श्रुत्युक्तानां गुणानां सङ्ग्रहः ॥११॥

अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ।
यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च ॥१२॥

अक्षयोऽव्यय इति लक्षणया वृद्धिजन्महीनत्वमुक्तम् । अत एव शाश्वतः सदैकरूपः अव्यक्त इति संज्ञामात्रम् । योगिनां प्रत्यक्षत्वात् । मूढान्प्रत्यप्रकाशत्वाद्वाऽव्यक्तः । सृष्टानि जन्मवन्ति भूतानि आकाशादीनि जायन्ते त्रियन्ति व्ययवन्ति च यत्रैव भवन्ति । सृष्टानीति विशेषणादसृष्टाश्चेतना न जायन्त इति दर्शितम् ॥१२॥

सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः ।
महान्ससर्जाहंकारं स चापि भगवानथ ॥१३॥

'स दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता-' इत्यादिश्रुतिषु आकाश इति विख्यातः सन् महान्तं समष्टिजीवं हैरण्यगर्भं बुद्धिं वाऽसृजदिति योजना महानपि अहङ्कारं हैरण्यगर्भं मनः । स चाहङ्कारो भगवान् आकाशं शब्दतन्मात्राख्यम् असृजत् ॥१३॥

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ।
आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ।
अग्निमारुतसंयोगात् ततः समभवन्मही ॥१४॥

'आकाशाद‌भवद्वारि' इत्यादिपाठक्रमो न विवक्षितः किन्तु 'आकाशाद्वायुः वायोरग्निः अग्नेरापः अद्भ्यः पृथिवी-' इति श्रौत एव ज्ञेयः । तत्र वाय्वादिशब्दैः स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रं च सूक्ष्ममपञ्चीकृतं भूतजातमुच्यते ॥१४॥

ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयम्भुवा ।
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः ॥१५॥

ततस्तेजोमयं लिङ्गशरीरं दिव्यं परलोकगमनार्हं स्थूलभूतानि च पञ्चीकृतानि तत्कर्दममयं ब्रह्माण्डापरनामधेयं पद्मं चासृजत् । ब्रह्मा विराट् वेदमयो वेदपूर्णो निधिरिव ज्ञानैश्वर्यादीनाम् ॥१५॥

अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ।
ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्च धातवः ॥१६॥

'ख्यातः सोहमित्यग्रे व्याहरत्ततोऽहंनामाभवत्' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धः । सर्वभूतानि स्थूलवियदादीनि तदात्मा तच्छरीरः स चासौ भूतकृच्चतुर्विधभूतग्रामस्रष्टा चेति समासः । ये एते पञ्च आकाशादयो धातवो धारणकर्माणः स एव ब्रह्मा ॥१६॥

शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ।
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ॥१७॥

'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृत्ताश्च वेदाः वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा'

इति भगवतो वैश्वरूप्यप्रतिपादिकां श्रुतिमुपबृंहयति - शैला इत्यादिपञ्चभिः॥१७॥

पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ।
अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते ॥१८॥

अग्नीषोमावेव चन्द्रार्कौ ॥१८॥

नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ।
दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः ॥१९॥

स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ।
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयो कृतात्मभिः ॥२०॥

सर्वभूतानामात्मभूतोऽहङ्कारस्तत्स्थः ॥२०॥

अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै ।
यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥२१॥

भूतभवाय भूतोत्पत्तये स्रष्टाहंकारस्येति सम्बन्धः । यतो विश्वं समभवत् यच्च त्वयाऽहं पृष्टस्तत्तुभ्यमुक्तमिति शेषः ॥२१॥

भरद्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य वा ।
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि तत्त्वतः ॥२२॥

कुतःसृष्टमिदं विश्वमित्यस्य प्रश्नस्योत्तरं ब्रह्मैव ईशसूत्रविराड्रूपेण सन्निविष्टमस्तीत्युक्तम् । तत्किम् एकदेशेन उत कार्त्स्न्येन । नाद्यः । ब्रह्मणः सांशतापत्तेर्निष्कलत्वश्रुतिव्याकोपः । नान्त्यः। कार्यस्य परिच्छिन्नत्वेन व्याप्यत्वात् ब्रह्म‌णोऽपि परिच्छेदापत्तिस्ततश्चानन्त्यश्रुतिव्याकोप इति शङ्कते - गगनस्येति ॥२२॥

भृगुरुवाच ।
अनन्तमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् ।
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते ॥२३॥

कार्यस्यानन्त्यं कारणानन्त्यायोपपादयन्नुक्तां शङ्कां पारहरति- अनन्तमेतदिति । आश्रयाश्चतुर्दश भुवनानि ॥२३॥

उर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः ।
तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराभाग्निवर्चसः ॥२४॥

गतेः सूर्यरश्मिगतेरपि ऊर्ध्वमधस्ताच्च चन्द्रादित्यौ न दृश्येते मध्यमपरिमाणयोस्तयोरनन्ताकाशव्याप्तियोगात् यत्र तौ न दृश्येते तत्र सन्धिरार्षः ॥२४॥

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः ।
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे विद्धि मानद ॥२५॥

तेऽपि सूर्यादिगतेरूर्ध्वस्थाम् अनन्तमेवाकाशं पश्यन्ति न तु परिच्छिन्नमिति मे मद्वचनाद्विद्धि ॥२५॥

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः ।
निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि ॥२६॥

एवं तत्तदुपर्यपीत्याह- उपरिष्टेति । आर्षो वर्णलोपः प्रज्वलद्भिर्लोकैरिति शेषः ॥२६॥

पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् ।
तमसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च ॥२७॥

तिर्यक्प्रमाणतोऽप्यानन्त्यमाह- पृथिव्यन्त इति ॥२७॥

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः ।
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम् ॥२८॥

एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च ।
अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥२९॥

एवमन्तं पुनः पुनर्जलं पुनराकाशं पुनर्जलमित्येवंरूपमेव सलिलस्य सलिलात्मकस्य भगवतोऽन्तं पश्यामः न तु जलाकाशमालाया इत्यर्थः । तोयेभ्य इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ॥२९॥

अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च ।
आकाशादवगृह्यन्ते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात् ॥३०॥

अग्नीति । वर्णो रूपं तच्च स्पर्शस्याप्युपलक्षणं यथा रूपस्पर्शरहितं नभोद्रव्यं देशतः कालतश्चानन्तं तद्वदग्न्याद‌योऽपि । तथा च लक्षणभेदाभावादाकाशानतिरिक्ता अपि ते केवलमतत्त्वदर्शनादेवाकाशात्पृथगवगगृह्यन्ते द्वितीयचन्द्रवत् । एवमाकाशादयोऽपि पूर्वस्मात्पूर्वस्मात्स्वकारणाद‌भिन्नाः सन्तो मानसमात्रं भवन्तीत्यर्थः ॥३०॥

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।
त्रैलोक्यसागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥३१॥

कथं तर्हि बौद्धज्यौतिषिकपौराणिकास्त्रैलोक्यादेः प्रमाणं यथा विहितं पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तारायामादिरूपमुपपादयन्तीति शङ्कते- पठन्तीति ॥३१॥

अदृश्याय त्वगम्याय कः प्रमाणमुदाहरेत् ।
सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः ॥३२॥

दूषयति- अदृश्यायेति । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । ब्रह्म परिमाणहीनम् अदृश्यत्वादगम्यत्वाच्च आकाशादिवदित्यनुमानेन कारणानन्त्यात्कार्यानन्त्यसिद्धिः । सिद्धानामिति । गतिर्गमनमार्ग आकाशः सोऽपि चेत्परिमितः स्यात्तर्हि श्रूयमाणं परमात्मनो मानसाख्यस्य आनन्त्यं गौणमौपचारिकं स्यात्तच्च न युक्तमनन्तं ब्रह्मेति वेद‌पीडाप्रसङ्गादिति सार्धः श्लोकः ॥३२॥

तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् ।
नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥३३॥

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः ।
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥३४॥

दिव्यं द्योतमाने यत् रूपं विश्वरूपं तदपि ह्रसते सुप्तिप्रलययोर्लीयते वर्धते च जाग्रत्सर्गयोर्यदि तर्हि 'आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा' इति न्यायेन सर्गकालेऽप्यसतो जगतः स्वरूपम् । तद्विधोऽपि ब्रह्मभावं गतोऽपि कोऽन्यो वेदितुं शक्तो न कश्चित् । न हि मरुमरीचितो यस्य रसस्पर्शौ कश्चिद्वेदितुमर्हतीति भावः । तत्र सुप्तिबोधयोर्जगल्लयोदयौ कौषीतकिनः समामनन्ति- ‘स यदा स्वपिति तदैनं वावसर्वैर्नामभिः सहाप्येति । चक्षुः सर्वैः रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति । मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति । अथ यदा प्रबुध्यते । एतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' इति । तथा च 'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः' इति भगवदुक्तदिशा जगतोऽसत्त्वाद्दुर्ज्ञेयत्वं सिद्धम् ॥३४॥

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥३५॥

पुष्करतः स्थूलसूक्ष्मकार्यरूपात् । ब्रह्मा चतुर्मुखः ॥३५॥

भरद्वाज उवाच । पुष्कराद्यदि सम्भूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ।
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥३६॥

चतुर्मुखस्यैव महत्तत्त्वात्मतां मन्वानः शङ्कते - पुष्करादिति ॥३६॥

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥३७॥

परिहरति- मानसस्येति । यथा बीजादङ्कुरतरुजातावपि तरुस्थपक्वफलवदङ्कुरतर्वन्तरोत्पादे न समर्थौ । फलं त्वनेकबीजगर्भं तरुबीजादप्यधिकशक्तिमत् । एवं मानसाख्यादीशाज्जातावपि सूत्रविराजौ न सूत्रविराडन्तरं स्रष्टुं शक्नुतः । चतुर्मुखे तु कृत्स्ना मानसस्य शक्तिरभिव्यक्ताऽतः स च सूत्रविराडात्मकात्पद्माज्ज्यायान् । तथापि तद‌भिव्यक्त्यभिप्रायेण पुष्करतो ब्रह्माऽभवत् । वृक्षादिव फलमित्यर्थः ॥३७॥

कर्णिकातस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः ।
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः ॥३८॥

गगनं हार्दाकाशाख्यं ब्रह्म पद्मस्य मध्ये तस्यापि मध्ये उच्छ्रितो मेरुस्तस्य मध्ये अधिष्ठितः कर्णिकामिति पदयोजना । एतेन 'दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः’ इत्यादिना 'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते' इत्यन्तायाः श्रुतेरर्थः सङ्ग्रिहीतः ॥३८॥

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजते प्रभुः ।
मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥१॥

प्रजाविसर्गमिति । प्रजा जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जास्तासां विविधं सर्गम्। मेरुमध्ये इति तस्य व्यवहितत्वमुक्तम् । प्रजानां तु सर्गो यथायथं स्वस्वबीजात्स्वस्वादृष्टवशाद्दृश्यते । तत्र कथं तस्य स्रष्टृत्वामित्याक्षेपः ॥१॥

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मानसाऽसृजत् ।
संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥२॥

चतुर्मुखत्वं प्राप्तो मानस एव मनसा सङ्कल्पेन प्रजाविसर्गम् असृजत् । 'सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति' इति श्रुतेः । सत्यकामः सत्यसङ्कल्प इत्यादिश्रुतेश्च न तस्य बीजसान्निध्याद्यपेक्षा । सङ्कल्पैकसाधनत्वात् ॥२॥

यत्प्राणः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च प्रजाः ।
परित्यक्ताश्च नश्यन्ति तेनेदं सर्वमावृतम् ॥३॥

यत् जलं तेन जलेन ॥३॥

पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे ।
सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तम्भिरे यतः ॥४॥

वारुणं वरुणदेवतासम्बन्धात् । आप्यमित्यर्थः । मूर्तिमत् मनुष्यपश्वादिविग्रहवत् आप्यत्वे हेतुः । आपस्तस्तम्भिरे यत आपस्तम्भं घनीभावं पृथिव्यादिरूपं प्राप्ताः । ‘तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्' इति श्रुतेः ॥४॥

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ ।
कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥५॥

एतदाक्षिपति - कथमिति । भौतिकसृष्टावेव चतुर्मुखस्याधिकाराद्भूतानां च प्रागेव सृष्टत्वात् तस्य जलादिस्रष्टृत्वोक्तिरयुक्तेत्याक्षेपाभिप्रायः ॥५॥

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन्ब्रह्मर्षीणां समागमे ।
लोकसम्भवसन्देहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥६॥

ब्रह्मकल्पे ब्रह्मलोके कल्पादावित्यर्थः । लोकानां सम्भव उत्पत्तिस्तत्र विषये सन्देहः । तथाहि 'कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम्' इति श्रुत्यैवानेकपक्षोपन्यासात् । तत्र काल इति ज्यौतिषिकाः । स्वभाव इति बौद्धा लोकायतिकाश्च । नियतिरदृष्टं कारणं कर्मेति मीमांसकाः । यदृच्छेत्यार्हताः । भूतानीति तार्किकादयः । योनिर्जगत्कारणं पुरुष इत्यौपनिषदाः ॥६॥

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालम्ब्य मौनमास्थाय निश्चलाः ।
त्यक्तहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥७॥

एवं सन्देहे सति ध्यानयोग एव शरणीकरणीय इत्याख्यायिकामुखेनाह - तेऽतिष्ठान्निति । ध्यानं ध्यायन्त्यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या हृदयपुण्डरीकम् । आलम्ब्य आलम्बनीकृत्य मौनं ध्यानं चित्तनिरोधरूपं योगमास्थिताः सन्तः अतिष्ठन् ॥७॥

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् ।
दिव्या सरस्वती तत्र सम्बभूव नभस्तलात् ॥८॥

श्रुतौ यद्यपि 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्' इत्यनुभवगम्योऽयमर्थ इत्युक्तम् । तथापि अनुभवे भ्रान्तत्वसम्भवात् श्रुतिरेव निष्कलङ्कं प्रमाणमित्याशयेनाह - तेषामिति । तत्र हृदयपुण्डरीके नभस्तलाद्धार्दाकाशाख्यात् मायाविशिष्टाद्ब्रह्मणः ॥८॥

पुरा स्तिमितमाकाशमनन्तमचलोपमम् ।
नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव सम्बभौ ॥९॥

सरस्वतीमेवाह पुरेति । हार्दाकाशे गुरुक्तत्युक्त्या स्थूलदेहासङ्गेन चित्तं धारयन् । प्रथमं कज्जलश्यामलेन तमसा व्याप्तमचलमनन्तमशब्दमाकाशं पश्यति । तच्च तमः क्रमेण कालिमानं जहत् अवश्यायाख्यनीहाररूपेण । ततो धूमरूपेण च भाति । ततः किञ्चित्तमसोपगमे सुषिरमनन्तमाकाशं पश्यति । स तत्र श्रान्तस्तृषार्त इव भूत्वा जलं स्मरति । तच्च जलं क्षणेन तमेवाकाशं पूरयति । तत्र यथा घटे जलेनापूर्यमाणे शब्दो वायुश्चाभिव्यज्यते । तथैव तत्र शब्दवायू आविर्भवतः । ततश्च तयोर्जलवाय्वोररण्योरिव संघर्षात्तजे उत्पद्यते । तेन च हार्दाकाशं निस्तिमिरीकुर्वता वायुना सह संयोगमेत्य सलिलमाकाशे ससुत्क्षिपता जलपवनसम्पर्कादात्मा घनीक्रियते सोऽयं त्रयाणां सङ्घातः पृथिवी नाम भवति । एवं भूतानि सृष्ट्वा भौतिकान्यपि सृजति । पुनश्च तत्सर्वमुपसंहृत्य केवलचिन्मात्रेण रूपेण निरुद्धसर्ववृत्तिस्तिष्ठतीति योगिनामनुभवक्रमः। तदुपक्रमम् एकदेशेन श्रुतिरनुवदति -

'नीहारधूमार्कानलानिलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकशशीनाम् ।
एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे॥

इति स एवायं भूतोत्पत्तिक्रमोऽत्र पुरा स्तिमितमाकाशमित्यादिना श्लोकनवकेन प्रतिपादितः । अक्षरयोजनापि कृतप्राया ॥९॥

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तमः ।
तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥१०॥

यथा भाजनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते ।
तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥११॥

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोऽन्ते निरन्तरे ।
भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥१२॥

स एष चरते वायुरर्णवोत्पीडसम्भवः ।
आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति ॥१३॥

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः ।
प्रादुरभूदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं नमः ॥१४॥

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् ।
सोऽग्निमारुतसंयोगाद्घनत्वमुपपद्यते ॥१५॥

तस्याकाशं निपतितः स्नेहस्तिष्ठति योऽपरः ।
स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥१६॥

कथं घनत्वमुपपद्यते इत्यत आह - तस्येति । षष्ठी सप्तम्यर्थे । तस्मिन्मारुतयुक्तेऽग्नौ आकाशमध्ये भ्रमति यः स्नेहाश्रयो जलं त्सङ्घातत्वमिति स्पष्टम् । एवं मानसस्य सृष्टिर्मानस्येव तत्सामान्यादस्मदादीनामपीयं सृष्टिः स्वप्नवन्मानसस्यैवेत्यध्यायतात्पर्यम् । अत एव द्वितीयशिरोवदस्या असत्त्वं प्रागुक्तं सङ्गच्छते ॥१६॥

रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा ।
भूमिर्योनिरिह ज्ञेया यस्यां सर्वं प्रसूयते ॥१७॥

भरद्वाज उवाच । त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥१॥

ननु चतुर्मुखेन मनसा सृष्टाः पञ्च धातव आकाशादयः स्वाप्नाकाशादिवदान्तराः सन्तः कथं बाह्यलोकानामावरका इत्युपपद्यते इत्याह- त एते इति । यान् ब्रह्माऽसृजत्ते एते इति कथमित्यग्रिमेण सम्बन्धः । एते के ये महाभूतसंज्ञाः यैश्च लोका आवृता इति योजना ॥१॥

यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥२॥

तथा ब्रह्मणा सृष्टानां जरायुजा‌दीनां चैवं प्रत्येकं मानसानि पञ्चभूतानि सन्ति । स्वप्ने तद्दर्शनात् । ततश्च कथं ब्रह्मसृष्टानामेव पञ्चानां भूतानां महाभूतत्वं नास्मदादिसृष्टानां भूतत्वं यतः सर्वेषां मानसत्वाविशेषात् प्रातिभासिकत्वेन क्षुद्रभूतत्वम् ईशसृष्टानां तु महाभूतत्वं तथा च प्रातिभासिकव्यावहारिकयोर्बाध्याबाध्ययोः प्रपञ्चयोर्भेद एष्टव्य इति आक्षेप्तुरभिप्रायः ॥२॥

भृगुरुवाच । अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि सम्भवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥३॥

अमितत्वमेव महच्छब्दार्थो न त्वबाध्यत्वमित्याह- अमितानामिति । अमितेषु अमितत्वादित्यर्थः । यतः सम्भवं यान्ति ततो हेतोर्भूतानीत्यर्थः । ततश्चानन्तत्वोत्पन्नत्वयोरुभयत्राविशेषात् न व्यावहारिकप्रातिभासिकयोर्महाभूतसङ्घयोर्भेद इत्यर्थः ॥३॥

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥४॥

कार्यमात्रे व्याप्तिं प्रदर्शयन्नमितत्वमेवाह- चेष्टेति । खं सुषिरम् अत्र शरीरे द्रवो लोहितादिसङ्घातः कठिनं मांसास्थ्यादि ॥४॥

इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥५॥

श्रोत्रं खं घ्राणं पृथिवी रसो रसनेन्द्रियं जलं स्पर्शः स्पर्शनेन्द्रियं त्वक् वायुः दृष्टिश्चक्षुरिन्द्रियं तेजः श्रोत्रादीनां खादिगुणान् शब्दादीन् प्रतिग्राहकत्वात् खाद्यात्मकत्वं श्रोत्रादीनां खाद्यात्मत्वोपपादनं दृष्टान्तसिद्ध्यर्थम् । तथा चायं प्रयोगः । मेयमातारौ समानजातीयौ ग्राह्यग्राहकत्वात् शब्दश्रोत्रादिवदिति । तथा च प्रमातुश्चेतनाभिन्नत्वेन प्रमेयस्यापि तथात्वमिति अद्वैतसिद्धिः ॥५॥

भरद्वाज उवाच । पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्चधातवः ॥६॥

ननु वृक्षाणां प्रमेयत्वेऽपि न चेतनाभिन्नत्वं दृश्यतेऽस्मदादिवत्तेषां गत्याद्यभावेनानिन्द्रियत्वात्ततश्चाभौतिकत्वमिति न ब्रह्मप्रभवत्वमपीत्यद्वैतसिद्धिरित्यभिप्रेत्य वृक्षाणां भौतिकत्वं तावन्निरस्यति- पञ्चभिरित्यादिना ॥६॥

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥७॥

ऊष्माद्यभावादग्न्याद्यभावमाह- अनुष्मणामिति ॥७॥

न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥८॥

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥९॥

अप्रमेयत्वात् अप्रतीयमानत्वात् ॥९॥

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥१०॥

वृक्षाणामभौतिकत्वानिन्द्रियत्वादिकं परिहरंश्चेतनत्वमुपपादयति - घनानामित्यादिभिर्नवभिः ॥१०॥

उष्मतो म्लायते वर्णं त्वक् फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥११॥

शीर्यत इत्यनेन वज्रमणेरपि मत्कुणशोणितस्पर्शात् शीर्यमाणस्य चेतनत्वं व्याख्यातम् । एवमेकदेशे कम्पादिदर्शनाद्गोरिव भूमेरपि तत् द्रष्टव्यम् ॥११॥

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥१२॥

वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥१३॥

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥१४॥

पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥१५॥

वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥१६॥

नालेन नलिकया एतेन क्षीरादिपायिनः पारदादेरपि चेतनत्वं व्याख्यातम् ॥१६॥

सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥१७॥

तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥१८॥

तेन वृक्षेण जरयति जरयतः ॥१८॥

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्चधातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥१९॥

त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥२०॥

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जस्यते यश्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥२१॥

शरीरिणः अन्तर्गतोऽग्निस्तेजः क्रोधचक्षुरूष्मजाठररूप इति पञ्चाग्नेयाः ॥२१॥

श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्चधातवः ॥२२॥

श्रोत्रमिन्द्रियं घ्राणं नासारन्ध्रे कोष्ठम् अन्नादिस्थानम् ॥२२॥

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥२३॥

प्राणात्प्रणीयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो हृद्यवस्थितः ॥२४॥

प्राणात् प्राणम् आश्रित्य प्रणीयते गमनादि कार्यते व्यायच्छते बलसाध्यमुद्यमं करोति ॥२४॥

उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेश्यन्तीह देहिनम् ॥२५॥

प्रतिभेदात् उरःकण्ठशिरःस्थानभेदात् ॥२५॥

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाभ्यः शरीरवान् ।
ज्योतिषा चक्षुषा रूपं स्पर्शं वेत्ति च वाहिना ॥२६॥

भूमेः भूम्या घ्राणरूपया अद्भ्य इति रसनेन वाहिना वहनशीलेन वायुना चकारेण आकाशेन श्रोत्ररूपेण शब्दं गुणं वेत्तीत्यपि द्रष्टव्यम् ॥२६॥

गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान् गुणान् ॥२७॥

अत्र गन्धाधिकरणे गन्धे वाऽधिकरणस्य तन्मात्रत्वात् । विस्तरेण अभिहितान् वृद्धैः गुणान् भेदान् ॥२७॥

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥२८॥

इष्टः कस्तूरिकादौ, अनिष्टः शवादौ, मधुरौ मधुपुष्पादौ कटुः मरीच्यादौ, निर्हारी सर्वगन्धाभिभावको हिंग्वादौ, संहतश्चित्रगन्धोऽनेकद्रव्यकल्कगतः, स्निग्धः सद्यस्तप्तघृतादौ, रूक्षः सर्षपतैलादौ, विशदः शाल्यनादौ ॥२८॥

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवे गन्धविस्तरः ।
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥२९॥

पार्थिवः पृथिव्याश्रितो मुख्यो गुणः, ज्योतिः पृथिव्यादिरूपं वायुना त्वगिन्द्रियेण ॥२९॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ।
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥३०॥

गुणाः अप्रधानभूताः एवं जलादावप्येकैको मुख्यः इतरेऽप्रधाना इति द्रष्टव्यम् ॥३०॥

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः ।
मधुरो लवणास्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥३१॥

कषायः बिभीतकफलादौ ॥३१॥

एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥३२॥

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥३३॥

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः ॥३४॥

कृष्णकाचकज्जलादेः नीलारुणः मयूरपिच्छादेः कठिनादयः स्पर्शभेदा अपि चक्षुषापि निर्णेतुं शक्या इति रूपमध्ये पठिताः । तथाहि लोष्ठपाषाणसङ्घट्टे तन्नाशानाशाभ्यां बालस्तयोर्मृदुत्वकठिनत्वे निश्चिनोति एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् ॥३४॥

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ॥३५॥

ज्योतिरात्मको रूपगुणः द्वौ गुणौ यस्मिन्निति द्विगुणः ॥३५॥

वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥३६॥

उष्णशीतौ आतपतुहिनयोः । सुखदुःखे ते एव कालभेदेन स्निग्धः पुत्रादेः विशदः उत्तमवस्त्रादेः ॥३६॥

तथा खरो मृदु रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च ।
एवं द्वादशधा स्पर्शो वायव्यो गुण उच्यते ॥३७॥

खरमृद्पाषाणतूलादेः रूक्षः कण्टकादेः लघुत्वगुरुत्वे तर्कमते पतनानुमेये अपि पौराणिकमते त्वग्राह्ये एव । तथाहि तमस्यपि परीक्षकाः पाणिना उत्तोल्यैव पलिकसपादपलिकयोरायतानायतयोरपि प्रमाणं निश्चिन्वन्ति । गुरुतर इति तरप्प्रत्ययेन गुरुरपि आक्षिप्यते । तेन द्वादशविधः । एवमेकादशविध इत्यपि पठन्ति ॥३७॥

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥३८॥

षड्जऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥३९॥

एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसम्भवः ।
ऐश्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥४०॥

ऐश्वर्येण व्यापकत्वेन स्थितोऽपि पटहादिषु अभिव्यज्यते इति शेषः ॥४०॥

मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनोऽप्राणिनोऽपि वा ।
एतेषामेव सर्वेषां विषये सम्प्रकीर्तितः ॥४१॥

एतेषां षड्जादीनाम् ॥४१॥

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥४२॥

एवमिति बहुविधः षड्जादिभेदेन तारमन्द्रादिभेदेन वायुगुणैः खरमृदुस्पर्शैः । अयमर्थः - विवक्षुप्रयत्नाभिहतः कोष्ठ्योऽग्निस्तत्रत्यं वायुं प्रेरयति स च यत्नतारतम्येन हृदयकण्ठशिरोदेशं प्राप्य मन्द्रं मध्यमं तारं वा ध्वनिमुत्पाद्य हृदयादिदेशाज्जिह्वामूलादीनि स्थानानि प्राप्य नित्यान् विभून् वर्णान् मन्द्रत्वादिभिर्ध्वनिधर्मैरनुरञ्जितानकारादीनभिव्यज्य वेगवत्त्वस्वाभाव्यान्मुखाद्बहिर्निर्गतो जनकर्णविवरमनुप्रविशति तेन च संस्कृतेन तत्रत्यश्रोत्रेण तं शब्दमनुभवति स च संस्कारो मुखजस्य वायोर्बाह्यवायुनाऽनुकुल्याद्दूरतो वा प्रातिकूल्यात्समीप एव वा भित्त्यादिना प्रतिघातान्नैव वा गिरिगुहादिगतवायुना प्रतिस्रोतः प्रवर्तनेन द्विर्वा भवति तदनुसारेण शब्दं दूरतोऽप्यनुभवति । समीपत एव वा नैव वा द्विर्वा शब्दप्रतिशब्दरूपेणानुभवति । एवं वाय्वभिघाततारतम्याद्भेर्यारदिशब्दोऽपि मन्द्रादिभेदेनानुभूयते तदिदमुक्तम् । अव्याहतैरप्रतिहतैर्वायुर्गुणैः स्पर्शैश्चेतयते शब्दं जानाति न वेत्ति वा शब्दं विषमस्थितैर्भित्त्यादिना प्रतिवातेन वाऽभिभवात् । तं च एभिर्वायुगुणैः सह सन्तं चेतयते इति अध्याहृत्य सम्बन्धनीयम् । विषमागतैरिति पाठेऽपि स एवार्थः । विषमा गतीरिति गौडपाठस्तु प्रामादिकः, तदेवं शब्दाभिव्यक्तिप्रज्ञप्तयोर्भिन्नकालत्वानुभवान्मध्ये वीचीतरङ्गन्यायेन शब्दसन्ततिरुत्पद्यते । तत्रान्त्यशब्द एवं गृह्यते इति क्षणिकवादिबन्धवो वदन्ति भेरीशब्दो मया श्रुतः स एवायं प्रपाठक इत्यभेदप्रत्यभिज्ञाबाधकप्रत्ययं विनाऽपि भ्रान्त इति वदन्ति तद्विद्वांस एवालोचयन्तु । ते शब्दाद्युत्पादका धातवो देहारम्भकास्त्वगादि गोलकाः धातुभिः प्राणेन्द्रियैः आप्याप्यन्ते आदित आरभ्य संवर्ध्यन्ते अन्नसुखस्पर्शाद्यर्पणेन श्लोकद्वयमेकं वाक्यम् ॥४२॥

अव्याहतैश्चेतयते न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥४३॥

आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः ॥४४॥

तदेवाह- आप इति । एतेऽबादयः शरीरस्य मूलं कथं प्राणान्व्याप्य प्राप्य शुक्रशोणितसंयोगे हि प्राणो लब्धवृत्तिश्चेत् शरीरं निष्पद्यते । अन्यथा योनिनिषिक्तमपि रेतो व्यर्थं भवति ॥४४॥

भरद्वाज उवाच । पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं प्रभो ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥१॥

शरीरेन्द्रियादीनां भौतिकत्वमुक्तम् । विज्ञानप्राणयोरपि ज्ञानक्रियाशक्तिमतोर्भौतिकत्वं चिदात्मनो व्यतिरिक्तत्वापादनायाह- पार्थिवमित्यादिनाऽध्यायेन । अग्निस्तेजः पार्थिवं पृथिवीबाहुल्यात् पाञ्चभौतिकं देहमासाद्य शारीरः शरीराभिमानी प्रकाशात्मा विज्ञानधातुः । कथं केन प्रकारेण भवेत् । तथाऽनिलो वायुः सोऽपि पार्थिवं धातुमासाद्य कथं केन प्रकारेण वर्तयते देहं चेष्टयते ॥१॥

भृगुरुवाच । वायोर्गतिमहं ब्रह्मन् कथयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान् यथा चेष्टयते बली ॥२॥

अत्रोत्तरमग्निर्मूर्धेति मन्त्रार्थमनुसरन्नाह - वायोरित्यादिना कथयिष्यामि अग्नेः शारीरत्वम् उक्त्वेति भावः ॥२॥

श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥३॥

मूर्ध्नि सहस्रारे स्थितत्वात् श्रेष्ठत्वाद्वा मूर्धानं चिदात्मानम् अग्निर्विज्ञानात्मा श्रितस्तदुपाधितां प्राप्तः सन् शरीरं परिपालयन् चित्प्रतिबिम्बं प्राप्य विज्ञानात्मा शरीरं चेतयतीत्यर्थः । प्राणरूपः उपाधिस्तु तावुभावपि व्याप्नोतीत्यर्थः ॥३॥

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहङ्कारो भूतानि विषयश्च सः ॥४॥

सः चिद्विज्ञानप्राणानां सङ्घातो जन्तुर्जीवः सर्वेषां भूतानां कार्यकारणरूपाणामात्मा चेतयिता सनातनः पुरुषः परं ब्रह्म च स एव निरस्तोपाधिः सन् स एवोपाधिपक्षपाती सन् भूतानां मन आदिरूपो भवति विषयश्च शब्दादिः स एव ॥४॥

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिचाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥५॥

एवमिति । सर्वत्र अन्तर्बहिश्च स्थितम् । सर्वं प्राणेन देहलीदीपवन्मध्यस्थेन आन्तरं विज्ञानं बाह्यं देहेन्द्रियादिकं च चाल्यत इत्यर्थः । पृष्ठतः जीवत्वप्राप्त्यनन्तरं समानेन । इत्थंभावे तृतीया समानवायुत्वं प्राप्तः ॥५॥

बस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥६॥

पावकं जाठरमाश्रितः सन् बस्तिमूलं मूत्राशयं गुदं पुरीषाशयं च स्वां स्वां पृथग्गम्या गतिम् आश्रितो भवति । जाठरस्थः समानोऽशित पीतादिकं पाचयित्वा स्वं स्वं स्थानं नयतीत्यर्थः । मूत्रं शरीरं चेति पाठे तु मूत्रशब्देनैव पुरीषमप्युपलक्षणीयम् ॥६॥

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥७॥

कर्म गमनादि प्रयत्नस्तद‌नुकूला चेष्टा बलं भारोद्यमनादौ सामर्थ्यम् । विदुषः सकाशात् श्रुत्वेति शेषः ॥७॥

सन्धिष्वपि च सर्वेषु सन्निविष्टस्तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥८॥

धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठते ॥९॥

धातुष्विति । धातुषु त्वगादिषु विततो व्याप्तोऽग्निर्जाठरः । रसादीन् वर्तयन् परिणमयन् रसानन्नादीन् धातूंस्त्वगादीन् दोषान् पित्तादीन् ॥९॥

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥१०॥

कथं वर्तयतीति तत्राह- अपानेति । नाभोरधोऽपानः ऊर्ध्वं प्राणः तयोर्मध्ये नाभौ प्राणापानाभ्यां मिथः संसर्गेण समानसंज्ञत्वं प्राप्ताभ्यां समाहितः समुद्दीपितः अधिष्ठानं नाभिमण्डलं समन्वितः समाश्रितः पचति । अन्नादिकमिति शेषः। यद्वा । समन्वितः एकीभावेन युक्तः समानत्वं गत इत्यर्थः । अधितिष्ठति व्यापारवान् भवत्यनेनेति जीवनमन्नमधिष्ठानम् ॥१०॥

आस्यं हि पायुपर्यन्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥११॥

पक्वमन्नं कथं देहं व्याप्नोतीत्यत आह- आस्यमिति । आस्यमारभ्य आस्यादीत्यपि पाठः । पायुपर्यन्तं यथा महत्तरं स्रोतः प्राणप्रवहणमार्गः प्रसिद्धस्तच्चान्ते गुदसंज्ञितं स्यात् तस्मान्महास्रोतसः अन्यानि सर्वाणि स्रोतांसि प्राणमार्गाः नाडीसंज्ञाः शरीरं व्याप्य तिष्ठन्तीत्यर्थः ॥११॥

प्राणानां सन्निपाताच्च सन्निपातः प्रजायते ।
उष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥१२॥

तैः स्रोतोभिः सर्वेष्वङ्गेषु प्राणानां सन्निपातात्तत्सहचारिणो जाठरवह्नेरपि सन्निपातः सङ्गमो भवति । तत्रानुभवं प्रमाणयति - ऊष्मा चेति ॥१२॥

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स उर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥१३॥

प्राणाग्र्योः परस्परोद्दीपकत्वमाह- अग्नीति । अग्नेर्वेगेन वहतीत्यग्निवेगवहः प्राणः । एवं प्राणोऽप्यग्निवेगहेतुरित्याह- गुदान्त इत्यादिना । दृष्टं च लोकेऽग्निवेगाद्बाष्पवायुवृद्धिर्वायुवेगाच्चाग्निवृद्धिरिति । तथा च प्राणरोधे सति जाठरभयनिवृत्तेः प्राणो रोद्धव्य इति भावः ॥१३॥

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्यामूर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥१४॥

जाठरनिरोधेन सर्वेषामिन्द्रियाणां निरोधो भवतीत्याशयेनाह - पक्वेति । पक्वाशयः पक्षस्थानम् आमाशयः अपक्वस्थानं नाभिमध्ये इति तात्स्थ्याज्जाठरे सर्वे प्राणाः सर्वाणीन्द्रियाणि ॥१४॥

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥१५॥

सर्वे रसाः हृदयात् हृदयं प्राप्य दशभिः प्राणैः प्रेरिताः ते च प्राणादयः पञ्चनागकूर्मकृकलदेवदत्तधनञ्जयाश्च पञ्च ॥१५॥

एप मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमाः समा धीरा मूर्धन्यात्मानमादधन् ॥१६॥

एष आस्यादिपायुपर्यन्तो योगानां योगिनां मार्गः । किमनेन तिर्यगपि गन्तव्यं नेत्याह- येनेति । के गच्छन्ति ये मूर्धनि सुषुम्नया नाड्या सहस्रारं प्राप्य तत्रात्मानम् आदधन् आहितवन्तः ॥१६॥

एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥१७॥

अध्यायार्थमुपसंहरति- एवमिति । देहिनां सर्वेषु प्रचारेषु बुद्धिमनःकार्येन्द्रियनिवर्त्येषु विषयेषु प्राणादिषु निमित्तभूतेषु सत्सु विहितः प्राणनिरोधरूपो योगस्तस्मिन्ननुष्ठिते सति नित्यं सद्रूपं ब्रह्म समिध्यते सम्यग्बुद्ध्याद्युपाधिजनितकालुष्यत्यागेन दीप्यते प्रकाशते । मन्त्रार्थस्तु- अग्निर्विज्ञानं मूर्धा चितिच्छायया चिद्रूपः सन् दिवो व्यवहरतः प्राणवायोरपि ककुच्छ्रेष्ठः । अयं प्राणाग्निचितां सङ्घातः पृथिव्या देहस्य पतिर्जीवः अपां रेतांसि शरीराणि अन्नादिप्राणादिरूपेण जाठररूपेण च पाचयन् जिन्वति । पुष्णाति तेन प्राणविज्ञानयोर्निरोधे यदवशिष्यते तद्ब्रह्मेत्यर्थः ॥१७॥

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणयते वायुर्वायुरेव विचेष्टते ।
श्वसित्याभाषते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥१॥

नित्यं समिध्यत इति जीवस्यानौपाधिकं रूपं दीप्यत इत्युक्तं तल्लोकायतमते स्थित्वा आक्षिपति- यदीति । प्राणयते जीवयते ॥१॥

यदूष्मभाव आग्नेयो वह्निना पच्यते यदि ।
अग्निर्जरयते चैतत्तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥२॥

आग्नेयोऽग्निगुण ऊष्मभाव औष्ण्यं वह्निना जाठरेण अन्तःस्थेन पच्यते स्पष्टीक्रियते इदित्वभावेऽपि नलोपः । अग्निर्जाठर एव एतत् अन्नम् ॥२॥

जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते ।
वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥३॥

एवं नित्यस्य वस्तुनः सत्त्वे कार्यलिङ्गकमनुमानं निरस्य प्रत्यक्षमपि निरस्यति - जन्तोरिति । जन्तोः देहेन्द्रियबुद्धिसङ्घातस्य प्रमीयमाणस्य नश्यमानस्य नैवोपलभ्यते पलालपृथक्करणे बीजमिव तस्माद्वायुवियोग एष मरणम् ॥३॥

यदि वायुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना ।
वायुमण्डलवद्दृश्यो गच्छेत्सह मरुद्गणैः ॥४॥

वायुमयो वायुप्रधानो वायोरन्यः । वायुमण्डलवद्वात्याचक्रवद्वायुना सह दृश्यः स्यादित्यर्थः ॥४॥

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति ।
महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥५॥

यथा पाषाणबद्धं तुम्बीफलं जले मज्जति च्युतबन्धं तून्मज्जति तद्वज्जीवः ज्ञानान्मोक्षो नास्तीति ज्ञानावरणीयम् । स्वशास्त्रस्य परशास्त्रेण समत्वदर्शनं मोहनीयम् । परोक्षज्ञानादपि कृतकृत्यत्वबुद्धिरन्तरीयमिति घातिकर्मचतुष्टयम् । शुक्रशोणितसंयोग आयुष्कम् । तयोः कललावस्था गौत्रिकं, तस्यादार्ढ्यं नामिकं ततो देहाकारपरिणामो वेदनीयमित्यघातिकर्मचतुष्टयम् । ऐतेन कर्माष्टकेन बद्धो न पृथगुपाधेर्दृश्यते इति दिगम्बरमतेन परिहारमाशङ्क्याह - संश्लेष इति । यदि वातेन वातप्रधानेन सङ्घातेन जीवस्य संश्लेषोऽस्ति तस्माच्च सङ्घातादन्यो जीवस्तर्हि सङ्घाते प्रणश्यति सति महार्णवे पाषाणादिना विमुक्तं तस्य भावस्तत्त्वं तस्माद्धेतोर्जलभाजनमिव जीवोऽन्यत् पृथक् स्यादित्यर्थः ॥५॥

कूपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने ।
क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥६॥

ब्रह्मांशो जीव इति पक्षमाशङ्क्याह - कूपेति । सङ्घातनाशे ब्रह्मान्तर्गतस्य जीवस्य स्वरूपनाश एव समुद्रे नदीनामिवेत्यर्थः ॥६॥

पञ्चधारणके ह्यस्मिन् शरीरे जीवितं कुतः ।
तेषामन्यतराभावाच्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥७॥

इष्टापत्तिमाशङ्क्याह - पञ्चेति । पञ्चधारणके पञ्चभिरेव धारणं यस्य । पञ्चसाधारणे इत्याद्यः पाठः । जीवितं जीवः । मञ्चारूढपुरुषवदतिरिक्तं कुतः न कुतश्चिदित्यर्थः । तत्र हेतुः - तेषामिति । अतिरिक्तश्चेत्सङ्घातैकदेशनाशेऽपि दृश्येत मञ्चैदेशनाशे पुरुष इव । न च दृश्यते । तस्मात्सङ्घातात्मैव जीवस्तदेकदेशनाशे नश्यति । मञ्चैकदेशनाशे मञ्च इवेत्यर्थः । चतुर्णामभावे नास्ति संशयो जीवो नष्ट इति। सङ्ग्रह इति पाठः स्वच्छः ॥७॥

नश्यन्त्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् ।
नश्यते कोष्ठभेदात्खमग्निर्नश्यत्यभोजनात् ॥८॥

कोष्ठभेदाद्वाय्वादिना कोष्ठनिरोधात् ॥८॥

व्याधिवर्णपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते ।
पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पञ्चधा ॥९॥

वर्णो विस्तारः उच्छूनतेत्यर्थः ॥९॥

तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति ।
किं वेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति च ॥१०॥

तस्मिन्निति । सङ्घाताद्यतिरिक्ते धावनज़ीवनाद्यदर्शनात् । सङ्घात एव जीव इत्यर्थः ॥१०॥

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यति मामिति ।
यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥११॥

ततश्च परलोकादिकं नास्तीति दानादेर्वैयर्थ्यमित्याह- एषेति ॥११॥

गौश्च प्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा ।
इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः ॥१२॥

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च ।
अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः सञ्जीवनं पुनः ॥१३॥

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति ।
बीजान्यस्य प्रवर्तन्ते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥१४॥

लीनमूलश्छिन्नो वृक्षो यथा पुनः प्ररोहति एवं लीनकर्मा सङ्घातो नष्टोऽपि पुनरुत्पत्स्यते बीजसत्त्वादित्याशङ्क्याह - छिन्नस्येति । वृक्षमूलं बीजभूतमुपलभ्यते । न देहमूलं कर्मेत्यर्थः ॥१४॥

बीजमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते ।
मृतामृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्बीजं प्रवर्तते ॥१५॥

शरीरमूलं तु बीजमात्रं प्रत्यक्षदृष्टं रेत एव न त्वदृष्टम् अक्लृप्तत्वात् । प्रवर्तते देहरूपेण परिणमते । तथा च बीजरुहतरुवन्नष्टानां नाश एवेतरेषाम् उद्भव इति तस्मान्नित्यं समिध्यते इत्यनुपपन्नम् ॥१५॥

भृगुरुवाच । न प्रणाशोऽस्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च ।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥१॥

एतद्दूषयति- न प्रणाश इति ॥१॥

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।
समिधामिव दग्धानां यथाऽग्निर्दृश्यते तथा ॥२॥

न प्रणश्यति न दृश्यते इति च सम्बन्धः । अदर्शनमात्रान्न वस्तुनो नाशावधारणम् । दग्धेन्धनस्याग्नेरपि नाशापत्तेरित्यर्थः ॥२॥

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यते ।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ॥३॥

इष्टापत्तिमाशङ्कते- अग्नेरिति । अनुपलब्धेरुभयत्रापि तुल्यत्वादग्नेरपि नाश एवेत्यर्थः ॥३॥

नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।
गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥४॥

एतदेव द्रढयति- नश्यतीत्येवेति ॥४॥

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगान्ते यथाग्निर्नोपलभ्यते ।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः ॥५॥

समिधामिति । दग्धेन्धनाग्निवत्सन्नेवात्मा देहनाशे सति सौक्ष्म्यान्नोपलभ्यत इत्यर्थः ॥५॥

तथा शरीरसन्त्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ।
न गृह्यते तु सूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः ॥६॥

आकाशवत्सर्वगतो नित्यश्च । ज्योतिः अरणिस्थोऽग्निः। न च तत्रासन्नेव अग्निर्मन्थनादुत्पद्यत इति वाच्यम् । असत्त्वाविशेषेण सर्वतः सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गात् । तस्मात्तिलेषु तैलमिवारण्यादिष्वग्निः सन्नेव यत्नेनाभिव्यज्यते । न च प्राग्यत्नाद्दृश्यते सूक्ष्मत्वादित्यर्थः ॥६॥

प्राणान् धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ।
वायुसन्धारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ॥७॥

प्राणानिति । अनिर्विज्ञानं स एव विज्ञानमयो जीवः । वायुनैव सन्धारणमवस्थानं यस्य । नश्यति अदर्शनं गच्छति । उच्छ्वासस्य वायोर्निग्रहात् ॥७॥

तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ॥८॥

अयनं लयस्थानम् ॥८॥

जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ।
आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति ।
तेषां त्रयाणामेकत्वाद्द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम् ॥९॥

निगृहीतः पवनः द्वयं जलभूम्याख्यम् ॥९॥

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमन्तः शरीरिणाम् ॥१०॥

अमूर्तयः अदृश्याः अतस्तेषामप्यभावावधारणं दुःशकं किमुत सूक्ष्मस्य जीवस्य जीवस्येति भावः ॥१०॥

भरद्वाज उवाच । यद्याग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥११॥

नन्वसत्त्ववत्वसत्त्वमपि निश्चेतुमशक्यम् । नित्यस्य वस्तुनो लक्षणाद्यभावादिति शङ्कते - यदीति । शरीरिषु शरीराकारपरिणामवत्सु सङ्घातेषु ॥११॥

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानचेतने ।
शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुमिच्छामि यादृशम् ॥१२॥

पञ्चेति । पञ्चभूतात्मके पञ्चविषयरतौ पञ्चविज्ञानानि ज्ञानकारणानि पञ्च चेतनानि ज्ञानानि च यत्र तस्मिन्पञ्चविज्ञानचेतने ॥१२॥

मांसशोणितसंघाते मेदः स्नाय्वस्थिसंचये ।
भिद्यमाने शरीरे त जीवो नैवोपलभ्यते ॥१३॥

नैवोपलभ्यते व्रीहितण्डुलवत् ॥१३॥

यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।
शरीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम् ॥१४॥

अजीवं चेतनाशून्यम् । अन्यस्याभावाच्छरीरमेव चेतनमित्यर्थः ॥१४॥

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् ।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥१५॥

मास्तु देहेन्द्रियसङ्घातश्चेतनो यस्मिन्व्यग्रे सति सङ्घातः सन्निकृष्टोऽपि शब्दादीन्न गृह्णाति तन्मन एव आत्माऽस्त्वित्याह चतुर्भिः - शृणोतीति ॥१५॥

सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥१६॥

न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते ।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥१७॥

हष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः ।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः ॥१८॥

भृगुरुवाच ।
न पञ्चसाधारणमत्र किञ्चिच्छरीरमेको बहतेऽन्तरात्मा ।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाश्रुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽन्ये ॥१९॥

उत्तरमाह- न पञ्चेति । यथा श्रोत्रादीनां शब्दादिग्राहकत्वेन ग्राह्यसजातीयगुणाश्रयत्वेन आकाशादिरूपत्वम् । एवं मनोऽपि सर्वगुणग्राहकत्वात् सर्वगुणाश्रयत्वेन पाञ्चभौतिकम् । अतस्तन्न किञ्चिद्भूतेभ्योऽन्यत्तत्त्वान्तरं पाञ्चसाधारणत्वात् । अतस्तन्न शरीरनिर्वाहकं किं तु एकः अन्तरात्मैव शरीरं स्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विविधं वहते चालयति ॥१९॥

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शीं स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा ।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहः ॥२०॥

यदुक्तं मनसोऽनवधानान्न शृणोति तत्राह- पञ्चात्मके इति । पञ्चभूतात्मके शरीरे पञ्चगुणाः यस्मिन् तत् तथा मनस्तस्य द्रष्टा । मम मनः खिन्नमित्यनुभवात् । स एव मनोद्वारा सर्वगात्रानुगतः । व्यतिरेकमाह- तद्विप्रयोगात्सुषुप्तौ समाधौ वा देहः सबुद्धिमनस्को न वेत्ति । देहादेश्चेतनत्वे सुप्त्यादावपि वेदनमपरिहार्यं स्यात् । ततश्चक्षुष इव मनसाऽप्यनुन्मीलनाददर्शनेऽपि न तस्य करणत्वव्याहतिरित्यर्थः ॥२०॥

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पवके ।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥२१॥

यदा निर्वातप्रदीप इव देहाग्नौ शान्ते रूपादिकं नोपलभ्यते तदा नश्यति म्रियते देह एव न तु चेतन इत्यर्थः ॥२१॥

आपोमयमिदं सर्वमापो मूर्तिः शरीरिणाम् ।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥२२॥

स्थूलदेहनाशमुक्त्वा सूक्ष्मस्याविनाशमाह - आप इति । आपोमयम् अम्बुमयम् । अत्रापशब्देन सूक्ष्मभूतसङ्घातो गृह्यते । तन्मयं सूत्रात्मना व्याप्तमित्यर्थः । तस्माद्देहिनामपि आप एव मूर्तिराकृतिः । तत्राप्सु आत्मा चिद्रूपः पुरुषः मानसः तदन्तर्गते मनसि अभिव्यक्तः । स एवोपाधियोगाज्जीवः । स एव ब्रह्मा पूर्वोक्तश्चतुर्मुखो मुख्यजीवः । सार्वज्ञ्यादिमत्त्वात् ॥२२॥

आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्तः संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः ।
तैरेव तु विनिर्मुक्तः परमात्मेत्युदाहृतः ॥२३॥

स एवात्मा प्राकृतैः त्रिगुणात्मकमूलप्रकृतेर्विकारैर्गुणैरिन्द्रियमनोभिः संयुक्तः सन् क्षेत्रशः जीव इत्युच्यते । तथा च श्रुतिः 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः' इति । अयमेव परमात्मेत्याह- तैरेवेति ॥२३॥

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् ।
तस्मिन् यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥२४॥

तं परमं सर्वलोकस्य हितं सुखं तदात्मकम् 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुतेः। तस्मिन्पूर्वोक्तस्थूलसूक्ष्मरूपे ॥२४॥

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ॥२५॥

क्षेत्रज्ञं प्रत्यगात्मानं त्वमर्थं तं परमात्मानं तदर्थं जानीहि । क्षेत्रज्ञस्य लौकिकस्वरूपमाह- तम इति । योऽयमावरणप्रवृत्तिप्रकाशाद्याभिमानी क्षेत्रज्ञः स परमात्मैवेत्यर्थः ॥२५॥

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ।
अतः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥२६॥

सचेतनं चेतनेन सहितं जीवगुणं जीवस्य भोगोपकरणं देहेन्द्रियमनांसि स जीवगुणः। चेष्टते तं च सर्वं सर्वात्मकं ब्रह्म 'सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः' इति निर्वचनात् । चेष्टयते दारुपुत्रिकामिव सूत्रधारः । कीदृशं सर्वम् अतःपरं संसारिणो जीवादन्यमसंसारिणम् ॥२६॥

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मत इत्यबुद्धाः ।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥२७॥

एवं नित्यस्य वस्तुनः सत्त्वे सिद्धे जातो देवदत्तो, मृतो देवदत्त इत्यादिव्यवहारो देहोत्पत्तिनाशमात्रपर इत्याह - न जीवेति । दशार्धाता पञ्चत्वं शरीरनाश एव जीवस्य मरणमित्युच्यते । 'जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते' इति श्रुतेः ॥२७॥

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥२८॥

गूढः देहेन्द्रियादिषु लीनः । संवृतः यतोऽज्ञानेनावृतः । सः अग्र्यया सूक्ष्मया बुद्ध्या अहं ब्रह्मास्मीति वाक्यकरणकबुद्धिवृत्त्या दृश्यते । आवरकाज्ञाननाशपूर्वकं देहादिभ्यो विविक्तः साक्षात्क्रियते ॥२८॥

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥२९॥

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्माऽऽत्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते ॥३०॥

प्रसादेन अन्तर्मुखत्वरुच्या सुखं सुखाभिन्नम् आनन्त्यं मोक्षम् ॥३०॥

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥३१॥

कुतः सृष्टमिदं विश्वमित्यादिप्रघट्टकस्य तात्पर्यमाह - मानस इति । यः शरीरेषु जरायुजादिषु मानसो मनस्याविर्भूतोऽग्निः अग्निरिव प्रकाशात्मा पुरुषो जीव इत्यभिधीयते लौकिकैः । तस्मादेव प्रजापतेः सर्वेश्वरात् । एषा सर्वभूतप्रत्यक्षा सृष्टिर्भूता समुत्पन्ना । किं व्यवहारत इदमुच्यते नेत्याह - अध्यात्मविनिश्चये सति । आत्मानमधिकृत्य प्रवृत्तो विशिष्टः ब्रह्मविद्याजन्यसाक्षात्कारेण परोक्षज्ञानाद‌धिकोऽहंब्रह्मास्मीति निश्चयोऽसन्दिग्धाविपर्यस्तं ज्ञानं तस्मिन् सति । तत्त्वाविदां स्वप्नसमैषा दृष्टिसमसमया सृष्टिर्मूढैर्वज्रपञ्जरवदत्यभ्यासात्तात्त्विक्येवेति निश्चितेति भावः ॥३१॥

भृगुरुवाच । असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतीन् ।
आत्मतेजोभिनिर्वृत्तान् भास्कराग्निसमप्रभान् ॥१॥

कथं सृष्टानि भूतानीत्यस्योत्तरमुक्त्वा कथं वर्णविभक्तय इत्यस्योत्तरमाह- असृजदित्यादि । तत्र पूर्वं चित्तप्रसादेन आनन्त्यमश्नुत इत्युक्तं चित्तप्रसादश्च स्वधर्मफलमतो धर्मं निरूपयति- ब्राह्मणान् ब्रह्मनिष्ठान् प्रजापतीन् मरीच्यङ्गिरआदीन् । आत्मनस्तेजः सत्यसङ्कल्पत्वादि सामर्थ्यं तेन निर्वृत्तान् उत्पादितान् ब्रह्मणा ॥१॥

ततः सत्यं च धर्मं च तपो ब्रह्म च शाश्वतम् ।
आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥२॥

धर्मं यज्ञादिं तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादि शाश्वतं ब्रह्म नित्यं वेदः। आचारं स्नानादिं शौचं प्रायश्चित्तादि ॥२॥

देव-दानव-गन्धर्वा दैत्यासुर-महोरगाः ।
यक्ष-राक्षस-नागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥३॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैष्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम ।
ये चान्ये भूतसङ्घानां वर्णास्तांश्चापि निर्ममे ॥४॥

वर्णाः सात्त्विकं राजसं तामसं मिश्रं चेति स्वच्छत्वादिसाम्यात् गुणवृत्तं वर्णशब्देनोच्यते ॥४॥

ब्राह्मणानां सितो वर्णः क्षत्रियाणां तु लोहितः ।
वैश्यानां पीतको वर्णः शूद्राणामसितस्तथा ॥५॥

सितः स्वच्छः सत्त्वगुणः प्रकाशात्मा शमदमादिस्वभावः । लोहितो रजोगुणः प्रवृत्त्यात्मा शौर्यतेज आदिस्वभावः । पीतकः रजस्तमोव्यामिश्रः कृष्यादिनिहीनकर्मप्रवर्तकः । असितः कृष्णः आवरणात्मा तमोगुणः स्वतः प्रकाशप्रवृत्तिहीनः शकटवत् परप्रर्यः ॥५॥

भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ।
सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः ॥६॥

इदमाक्षिपति - चातुर्वर्ण्यस्येति वर्णेन जात्या वर्णः सात्त्विकत्वादि भिद्यते । तन्नेति शेषः । तत्र हेतुः- सर्वेषामिति ॥६॥

कामः क्रोधो भयं लोभः शोकश्चिन्ता क्षुधा श्रमः ।
सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद्वर्णो विभिद्यते ॥७॥

नः अस्माकं ब्राह्मणानामपि कामक्रोधादि रजस्तमःकार्यं निग्रहाय प्रभवति समर्थं भवति । अतः सत्त्वादिव्यभिचारान्न तत्प्रयुक्ता जात्यादिव्यवस्थेत्यर्थः ॥७॥

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम् ।
तनुः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥८॥

जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः ।
तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥९॥

जङ्गमानां पश्वादीनाम् । तस्मात्सर्वेषां समानधर्मत्वात् । पशुवृक्षादिष्विव मनुष्येष्वपि न जातिभेदनिश्चय इत्यर्थः ॥९॥

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्राह्ममिदं जगत् ।
ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् ॥१०॥

ब्राह्मं ब्राह्मणजातिमत् । तत्र हेतुः ब्रह्मणेति । वर्णतां क्षत्रियादिभावम् ॥१०॥

कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रियसाहसाः ।
त्यक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥११॥

रक्ताङ्गाः रजोगुणमयाः ॥११॥

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः ।
स्वधर्मान्नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥१२॥

पीताः रजस्तमोमयाः ॥१२॥

हिंसानृतप्रिया लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः ।
कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥१३॥

कृष्णाः केवलतमोमयाः ॥१३॥

इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः ।
धर्मो यज्ञक्रिया तेषां नित्यं न प्रतिषिध्यते ॥१४॥

व्यस्ताः पृथक्कृताः द्विजाः ब्राह्मणाः तेषां चतुर्णामपि वर्णानाम् ॥१४॥

इत्येते चतुरो वर्णा येषां ब्राह्मी सरस्वती ।
विहिता ब्रह्मणा पूर्वं लोभात्त्वज्ञानतां गताः ॥१५॥

चतुरः चत्वारः ब्राह्मी वेदमयी चतुर्णामपि वर्णानां ब्रह्मणा पूर्वं विहिता लोभदोषेण तु अज्ञानतां तमोभावं गताः शूद्रा अनधिकारिणो वेदे जाता इत्यर्थः ॥१५॥

ब्राह्मणा ब्रह्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ।
ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा ॥१६॥

ब्रह्मतन्त्रं वेदोक्तानुष्ठानं तत्स्थाः तत्पराः । अतस्तेषां ब्रह्म आत्मानं धारयतां पुरुषार्थत्वेन निश्चिन्वतां जिज्ञासूनां तप आदिकं न नश्यति ॥१६॥

ब्रह्म चैव परं सृष्टं ये न जानन्ति तेऽद्विजाः ।
तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र हि जातयः ॥१७॥

ब्रह्म चैवेति । सृष्टं सर्वकार्यं परं ब्रह्माभेदेन ये अद्विजाः हीनद्विजास्ते न जानन्तीति योजना तत्र तत्र योनिषु जातयो जन्मानि ॥१७॥

पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः ।
प्रणष्टज्ञानविज्ञानाः स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः ॥१८॥

तानेवाह- पिशाचा इति ॥१८॥

प्रजा ब्राह्मणपसंस्काराः स्वकर्मकृतनिश्चयाः ।
ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरेऽपरैः ॥१९॥

ब्राह्मणः ब्रह्मणि वेदे विहितो ब्राह्मणः संस्कारो यासां ताः वेदोक्तसंस्कारवत्यः । अपरेऽर्वाचीना ऋषयः परैः प्राचीनैः सृज्यन्ते ॥१९॥

आदिदेवसमुद्भूता ब्रह्ममूलाक्षयाऽव्यया ।
सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा ॥२०॥

एवं प्राप्तां मीमांसकसम्मतामनवस्थां निवारयति - आदीति । अक्षया नाशहीना अव्यया अपचयहीना यतो मानसी रज्जूरगवन्मनोमात्रजन्या न हि रज्जूरगो नश्यत्यपचीयते वा । अनुत्पन्नत्वात् । धर्मतन्त्रं योगानुष्ठानं तदेव परम् अयनं विलयस्थानं यस्याः सा तथा ॥२०॥

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम ।
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥१॥

'इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः' इत्युक्तं तत्प्रश्नपूर्वकं विवृणोति - ब्राह्मण इत्यादिना ॥१॥

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ।
वेदाध्ययनसम्पन्नः षट्सुः कर्मस्ववस्थितः ॥२॥

जातकर्मादिभिरष्टाचत्वारिंशता 'यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशत्संस्काराः स ब्राह्मणः सायुज्यतां सरूपतां गच्छति' इति स्मृतेः। षट्कर्माणि -

'सन्ध्या, स्नानं, जपो, होमो, देवतानां च पूजनम् ।
आतिथ्यं, वैश्वदेवं च षट्कर्माणि दिने दिने॥'

इति ॥२॥

शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः ।
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥३॥

विघसं ब्राह्मणादिमुक्तशेषं तदेवाश्नातीति विघसाशी ॥३॥

सत्यं दानमथाद्रोहम् आनृशंस्यं त्रपा घृणा ।
तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥४॥

अथाद्रोह इत्यत्र तपो क्रोध इत्यपि पाठः । आनृशंस्यं नैष्ठुर्याभावः, त्रपा लज्जा, घृणा कारुण्यम् ॥४॥

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः ।
दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥५॥

क्षत्रं हिंसा तदर्थं जातं क्षत्रजं युद्धात्मकं कर्म दानं विप्रेभ्यः आदानं प्रजाभ्यः ॥५॥

वणिज्या पशुरक्षा च कृष्यादानरतिः शुचिः ।
वेदाध्ययनसम्पन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥६॥

वाणिज्या पशुरक्षा चेत्यत्र विशत्याशु पशुभ्यश्चेति पाठे पशुभ्य इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । पशून् वाणिज्याद्युपयोगिनो लब्ध्वा विशति प्रतिष्ठां लभते इत्यर्थः ॥६॥

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः ।
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥७॥

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥८॥

शूद्रे चेति । एतत्सत्यादिसप्तकं द्विजे त्रैवर्णिके धर्म एव वर्णविभागे कारणं न जातिरित्यर्थः ॥८॥

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥९॥

तमेव ब्राह्मण्यहेतुं धर्ममाह - सर्वोपायैरित्यादिना । तौ क्रोधलोमो । सार्धः श्लोकः ॥९॥

वार्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुच्छ्रितौ ।
नित्यं क्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेच्च मत्सरात् ॥१०॥

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ।
यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धना द्विज ॥११॥

त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी च स बुद्धिमान् ।
अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतश्चरेत् ॥१२॥

आशीः इष्टकाम्या तदेव बन्धनं तद्वर्जिता निराशीः बन्धनाः समारम्भाः सम्यगारभ्यन्त इति यज्ञादयः काम्यकर्मत्यागीत्यर्थः। हुते अग्नौ ब्राह्मणे वा दत्तमग्निहोत्रनित्यश्राद्धादि । त्यागे फलत्यागनिमित्तम् - 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः' इति ॥१२॥

परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः ।
अशोकं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चाभयम् ॥१३॥

अहिंस्रम् अहिंसाशीलः मैत्रं मित्रभावस्तदेवायनं परं प्राप्यं स्थानं तत्र गतः । अशोकं स्थानम् आत्मानम् आतिष्ठेत् आभिमुख्येन तिष्ठेत् आत्मध्यानपरो भवेदित्यर्थः । सार्धः श्लोकः ॥१३॥

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥१४॥

सङ्गेषु ममेदमिति सङ्गेहेतुषु पुत्रदारादिषु ॥१४॥

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥१५॥

एवम्भूतस्यानुष्ठेयं योगमाह - इन्द्रियैरिति । इति अव्यक्तमिति सम्बन्धः । इति अनेन प्रकारेण यत् इन्द्रियैर्न गृह्यते तत् अव्यक्तं तच्च विज्ञेयं साक्षात्कर्तव्यं लिङ्गग्राह्यं लिङ्गं च तद्ग्राह्यं चेति सूक्ष्मशरीरं योगिदृश्यं चेत्यर्थः । यद्वा । लोकदृष्ट्याऽनुमानगम्यं यतः अतीन्द्रियम् इन्द्रियागोचरम् ॥१५॥

अविस्रम्भेन गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः ।
मनः प्राणे निगृह्णीयात् प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् ॥१६॥

अविस्रम्भे अविश्वासे निमित्ते सति न गन्तव्यं न प्राप्यम् । अतः विस्रम्भे एव गुरुवेदवाक्येषु याथार्थ्यनिश्चये मनो धारयेत् । अविस्रम्भेणेति समूर्धन्यपाठे तु यथा योषितमग्निं धारयीतेत्यादौ योषित्स्वरूपम् अग्नित्वेन यद्द्रष्टव्यं तद्विश्वासेनैव न तु तत्र वस्तुतत्त्वं तथास्ति । इह तु अनुभव एव प्रमाणमित्यर्थः । एवं च सर्वाणीन्द्रियाणि प्रत्याहृत्य स्वप्न इव मनोमात्रेणावतिष्ठेत मनोऽपि प्राणे प्राणोपाधिके जीवात्मनि शुद्धत्वंपदार्थे धारयेत् । तमपि ब्रह्मणि तत्पदलक्ष्ये घारयेत् ॥१६॥

निर्वेदादेव निर्वाणं न च किञ्चिद्विचिन्तयेत् ।
सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म निर्वेदेनाधिगच्छति ॥१७॥

एतच्च ब्रह्मात्मनाऽवस्थानं निर्वाणाख्यं पदं यत्र किञ्चित् ध्येयध्यानध्यातृविभागं योगी न चिन्तयेत्तन्निर्वेदात् परवैराग्यादेव प्राप्नोतीत्याह - निर्वेदादिति । यदाहुर्योगभाष्यकाराः वैराग्यं प्रस्तूय- एतस्यैव हि नान्तरीयकं फलं कैवल्यमिति सुखं ब्रह्मेत्यभेदे सामानाधिकरण्यम् ॥१७॥

शौचेन सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ।
सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् ॥१८॥

संक्षेपेण योगाधिकारिणं निरूपयति - शौचेनेति ॥१८॥

भृगुरुवाच । सत्यं ब्रह्म तपः सत्यं सत्यं विसृजते प्रजाः ।
सत्येन धार्यते लोकः स्वर्गं सत्येन गच्छति ॥१॥

शुक्लो ब्राह्मणधर्मः कृष्णः शूद्रधर्म इति प्रागुक्तम् । तत्र शुक्लकृष्णयोः स्वरूपे विविनक्ति - सत्यमिति । सत्यं सत्यवस्तुप्रापकम् । ब्रह्म वेदः, तपः स्वधर्मानुष्ठानं, सत्येन ब्रह्मतपोरूपेण ॥१॥

अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ।
तमोग्रस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तमसाऽऽवृताः ॥२॥

अनृतं तद्विपरीतमवैदिकं यथेष्टाचरणं प्रकाशं स्वर्गं तमः अविद्यादिरूपो विपर्ययस्तेन ग्रस्ताः तमसा मूलाज्ञानेन ॥२॥

स्वर्गः प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ।
सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः ॥३॥

स्वर्गो देवत्वम् । प्रकाशः सत्त्वप्राप्यः, नरकं तिर्यक्त्वं तमोगुणेन सत्यानृतं मानुषत्वं तदुभयमिश्रणेन ॥३॥

तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ।
धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखं सुखं तथा ॥४॥

सत्यानृते इति धर्माधर्मौ प्रकाशतमसी सुखदुःखे इति सम्बन्धः ॥४॥

तत्र यत्सत्यं स धर्मो यो धर्मः स प्रकाशो ।
यः प्रकाशस्तत्सुखमिति ।
तत्र यदनृतं सोऽधर्मो योऽधर्मस्तत्तमो यत्तमस्तद्दुःखमिति ॥५॥

श्लोकं व्याचष्टे तत्रेति ॥५॥

शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ।
लोकसृष्टिं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः ॥६॥

तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ।
सुखं ह्यनित्यं भूतानामिहलोके परत्र च ॥७॥

भूतानां संसारिणां यत्सुखं पुत्रपरिष्वङ्गादिजं तत् अनित्यम् अतः सुखार्थं न यतेत किं तु दुःखस्यौपाधिकस्य विमोक्षार्थमेव यतेत ॥७॥

राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ।
तथा तमोऽभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥८॥

तत्किं नित्यं सुखं नास्त्येवेत्याशङ्क्य सदपि प्रकाशत इति सदृष्टान्तमाह - राह्विति । नश्यते अन्तर्हितं भवति ॥८॥

तत् खलु द्विविधं सुखमुच्यते शारीरं मानसं च ।
इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते ।
न ह्यतः परं त्रिवर्गफलं विशिष्टतरमस्ति स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारम्भस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थ आरम्भः ॥९॥

प्रवृत्तयः दृष्टादृष्टफलाः अभिधीयन्ते वेदे । न ह्यतः त्रिवर्गफलात् परं स एव अनित्यसुखमेव आत्मगुणविशेषस्तार्किकाभिमतः। धर्मार्थौ गुणभूतौ यस्य प्रधानभूतस्य सुखस्य तदर्थः आरम्भः आरभ्यत इति व्युत्पत्त्या धर्मादिः । अनुष्ठेय इतिः शेषः । यतस्तद्धेतुः धर्महेतुरस्य सुखस्योत्पत्तिरभिव्यक्तिः आरम्भस्त्रिवर्गस्य राहुग्रस्तेन्दुप्रकाशवत् सतोऽपि तमसा अप्रकाशमानस्य सुखस्य अभिव्यक्तये सर्वोऽप्यारम्भ इत्यर्थः ॥९॥

भरद्वाज उवाच । यदेतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानामप्राप्य एष काम्यो गुणविशेषो न चैनमभिलषन्ति च तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्ठति ।
ब्रह्मचारी न कामसुखेष्वात्मानमवदधाति ।
अपि च भगवान् विश्वेश्वर उमापतिः ।
काममभिवर्तमानमनङ्गत्वेन शममनयत् ।
तस्माद्ब्रूमो न तु महात्मभिरयं प्रतिगृहीतो न त्वेषां तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ।
नैतद्भगवतः प्रत्येमि भगवता तूक्तं सुखान्न परमस्तीति लोकप्रवादो हि द्विविधः फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यते दुष्कृताद्दुःखमिति ॥१०॥

सुखार्थ आरम्भ इत्यत्र शङ्कते- यदेतदिति । सुखानां परमा स्थितिः नित्यं सत्त्वम् । सुखान्न परमस्तीति पाठान्तरं नोपगृह्णीमो नित्यसुखस्यानुपलम्भात् । अनित्यस्य सुखस्य तुच्छत्वमाह - न हीति । महति योगैश्वर्ये ॥१०॥

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते - अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्मं क्रोधलोभहिंसाऽनृतादिभिरवच्छन्ना न खल्वस्मिँल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवन्ति ।
विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते ।
वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यन्ते ।
वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यन्ते ।
बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शोकैरभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति ॥११॥

नित्यस्य सुखस्यानुपलम्भे हेतुमुपन्यस्यन्नेतन्निराकरोति - अत्रोच्यते इत्यादिना । अनृतात् सत्त्वात्सत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयादज्ञानात् तमः अविद्या अनित्याशुचिदुःखरुपेषु देहादिषु नित्यत्वशुचित्वसुखत्वबुद्धिरूपो विपर्यासः ॥११॥

यस्त्वेतैः शारीरमानसैर्दुःखैन संस्पृश्यते स सुखं वेद ।
न चैते दोषाः स्वर्गे प्रादुर्भवन्ति तत्र खलु भवन्ति ॥१२॥

अस्य विपर्यासस्याभावे नित्यं सुखं प्रकाशत इत्याह- यस्त्वेतैरिति । एतदेव स्वर्गपदाभिधेयमित्याह- न चैत इत्यादिना । तस्मात्स्वर्गार्थिनां प्रवृत्तिः सुखार्थैवेति युक्तमुक्तं- सुखान्न परमस्तीति ॥१२॥

सुसुखः पवनः स्वर्गे गन्धश्च सुरभिस्तथा ।
क्षुत्पिपासाश्रमो नास्ति न जरा न च पापकम् ॥१३॥

नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ।
नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् ॥१४॥

पृथिवी सर्वभूताना जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ।
पुमान् प्रजापतिस्तत्र शुक्रं तेजोमयं विदुः ॥१५॥

ऐहिकं सुखं तुच्छीकृत्य यथा स्वर्गार्थं सर्वे बुद्धिमन्तः प्रवर्तन्ते एवं स्वर्गमपि क्षयिष्णुत्वेन तुच्छीकृत्य बुद्धिमत्तरा मोक्षसुखार्थं यतन्त इत्याह - पृथिवीति । सर्वभूतानां जनित्री अविद्या पृथिवीव पृथिवी सर्वेषां क्लेशानां क्षेत्रभूता यथाऽत्रानुभूयते तद्विधाः अनन्तक्लेशसन्ततिक्षेत्रभूतास्तत्र स्वर्गे स्त्रियः सन्ति । यथाऽत्र पुमानविद्यावाननेकक्लेशभाजनं तथा तत्र प्रजापतिः । 'तस्यापि सोऽबिभेत् स नारभत प्रजापतिर्वै स्वां दुहितरमभ्यध्यायत्तस्य रुद्रः शिरोऽहरत् मधुकैटभौ तं हन्तुमुद्यतौ। यक्षराक्षसास्तं यमितुमुद्यताः' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिस्तस्यापि भयारत्यादिप्रतिपादनात् । एतावांस्तु विशेषः - अत्र शुक्रं जन्मान्तरबीजं वासनाजालं पुण्यापुण्यमयम् । तत्र तु तेजोमयं केवलं पुण्यमयमिति । एवं च निरुपाधिसुखमेव परमः पुरुषार्थः न स्वर्ग इति साधयता मोक्षस्य निर्विषयसुखात्मत्वमुक्तम् ॥१५॥

इत्येतल्लोकनिर्माणं ब्रह्मणा विहितं पुरा ।
प्रजाः समनुवर्तन्ते स्वैः स्वैः कर्मभिरावृताः ॥१६॥

भरद्वाज उवाच । दानस्य किं फलं प्राहुर्धर्मस्य चरितस्य च ।
तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य वा ॥१॥

एवम् अनृतात् खलु तमः प्रादुर्भूतमित्यादिग्रन्थश्रवणेन दुःखादुद्विग्नो मोक्षं च दुर्लभं मन्वानश्चित्तशुद्धिद्वारा मोक्षप्रापकं पुण्यमेव श्रेय इति निश्चिन्वंस्तद्विशेषफलानि पृच्छति सारासारविवेकार्थम् - दानस्येत्यादिना । दानस्य दानरूपस्य धर्मस्येत्येकः प्रश्नः ॥१॥

भृगुरुवाच । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्यायैः शान्तिरुत्तमा ।
दानेन भोगानित्याहुस्तपसा स्वर्गमाप्नुयात् ॥२॥

शान्तिरुपरतिः ॥२॥

दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ।
सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठते ॥३॥

असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते ।
यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥४॥

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्माचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् ।
धर्मः कतिविधो वाऽपि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥५॥

कस्याधिकारिणः किं रूपं धर्माचरणम् ॥५॥

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः ।
तेषां स्वर्गफलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥६॥

स्वधर्मो वर्णाश्रमनियतधर्मः तस्याचरणे युक्ता अवहिताः योऽन्यथा विपरीताचारः स मुह्यते ॥६॥

भरद्वाज उवाच । यदेतच्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा ।
तेषां स्वे स्वे समाचारास्तान्मे वक्तुमिहार्हसि ॥७॥

स्वोचितमेव धर्मं पृच्छति- यदिति । चतुर्णामाश्रमाणां धर्मश्चातुराश्रम्यं तेषामाश्रमाणाम् ॥७॥

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्दिष्टाः ।
तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममुदाहरन्ति ।
सम्यग्यत्र शौचसंस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तन्द्र्यालस्ये गुरोरभिवादनवेदाभ्यासश्रवणपवित्रीकृतान्तरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषानित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥८॥

तन्द्री - अर्धनिद्रा आलस्यम् - अनुयोगः अभ्यासः - अक्षरग्रहणं श्रवणं तदर्थविचारः ॥८॥

गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमवाप्नुयात् ।
तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिध्यते चास्य मानसमिति ॥९॥

मानसं मनः सिध्यते सत्यसङ्कल्पादिसिद्धिं प्राप्नोति ॥९॥

गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति ।
तस्य समुदाचारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः ।
समावृत्तानां सदाचाराणां सह धर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ।
धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्यत्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्रिसारगतेन वा ।
हव्यकव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ।
तद्धि सर्वाश्रमाणां मूलमुदाहरन्ति ।
गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्ठायिनस्तेषामप्यत एव भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते ॥१०॥

सम्यगुदित आचारः समुदाचारस्तस्य लक्षणम् । समावृत्तानां समापितगुरुकुलवास्तव्यानां स्नातकानां सहधर्मचर्यं सहोभौ चरतां धर्ममिति दम्पत्योः सहाधिकारिकं धर्मं तच्चर्याफलं पुत्रजन्म । प्रकर्षः यथा उषस्तस्य चाक्रायणस्य सर्वैर्बाह्मणैरज्ञाताः प्रस्तावादिदेवता उपदिशतो राज्ञा सर्वर्त्विक्तुल्यदक्षिणाप्रदानहेतुः । निर्मितं याजनमध्यापनं प्रतिग्रहश्च अद्रिसाराः मणिदिव्यौषधिस्वर्णाद्याकारास्तेभ्यो गतेन प्राप्तेन । भिक्षाऽतिथिभ्यः बलिर्भूमौ होमः । संविभागः पुत्रादिभ्यो विभजनम् ॥१०॥

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्यौदनाः स्वाध्यायप्रसङ्गिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति ।
तेषां प्रत्युस्थानाभिगमनाभिवादनानसूयवाक्प्रदानसुखशक्त्यासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥११॥

द्रव्योपस्कारः धनवर्जनम् । द्रव्योपस्कर इति पाठे द्रव्याणां फलमूलनीवारादीनाम् उपस्करः संपादनम् सुखशक्त्या सुखवत्या शक्त्या न तु देहपीडया सत्क्रिया च कर्तव्येति शेषः ॥११॥

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥१२॥

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते ।
निवापेन पितरो विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः ।
अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥१३॥

निवापेन पितृतर्पणेन ॥१३॥

वात्सल्यात्सर्वभूतेभ्यो वाच्याः श्रोत्रसुखा गिरः ।
परितापोपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥१४॥

अवज्ञानमहंकारो दम्भश्चैव विगर्हितः ।
अहिंसा सत्यमक्रोधः सर्वाश्रमगतं तपः ॥१५॥

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गनित्योपभोग-नृत्य-गीत-वादित्रश्रुतिसुख-नयनाभिरामदर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्य-भोज्य-लेह्य-पेय-चोष्याणामभ्यवहार्याणां विविधानामुपभोगः ।
स्वविहारसन्तोषः कामसुखावाप्तिरिति ॥१६॥

अपि चात्र वात्सल्यादिधर्मे माल्यादिलाभः सङ्कल्पसमकालं सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥१६॥

त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे ।
स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥१७॥

त्रिवर्गो धर्मार्थकामास्तैः सहिता गुणानां सत्त्वरजस्तमसां निर्वृत्तिः कृतार्थता मुक्तिहेतोः सत्त्वपुरुषान्यताख्यातेर्जननान्नष्टाधिकारतेत्यर्थः । शिष्टानां तत्त्वमसीत्यादिवाक्यैर्गुरुभिरनुशिष्टानाम् ॥१७॥

उञ्छवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्माचरणे रतः ।
त्यक्तकामसुखारम्भः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥१८॥

उञ्छः कणश आदानं तेन वृत्तिर्जीवनमस्य कामसुखम् आरम्भाश्चेति द्वन्द्वः ॥१८॥

भृगुरुवाच । वानप्रस्थाः खल्वषि धर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि सुविविक्तेष्वरण्येषु मृग-महिष-वराह-शार्दूल-वनगजाकार्णेषु तपस्यन्तोऽनुसंचरन्ति त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधि-फल-मूल-पर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः स्थानासनिनो भूमि-पाषाण-सिकता-शर्करा-वालुकाभस्मशायिनः काश-कुश-चर्म-वल्कलसंवृताङ्गाः केश-श्मश्रु-नख-रोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शना अस्कन्दितकालबलिहोमानुष्ठायिनः समित्कुशकुसुमापहारसम्मार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्ण-वर्ष-पवनविष्टम्भविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमोपयोगचर्यानुष्ठानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहन्ते ॥१॥

वानप्रस्थेति । सिकताः सूक्ष्मपाषाणपांसवः शर्कराः कर्करसाहता मृत् । वालुकाः लघूपलमिश्राः सिकता एव । उपस्पर्शनं स्नानम् । बलिः भूमावाहुतिः । होमः वह्नौ । बलिहोमयोः कालेऽनुष्ठायिनः । विष्टम्भः हेलनया सहनम् । नियमः पञ्चाग्न्यादिसाधनम् । उपयोगः आहारसङ्कोचः । चर्या पर्यटनम् । विहितं विधानम् ॥१॥

यस्त्वेतां नियतश्चर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् ।
स देहदग्निवद्दोषान् जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥२॥

परिव्राजकानां पुनराचारः - तद्यथा विमुच्याग्नि-धन-कलत्र-परिबर्हणं संगेष्वात्मनः स्नेहपाशानवधूय परिव्रजन्ति ।
समलोष्ठाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयोऽरिमित्रोदासीनानां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जानां भूतानां वाङ्मनःकर्मभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्ष-मूल-देवतायतनान्यनुचरन्तो वासार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा नगरे पञ्चरात्रिकाः ग्रामे चैकरात्रिकाः प्रविश्य च प्राणधारणार्थं द्विजातीनां भवनान्यसंकीर्णकर्मणामुपतिष्ठेयुः पात्रपतितायाचितभैक्ष्याः कामक्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदम्भपरिवादाभिमानहिंसानिवृत्ता इति ॥३॥

परिव्राजकानामिति । परिबर्हणं शय्यादिभोगसामग्री ॥३॥

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः ।
न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥४॥

कृत्वाऽग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति ।
विप्रस्तु भैक्ष्योपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निनां स व्रजते हि लोकम् ॥५॥

कृत्वेति । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य अग्निमुद्दिश्य स्वमुखे हविर्भिर्जुहोति होमं कुर्यात् । चिताग्निनां यैरग्निचयनं कृतं मुनिवृन्दैस्तेषां लोकं प्राजापत्यं पदम् । यद्वा स्वशरीरसंस्थम् अग्निहोत्रं प्राणाग्निहोत्रं भैक्ष्योपगतैर्हविर्भिः कृत्वेति सम्बन्धः । भिक्षुर्भूत्वेत्यर्थः । शारीरं शरीरस्थम् । अग्निमिव प्रकाशमानं जीवम् । स्वमुखे निर्गमस्थाने परमात्मनि जुहोति । जीवं ब्रह्मणि प्रविलापयति योगं करोतीत्यर्थः । सः चितानां नष्टानामग्निनाम् । ह्रस्वत्वमार्षं - लोकमव्यक्तभावम् । श्रूयते च -

यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति ।
तथा वृात्तिक्षये चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति॥’

इति। उक्तं च - 'शकुनीनामिवाकाशे पदं न दृश्यत' इति । चिधातोर्नाशार्थत्वं यो वै भागिनं भागान्नुदते चयते वैनं स यदि वैनं न चयतेऽथ पुत्रमथ पौत्रं चयत इत्यादौ दृष्टम् । चयते क्षिणोति ॥५॥

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः सुसंकल्पितमुक्तबुद्धिः ।
अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं श्रयते मनुष्यः ॥६॥

एतदेवाह - मोक्षेति । सुतरां सङ्कल्पितमुक्ता सङ्कल्पहीना बुद्धिर्यस्य ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्तम् ॥६॥

भरद्वाज उवाच । अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते ।
तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥७॥

एवं ससाधनां ब्रह्मविद्यां श्रुत्वा ब्रह्मसाक्षात्कारोपायं जिज्ञासमानः पृच्छति - अस्मादिति । परो लोकः परमात्मा ज्ञातुं साक्षात्कर्तुम् ॥७॥

भृगुरुवाच । उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते ।
पुण्यः क्षेभ्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते ॥८॥

उत्तरे इति । अत्रेदमवधेयम् । किमिह श्रौतो हिमवदुत्तरभाग एव परलोकत्वेन प्रतिपाद्यते उत श्रुतिप्रसिद्धः परमात्मेति । तत्र श्रौतार्थलामे संभवति लाक्षणिकार्थस्याग्राह्यत्वात् । स्वर्गसदृशः पुण्यकृज्जनप्राप्यो भूभाग एष आश्रमत्रयधर्मफलस्य उपसंहार्यत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः । 'अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं सब्रह्मलोकं श्रयते मनुष्यः' इति । एतद्वाक्यसमनन्तरमुत्थितयोः प्रश्नोत्तरयोः ब्रह्मविद्याप्रकरणस्थयोस्तत्परत्वे सम्भवति असन्निहिता प्रकृतप्राचीनाश्रमधर्मफलोपसंहारपरत्वकल्पनं न युज्यते । तेषां तत्र तत्र तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिध्यते चास्य मानसमिति स्वर्गस्तस्य न दुर्लभ इति । 'स दहेद‌ग्निवद्दोषान् जयेल्लोकांश्च दुर्जयान्' इति फलस्योपसंहारेण तदनपेक्षणात् । ततश्चानर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलाबलमिति न्यायेन सन्निधप्रकरणाभ्यां श्रुतिरेव बाध्यते । यथा 'आकाशस्तल्लिंगादित्यत्र सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' इति सर्वभूतोत्पादिलिङ्गादाकाशश्रुतिर्भूताकाशपरापि ब्रह्मपरतया व्यवस्थाप्यते तद्वदिहापि द्रष्टव्यम् । न च पूषानुमन्त्रणमन्त्रवदित उत्कृष्टस्यास्य योग्यतया प्राचीनाश्रमत्रयधर्मफलत्वेनान्वयो भविष्यतीति युक्तम् । प्रकरणानुगुणार्थसमर्पकत्वे सम्भवत्युत्कर्षायोगात्। तस्मादन्यार्थत्वे सत्यन्यार्थतया प्रतीयमानमेतत्प्रश्नोत्तरमिति व्यासकष्टम् अवहितहृदयैरालोचनीयमिति दिक् । श्रुतियुक्तिभ्यां ज्ञातोऽपि परमात्मा न साक्षात्क्रियते इति तत्साक्षात्कारोपायं ब्रूहीति प्रार्थितो भृगुराह- उत्तरे इति । उत्तरे आत्मोपलव्धिस्थानत्वात् । उत्कृष्टतरे हिमवत्पार्श्वे हिमवत्तुल्योऽन्यत्र मेरुशब्दोदितो नासावंशस्तस्य पार्श्वे समीपे भ्रूघ्राणमध्ये पुष्ये बहुपुण्यगम्ये । सर्वैर्गुणैः रमणीयत्वादिभिर्युते देशे । पुण्यः अपहतपाप्मा । क्षेम्यः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः । काम्यः सर्वकामोपभोगयोग्यश्च परो लोकः परमात्माऽस्तीत्युच्यते । तथा हि मन्त्रशास्त्रे भ्रूमध्यदेशस्य रम्यत्वादिकमुक्तम् -

'हेमरूपो भ्रुवोर्मध्ये मेरुस्तिष्ठति पर्वतः ।
तस्याभितो मही पार्श्वे पञ्चाशत्कोटियोजना ॥

लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलात्मभिः ।
सिंधुभिः सप्तभिद्वीपैस्तत्संख्यैर्द्विगुणोत्तरैः॥'

मन्दरः पारियात्रश्च' इत्यादिना । श्रुतावपि 'य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयाम्' इत्युपक्रम्य 'सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठितः सो विमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठितः' इत्यादिना भ्रुवोर्घ्राणस्य च यः सन्धिरित्यन्तेन तस्य देशस्य निरुपाधिब्रह्मप्रापकविमुक्ताख्यसोपाधिकब्रह्मस्थानत्वोक्तेः । सोपाधिकब्रह्मगुणाश्च 'य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इति श्रुतिप्रसिद्धाः । तदिद‌मुक्तं - हिमवत्पार्श्वे परो लोक इति ॥८॥

तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यन्तनिर्मलाः ।
लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥९॥

तत्रेति । अपापकर्मत्वादिगुणचतुष्टयवन्तो मानवास्तत्र गताः सन्तो निरुपद्रवा भवन्तीति योजना । तथा च श्रुतिः - ’तं वा एतं सेतुं तीर्त्वाऽन्धः सन्ननन्धो भवत्युपतापी सन्ननुपतापी भवति' इति । सेतुम् आत्मानं तीर्त्वा प्राप्य समाधिकाले ॥९॥

स स्वर्गसदृशो देशस्तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः ।
काले मृत्युः प्रभवति स्पृशन्ति व्याधयो न च ॥१०॥

तत्र काले इति सम्बन्धः । अमृत्युः आत्मा समाधिकाले प्रभवति ईश्वरो भवति । ’सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति' इति तस्य सत्यसङ्कल्पत्वश्रणात् । अत एव च - अनन्याधिपतिः इति सूत्राच्च । सत्यसङ्कल्पत्वादेव विद्वान् अनन्याधिपतिरस्य ईश्वरोऽन्यो नास्ति किन्त्वयमेव सर्वेश्वर इति सूत्रार्थः । अत एव स देशः हिमवत्पार्श्वाख्यो भ्रुवोर्मध्यदेशः । स्वर्गसदृशः । सत्यसङ्कल्पादिगुणाविर्भावसाम्यात् । निरुपद्रवा इत्यस्य विवरणं व्याधयो न स्पृशन्तीति ॥१०॥

न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः ।
नान्योन्यं बध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः ।
परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते ॥११॥

आत्ममिथुन आत्मक्रीड आत्मरतिरित्यादिश्रुतेरर्थं संगृह्णाति - न लोभ इति । परे अनात्मभूताश्च ते दाराश्चेति समासः । स्व आत्मैव दाराः तत्र निरतः । यतः अजनः बाधितबाह्यलोकः । नान्योन्यं बध्यते । तत्र भेदाभावात् । द्रव्येषु सङ्कल्पमात्रोपनतेषु । न विस्मयः आश्चर्यबुद्धिर्नास्ति । इदं सर्वं यदयमात्मेत्यादिश्रुतिभ्यः सर्वस्य आत्ममात्रत्वावधारणात् । हि यतः । तत्र परो नात्मभूतः अधर्मः आनृतादिर्नास्ति । एवं ब्रह्मलोकं न विन्दत्यनृतेन हि प्रत्यूढा इति श्रुतेरनृतस्याज्ञानस्य तत्पिधायकत्वादनृताभावे एव तदाविर्भावसम्भवात् । सन्देहः किं देहादिरात्मा उत अन्यः अन्योऽपि कर्ताऽकर्ता वा अकर्ताऽपि एकोऽनेको वेत्येवंरूपः संशयः न जायते । न तत्त्वापरोक्षीकरणात् छिद्यन्ते सर्वसंशयाः इति श्रुतेः ॥११॥

कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते ।
पानासनाशनोपेताः प्रासादभवनाश्रयाः ॥१२॥

कृतस्य अनुष्ठितस्य योगस्य कर्ममात्रस्य वा । 'एनं सर्वं तदभिसमेति यत्किं च प्रजाः साधु कुर्वन्ति' इति ब्रह्मविद्यायां सर्वकर्मफलान्तर्भावश्रवणात् ॥१२॥

सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ।
प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते ॥१३॥

सर्वकामैरिति सार्धश्लोकद्वयमेकं वाक्यम् । इह अस्मिन्भ्रुवोः सन्धौ स्थिताः केचिद्योगिनः सर्वकामैर्वृता आवृताः सन्तो मुहुरावर्तन्त इति भावः । प्राणे परमात्मनि धारणं सर्वेषां कामानां प्रविलापनं तन्मात्रमेव केषाञ्चिद्दिव्यभोगेऽपि विरक्तानाम् उपपद्यते युज्यते न तु कामभोगः ॥१३॥

श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम् ।
इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैकृतिका नराः ।
सुखिता दुःखितः केचिन्निर्धना धनिनोऽपरे ॥१४॥

मध्यमानां त्वेतत् । क्लेशसाध्यमित्याह - श्रमेणेति । केचिद्योगैश्वर्यं प्राप्य धर्मपराः व्यासनारदादयः । परोपकारार्थैव हि तेषां सिद्धिर्न स्वभोगाय । केचिन्नैकृतिकाः आत्मवञ्चनपराः बाह्यभोगेन योगजं धर्मं नाशयन्तः । अत एवान्ये धर्मपराः सुखिताः नैकृतिकास्तु दुःखिताः । यतो निर्धनाः क्षीणपुण्याः अपरे धर्मपरास्तु धनिनः योगजधर्मेण परोपकारजं धर्मधनं वर्धयन्तः ॥१४॥

इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते ।
लोभश्चार्थकृतो नॄणां येन मुह्यन्त्यपण्डिताः ॥१५॥

इहेति । नैकृतिकानामिहलोके श्रमादिकं भवतीत्यर्थः ॥१५॥

इह वार्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कारिणः ।
यस्तद्वेदोभयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते ॥१६॥

वार्ताः कुशलाः धर्माधर्मस्य धर्माधर्मयोरिति पूर्वेण सह सार्धश्लोकः । य इति उभयं धर्माधर्मौ उपादेयहेयतया वेद ॥१६॥

सोपधं निकृतिस्तेयं परीवादो ह्यसूयिता ।
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यमनृतं तथा ॥१७॥

सोपधं सदम्भम् ॥१७॥

एतानासेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते ।
यस्त्वेतान्नाचरेद्विद्वांस्तपस्तस्य प्रवर्धते ॥१८॥

तपो योगजधर्मः ॥१८॥

इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः ।
कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम् ।
शुभैः शुभमवाप्नोति तथाऽशुभमथान्यथा ॥१९॥

तस्मादिहैव धर्माधर्मविचारः कार्य इत्याह सार्धेन - इहेति । चिन्ता विचारः तमेवाह - कर्मेति ॥१९॥

इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा ।
इष्ट्वेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥२०॥

इष्टम् आप्ततमं तपो येषां ब्रह्मलोकं हिमवत्पार्श्वम् ॥२०॥

उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः ।
इहस्थास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥२१॥

तत्र वै तत्रैव जायन्ते आविर्भवन्ति ॥२१॥

यदि सत्करमृच्छन्ति तिर्यग्योनिषु चापरे ।
क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥२२॥

सत्कारं योगे आदरम् ऋच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । अन्यथा दोषमाह - तिर्यगिति ॥२२॥

अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः ।
इहैव परिवर्तन्ते न ते यान्त्युत्तरां दिशम् ॥२३॥

इहैव संसारे उत्तरां दिशं हिमवत्पार्श्वम् ॥२३॥

ये गुरून्पर्युपासन्ते नियता ब्रह्मचारिणः ।
पन्थानं सर्वलोकानां विजानन्ति मनीषिणः ॥२४॥

योगकलालाभे सदाऽऽचार्य एव शरणीकरणीयः । 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' 'नैषा तर्केण मतिरापनेया' इत्यादिश्रुतिभ्य इत्याह - ये गुरूनिति । नियताः शमदमोपरत्यादियुक्ताः । ब्रह्मचारिणः ब्रह्मण्येव चारः कायवाङ्मनसां प्रवृत्तिर्येषाम् । पन्थानं गमनागमनमार्गम् । सगुणं ब्रह्मानिर्गुणवस्तुप्राप्तिद्वारं जानन्ति ॥२४॥

इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः ।
धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥२५॥

ब्रह्मनिर्मितः वेदप्रकाशितः धर्मा धर्मौ लोकस्य कर्तव्याकर्तव्यार्थौ ॥२५॥

भीष्म उवाच। इत्युक्तो भृगुणा राजन् भरद्वाजः प्रतापवान् ।
भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः प्रत्यपूजयत् ॥२६॥

विस्मितः प्रत्यगद्वैतश्रवणेन ॥२६॥

एष ते प्रसवो राजन् जगतः सम्प्रकीर्तितः ।
निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥२७॥

एष प्रत्यगात्मा जगतः प्रसवः कारणं निखिलेन साकल्येन संकीर्तितः।

परैरदर्शितः पन्थाः श्रुतियुक्तिबलान्मया ।
यथाकथञ्चिदुन्नीतः पण्डिताः शोधयन्तु तम् ॥२७॥

युधिष्ठिर उवाच। आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयानघ ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥१॥

सङ्क्षेपेण प्रागुक्तमाचारं योगं च विस्तरेण प्रतिपादयितुमध्यायत्रयमारभ्यते - आचारस्य विधिं तातेत्यादि ॥१॥

भीष्म उवाच। दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः ।
असन्तस्त्विति विख्याताः संतश्चाचारलक्षणाः ॥२॥

आचारो लक्षणं ज्ञापकं येषां यत आचारं जिज्ञाससेऽतः साधुरसीति भावः ॥२॥

पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुर्वन्ति मानवाः ।
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभाः ॥३॥

शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् ।
धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत् ॥४॥

शौचं कृत्वा उपस्पृश्य आचम्य नदीं तरेत् अवगाहेत् ततस्तर्पणमिति सम्बन्धः ॥४॥

सूर्यं सदोपतिष्ठेत न च सूर्योदये स्वपेत् ।
सायं प्रातर्जपेत्सन्ध्यां तिष्ठन् पूर्वां तथेतराम् ॥५॥

जपेत्सावित्रां संध्याम् उपलक्ष्य तिष्ठन् उपतिष्ठेत च स्वगृह्योक्तैर्मन्त्रैः इतरां पश्चिमाम् ॥५॥

पञ्चार्द्रो भोजनं भुञ्ज्यात्प्राङ्मुखो मौनमास्थितः ।
न निन्द्यादन्नभक्ष्यांश्च स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत् ॥६॥

पञ्च पादौ पाणी मुखं चेति पञ्च आर्द्राणि यस्य भोजनम् अन्नम् अन्नभक्ष्यान् ओदनम् अपूपादींश्च ॥६॥

आर्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि ।
देवर्षिर्नारदः प्राह एतदाचारलक्षणम् ॥७॥

आर्द्रपाणिः कृतोत्तरापोशन इत्यर्थः । नार्द्रपाणिरित्यपपाठः ॥७॥

शुचिं देशमनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैत्यं नित्यं कुर्यात्प्रदाक्षणम् ॥८॥

शुचिं देशं यज्ञादिशालां चैत्यं देवतायतनम् ॥८॥

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामान्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते ॥९॥

सामान्यं साधारणं पाकभेदं न कुर्यादित्यर्थः ॥९॥

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं वेदनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत् ॥१०॥

तथा कुर्वन् यथा कालभोजी उपवासफलं लभेतेत्यर्थः ॥१०॥

होमकाले तथा जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् ।
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥११॥

अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् ।
तज्जनाः पर्युपासन्ते सत्यं सन्तः समासते ॥१२॥

ब्राह्मणभुक्तावशिष्टं मातुर्हृदयमिव हितकरं कृतं धात्रा तत् ये उपासते ते सत्यं ब्रह्म समासते आसादयन्ति । आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष इति क्रमेण आहारशुद्धेर्ब्रह्मप्रापकत्वश्रुतेः ॥१२॥

लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखवादी तु यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः शंकुशुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥१३॥

शंकुशुकः कीलबद्धशुकवत् पराधीनो वृथापण्डितो वा । दन्त्यादिपाठे संश्लेषकः कामलोभादिवशः कुशकुससंश्लेषणार्थौ दैवादिकौ । दन्त्यद्वयवानेव मुख्यः पाठः । संकुसुको विकुसुक इति मन्त्रवर्णात् । अस्थिरः पापो वा । यद्वाऽमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टमित्यस्य प्रशंसार्थं हिंसामयं यागादि कर्म निन्द्यते - लोष्ठेति । लोष्ठमदीं यज्ञियवेदिकरणार्थं, तृणच्छेदी बर्हिराहरणार्थं, नखखादी नखैश्छित्त्वा छित्त्वा यज्ञशेषं मांसं खादतीति तथा । नित्योच्छिष्टं नित्यसोमपानम् । 'पिता पितामहो वाऽपि सोमं यस्य न पीतवान् । स वै दुर्ब्राह्मणो नाम' इत्युक्तेः । तेन उच्छिष्टः सोमपायी संकुसुकः फलाभिष्वङ्गी महदायुर्ब्रह्म ॥१३॥

यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्ता मांसभक्षणात् ।
न भक्षयेद्वृथामांसं पृष्ठमांस च वर्जयेत् ॥१४॥

यजुषा यजुर्वेदविदाऽध्वर्युणा मांसं यज्ञियमपि निवृत्तो न भक्षयेत् । वृथा मांसम् असंस्कृतमांसं पृष्ठमांसं चरममांसं श्राद्धशेषमित्यर्थः । 'पृष्ठं चरममात्रे स्यात्' इति विश्वः । एतेन हिंसायुक्तो धर्मो न कर्तव्य इत्युक्तम् ॥१४॥

स्वदेशे परदेशे वा अतिथिं नोपवासयेत् ।
काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत् ॥१५॥

किं तर्हि गृहस्थेन कर्तव्यमत आह - स्वेति । काम्यं कमनीयं कर्म भिक्षाचर्यं तस्य फलम् अन्नादि गुरूणां पित्रादीनाम् ॥१५॥

गुरुभ्य आसनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् ।
गुरूनभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥१६॥

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् ।
मैथुनं सततं धर्म्यं गुह्ये चैव समाचरेत् ॥१७॥

धर्म्यम् ऋतुकालिकं गुह्ये रहसि ॥१७॥

तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचानां हृदयं शुचिः ।
सर्वमार्यकृतं चौक्ष्यं वालसंस्पर्शनानि च ॥१८॥

हृदयं रहस्यं तीर्थं गुरुः शुचिः अग्निः आर्यकृतं शिष्टाचरितं सर्वं चौक्ष्यं प्रशस्तं स्वार्थे ष्यञ् । वालं गोपुच्छम् ॥१८॥

दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् ।
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम् ॥१९॥

प्रदिष्टं कर्तव्यत्वेनोपदिष्टम् ॥१९॥

देवागारे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे ।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥२०॥

क्रियापथे श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठाने दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् यज्ञोपवीती भवेत् । 'अजिनं वासो वा दक्षिणत उपवीय दक्षिणबाहुमुद्धरतेऽवधत्ते सेव्यमिति यज्ञोपवीतमेतदेव विपरीतं प्राचीनावीतम्' इति श्रुतेः ॥२०॥

सायं प्रातश्च विप्राणां पूजनं च यथाविधि ।
पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषिः ॥२१॥

सायमिति सार्धः श्लोकः । विप्राणां पूजनमेव उत्तमं पुण्यम् उत्तमा कृषिश्च तद्वत् दृष्टफलमित्यर्थः । बाद्यते स्थिरीक्रियते बदस्थैर्ये इति धातुः । सधकारः पाठः प्रामादिकः । सस्यानां धान्यानां बहुकारं बहुलीकरणं च तदेव गवाम् इन्द्रियाणां वाह्ये प्राप्ये वाहः प्रापणं दिव्यस्त्र्यन्नपानादीष्टप्राप्तिरपि विप्राणां पूजनमेव पण्यादिवदेष्टव्यमित्यर्थः ॥२१॥

बहुकारं च सस्यानां बाह्ये वाहो गवां तथा ।
सम्पन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा ।
सुश्रुतं पायसे ब्रूयाद्यवफ़्वा कृसरे तथा॥२२॥

पूजनप्रकारमाह - संपन्नमिति । भोजने दयिमाने संपन्नमिति ब्रूयात् दाता सुसंपन्नमिति प्रतिग्रहीता ब्रूयादित्यर्थात् ज्ञेयम् । एवमुत्तरत्र सुतर्पणमिति प्रतिग्रहीता शृतमिति दाता सश्रृतमित्यन्यः । यवाग्वां द्रुतौदने कृसरे द्विदलेन सह पाचिते ओदने ॥२२॥

श्मश्रुकर्मणि सम्प्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुष्यमभिनन्दनम् ॥२३॥

संप्राप्ते कृते सति विप्राणाम् अभिनन्दनं वन्दनादिना संतोषणं कार्यमिति शेषः । कीदृशम् अभिनन्दनं व्याधितानामायुष्यम् आयुष्करम् ॥२३॥

प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् ।
सह स्त्रियाऽथ शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत् ॥२४॥

प्रत्यादित्यम् आदित्याभिमुखो न मेहेत न मूत्रमुत्सृजेत् शकृत्पुरीषम् ॥२४॥

त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।
अवराणां समानानामुभयेषां न दुष्यति ॥२५॥

अवराणां कनिष्ठानां समानानां तुल्यानाम् ॥२५॥

हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥२६॥

आर्यवृत्तं सेव्यमित्युक्तं तच्चाभिवादनादिरूपं दम्भेनापि कर्तुं शक्यमिति कथमार्यत्वनिश्चयस्तत्राह - हृदयामिति वैकृतं नेत्रादिविकारः पापं हृदयमाख्याति । यथोक्तं 'नेत्रवक्त्रविकारेण ज्ञायतेऽन्तर्गतं मनः' इति गूहमानाः पापम् ॥२६॥

ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयत्यबहुश्रुतः ।
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकसः ॥२७॥

पापेनापिहितं पापं पापमेवानुवर्तते ।
धर्मेणापिहितो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते ।
धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते ॥२८॥

पापेनेति । पापं पापिनं पापं प्रकाशनीयं धर्मस्तु गोपनीय इत्यर्थः ॥२८॥

पापं कृतं न स्मरतीह मूढो विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः ।
राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि तथाऽबुधं पापमुपैति कर्म ॥२९॥

निवर्तमानस्य अशास्त्रस्थस्य अबुधमिति च्छेदः ॥२९॥

आशया सञ्चितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते ।
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते ॥३०॥

मरणं कर्तृ ॥३०॥

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत् ॥३१॥

मानसं मनोनिर्वर्त्यम् मनसा शिवमित्यस्य सर्वभूतेभ्योऽभयं दद्यादित्यर्थः ॥३१॥

एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता ।
केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति ॥३२॥

एक इति । धर्मं ध्यानयोगं ननु 'सहोभौ चरतां धर्मम्' इति विधेर्दम्पत्योरग्निहोत्रादिधर्मो विहितस्तत्कथमुच्यते एक एवेतीत्याशङ्क्याह - नास्ति धर्मे सहायतेति स्त्र्यादेरिति शेषः । का तर्हि विधेर्गतिरित्यत आह - केवलमिति । मनसि धर्मशून्ये बाह्यसहायो विधिप्राप्तोऽप्यनर्थक इत्यर्थः । यथोक्तम् -

'मनसैव कृतं राम न शरीरकृतं कृतम् ।
येनैवालिंग्यते कान्ता तेनैवालिंग्यते सुता॥'

इति। तस्मात् स्त्र्यादिसापेक्षं धर्ममनादृत्य मानसिके योगधर्मे एव मनो दध्यादिति भावः ॥३२॥

धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि ।
प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते ॥३३॥

एतमेव स्तौति - धर्म इति । योनिरुत्पत्तिप्रलयस्थानम् । देवत्वमनुष्यत्वादिप्रापको धर्म इत्यर्थः । तेषामेव देवमनुष्याणाम् । दिवि हार्दाकाशाख्ये ब्रह्मलोके अमृतं कैवल्यकारणं धर्म एव । तथा प्रेत्यभावे अपूर्वदेहप्राप्तौ धर्मादेव सुखं तैर्धर्मकर्तृभिः ॥३३॥

युधिष्ठिर उवाच। अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥

पूर्वं मानसिको धर्मो देवादीनां योनिरित्युक्तम् । तत्र किं स्वरूपोऽसौ धर्मः कथं च देवादिहेतुत्वं तस्येति पृच्छति- अध्यात्ममिति । आत्मानं चित्तमधिकृत्य प्रवृत्तो योगधर्मोऽध्यात्मम् । यदिदं पुरुषस्य कर्तव्यत्वेन चिन्त्यते शास्त्रे विचार्यते तदध्यात्मम् । किंलक्षणं किंप्रकारकं चेति । यद्यथाशब्दाभ्यां प्रश्नद्वयं कृतम् ॥१॥

कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन् स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये कथमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥२॥

तथा ब्रह्मैव प्रजानां योनिरिति प्रसिद्धं त्वया तु मानसो धर्मो योनिरित्युक्तं तत्कथमित्याशयवानाह- कुत इति ॥२॥

भीष्म उवाच। अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम् ॥३॥

श्रेयस्करं धनादि श्रेयस्करतमो धर्मः श्रेयस्करतमो ध्यानयोगः सुखं स्वरूपसुखाविर्भावहेतुत्वात् ॥३॥

सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति ।
फललाभश्च तस्य स्यात् सर्वभूतहितं च तत् ॥४॥

सृष्टीति । सृष्टिप्रलयव्याख्याऽपि अध्यात्मव्याख्यायामेवान्तर्भूता । तथाहि यदि ज्ञेय आत्मा प्रतीचोऽन्यः स्यात्तर्हि तस्य उपासनाशेषत्वात् तस्मिन् श्रुतं जगज्जन्मादिहेतुत्वं पर्णमयीफलवदर्थवादः स्यात् । द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यादिति घण्टघोषः योषिदग्नित्ववदारोपितैरपि नीलग्रीवत्वपीताम्बरत्वसत्यकामत्वसत्यसङ्कल्पत्वजगज्जन्मादिहेतुत्वादिगुणैरुपास्ति स्वरूपसिद्धेः संतु वा तत्रानारोपिता एव गुणाः तथापि तस्य सर्वगुणावशिष्टस्य ज्ञेयत्वेन घटादिवज्जडत्वापत्तिरर्दुर्वारा । ननु चिन्मय एवास्य विग्रहश्चिन्मया एव गुणा इति न तेषां जडत्वमिति चेत् अत्र पृच्छामः- चिन्मयत्वं चिद्विकारत्वं चिद्रूपत्वं वा । नाद्यः । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इति विकारस्यानृतत्वश्रवणेन तेषां तुच्छत्वापत्तेः । नान्त्यः । स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । न हि चिदेव चिदन्तरग्राह्येति संभवति ग्राह्यचितः अचित्त्वापत्तेः । तस्मात् ज्ञेय आत्मा प्रतीचोऽनन्य एव । तथा च सृष्ट्यादेस्तदुपादानकत्वोक्तिस्तदद्वयत्वप्रतिपत्त्यर्थेति । अध्यात्मव्याख्यायामेव सृष्टिप्रलयव्युत्पाद‌नं संगतमिति तत्प्रसंगे प्रश्नोत्तरयोः सृष्ट्याद्युपन्यासो युक्तिमत्तर इति सिद्धम् । अत्र मानमाह - आचार्यैः परिदर्शितमिति । आत्मैवेदं सर्वं ब्रह्मैवेदं सर्वमित्यादि वेदवाक्यैरित्यर्थः । प्रीतीं दृष्टसुखं सौख्यं सुखात्मकं भावं सत्तां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां सुखात्मकसन्मात्रमित्यर्थावगमात् सुखस्य भाव इति विग्रहे षष्ठी तु राहोः शिर इतिवदौपचारिकी व्यक्तमाकरे । तथा च श्रुतयः - 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोऽश्नुते सर्वान् कामान्सह । निष्क्रियं निष्कलं शान्तम्' इत्याद्याः । तस्य आत्मविदः फलं सर्वकामावाप्तिस्तल्लाभः स्यात् हितं च तज्ज्ञानम् ॥४॥

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥५॥

अध्यारोपापवादन्यायेन ज्ञेयस्य ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणं तावदाह- पृथिवीति । भूतानां जरायुजादीनां प्रभवाप्ययौ उत्पत्तिलयस्थानभूतानि ॥५॥

यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा ॥६॥

यतः आनन्दात्मनः । 'आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इति श्रुतेः । सृष्टानि तत्रैव लयं यान्ति । यत इति । यच्छब्दार्थमाह- महाभूतानि पृथिव्यादीनि भूतेभ्यः जरायुजादिभ्यः उत्पद्यन्ते - सागरस्योर्मयो यथेति । अत्र जरायुजादिभ्यः खाद्युत्पत्तिलयौ वदता तेषामानन्दरूपत्वमुक्तम् । खादीनां च स्वप्नाकाशादिवत्कल्पनामात्रत्वं चोक्तम् ॥६॥

प्रसार्य च यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्टानि हरते पुनः ॥७॥

प्रसार्येति । भूतानि खादीनि । भूतात्मा जीवः यतः भूतान्येव देहाद्याकारेण परिणतानि आत्मत्वेन मन्यमानः। 'अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यते' इति श्रुतिप्रसिद्धेश्च । एतेन कूर्मादंगानीत्र वियदादीनि प्रतीचोऽनन्यानीत्युक्तम् ॥७॥

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्यं तत्तु जीवो न पश्यति ॥८॥

ननु कथं भौतिकेभ्यो भूतोत्पत्तिः न हि पुत्रात्पितोत्पद्यत इति चेत् । अत्र ब्रूमः। बीजाद्वटो वटात् बीजानि बीजेभ्यो वटा इतिवद्भविष्यतीति । ननु तत्र प्रतिबीजं सूक्ष्मरूपेण वटोऽस्ति अंकुरोन्मुखतिन्तिणीबीजोदरे कृत्स्न तिन्तिणीसन्निवेशदर्शनात् । तर्हि प्रत्यगभेदेन गृहीते देहे सूक्ष्मरूपेण महाभूतानि सन्तीति तुल्यमित्याभिप्रेत्याह - महाभूतानीति । भूतकृत् ईश्वरः । तेषु वैषम्यं वैलक्षण्यं पार्थक्येनावास्थितत्वं यत् तत्तु जीवो सर्वभूतेषु शरीरेषु पञ्चमहाभूतानि अकरोदेव । कृतेषु च देहाद्यात्माभिमानी न पश्यति । देहे कः पार्थिवोंऽशः कः आप्य इति न जानाति । अयं भावः - जीवत्वाभिमानत्यागे खलु स्वस्य सर्वकारणत्वं ग्राह्यम्। तदभावात्तु स्वप्ने गृह्यमाणमपि तन्न श्रद्धत्ते । ततश्च न बाह्यान्तरसृष्टयोः सत्यत्त्वमिथ्यात्वे निश्चिनोति । ततो भेददृष्टेरबाधाद्बाध्यत इति ॥८॥

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् ॥९॥

जीवस्य जगदुपादानत्वप्रथनाय तस्यात्मभूते देहे खाद्यंशान् विभजते - शब्द इत्यादिना । खानि च्छिद्राणि आकाश एव योनिः कारणं तज्जम् ॥९॥

रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥१०॥

पाकः अन्नादिपक्तिसद्धेतुः ॥१०॥

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते ॥११॥

पञ्चैव देहस्थानीति शेषः ॥११॥

इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥१२॥

इन्द्रियाणि भूतेष्वन्तर्भूतानि मन इति कर्ता जीव उच्यते । अस्य विज्ञानानि च वृत्तिरूपाणि । एतदुभयात्मिका बुद्धिः सप्तमी क्षेत्रज्ञः साक्षी ॥१२॥

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत् स्थितः ॥१३॥

चक्षुरिति पञ्चानामुपलक्षणम्। आलोचनाय विषयग्रहणाय अध्यवसानाय निश्चयाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत् उदासीनबोधरूपत्वात् साक्षित्वस्यापि साक्ष्योपाधिकत्वान्नात्मधर्मत्वमितिवत्करणेन दर्शितम् ॥१३॥

उर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं विद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥१४॥

ऊध्वमिति । पादतलद्वयमारभ्य ऊर्ध्वस्थितं शरीरम् उपर्यधश्च यत्साक्षि चैतन्यं पश्यति । एतेन इदं बहिर्दृश्यमानम् अन्तरं व्योमोदरं कृत्स्नं व्याप्तम् ॥१४॥

पुरुषैरिन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्त्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः ॥१५॥

एवं युद्ध्यादिसाक्षिणो ब्रह्मभावमुक्त्वाऽस्य बुद्ध्याद्युपछितस्य पूर्वं महाभूतस्रष्टृत्वमुक्तं तद्युक्त्या श्रुत्या चालोचनीयमित्याह - पुरुषैरिति । कृत्स्नशः कास्न्यैन वेदितव्यानि परीक्षणीयानि इंद्रियाणीति मनोबु‌द्ध्योरप्युपलक्षणम् । तथाहि । किमिन्द्रियाणि प्राक् सन्तमेव घटादिकं गोचरयन्त्युत दृष्टिसमसमयमात्रसिद्धम् । आद्येऽपि किं सत्त्वं सत्तासामान्यसमवायो वा अर्थक्रियाकारिता वा । नाद्यः। सत्तायां सत्तासामान्यान्तराभ्युपगमेऽनवस्थापातात् अनभ्युपगमे तस्या अप्यसत्त्वापत्तेश्च । न द्वितीयः। रज्ज्वां कल्पितस्यापि सर्पस्य भयकम्पादिजनकत्वलक्षणार्थक्रियाकारित्वदर्शनात् । न च तत्र पुष्कलार्थक्रियाकारित्वं दृष्टं प्रसर्पणाद्यदर्शनादिति शंक्यम्। तार्क्ष्योऽहमिति स्वंस्मिस्तार्क्ष्यत्वकल्पनायाः सत्यविषनिवर्तकत्वदर्शनात्। तथा चैत्रोऽयमिति प्रतिमायां कल्पितचैत्रत्वस्य प्रतिमापीडनाचैत्रपीडाकरत्वदर्शनाच्च । ननु तत्र तार्क्ष्यात्स्वस्य भेदे गृह्यमाणे एव शास्त्रप्राप्तस्य ध्यानादेः सत्यविषनिवर्तकत्वं युक्तम् । गारुडशास्त्रप्रमाणात् देहेन्द्रियादीनां तु आत्मन्यभेदेन दृश्यमानानां कथं कल्पितत्वमिति चेत् श्लाघनीयप्रज्ञो देवानां प्रियः । भेदग्रहे सत्यपि यत्र कल्पनायाः पुष्कलार्थक्रियाकारित्वं दृष्टं किमुताभेदग्रहे। बाधोत्तरकालीनार्थक्रियाकारित्वाभावस्य रज्जुसर्पादौ देहेन्द्रियादौ च तुल्यवद्दर्शनात् तस्मात् परिशेषात् रज्जूरगवद्दृष्टिसमसमयसिद्धं घटादिकं इन्द्रियाणि गोचरयन्तीति सिद्धम्। इन्द्रियाण्यपि मनसोऽनवहिततायां सन्निहितमपि रूपादिकं न गोचरयन्तीति मनोमात्राण्येव । स्वप्ने तेषां तन्मात्रत्वानुभवात् । मनोऽपि प्रमात्रा प्रयुक्तं सन्नावहितं भवतीति प्रमात्रात्मकमेव । प्रमातृत्वं चात्मनि बुद्धिव्यतिरेकेण सुषुप्त्यादौ न दृष्टमिति बुद्धेरेव धर्मः । बुद्धिश्च त्रिगुणात्मकस्याज्ञानस्य कार्यमतस्त्रिगुणात्मकानेव भावान् विषयीकरोति । तदिदमुक्तम् इन्द्रियाणि तम आदिकमेव तेऽपि इन्द्रियग्राह्या भावा अपि तदाश्रिता इन्द्रियाश्रिता इन्द्रियजाः परंपरया तमाद्याश्रिता एवेति ॥१५॥

एतां बुद्ध्वा नरा बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥१६॥

एतदेव प्रपञ्चयिष्यन् प्ररोचनाय तज्ज्ञानफलमाह - एतामिति । एतां त्रिगुणात्मिकां मूलप्रकृतिं बुद्धिं वा भूतानां खादीनां जरायुजादीनां च आगतिम् उद्गमनस्थानम् । गतिं लयस्थानं चेति बुद्ध्या विचारेण अवेक्ष्य । शनैः वैराग्यविवेकवृद्धिक्रमेण उत्तमं शमं सुखं प्रत्यगानन्दं लभते । कण्ठगतविस्मृतचामीकरवन्नित्यप्राप्तमिव तत्त्वमस्यादिवाक्याल्लभते ॥१६॥

गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धेरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि तदभावे कुतो गुणाः ॥१७॥

भूतानां गत्यागती एवाह - गुणैरिति । तम आदिभिर्गुणैः बुद्धिर्नेनीयते पुनः पुनरतिशयेन विषयात्मतां नीयते । अतो बुद्धिरेव मनःषष्ठानीन्द्रियाणि भूतानि च द्विविधानि सैव । तदभावे बुद्धेरभावे गुणाः कुतः स्वरूपेण तेषां बाधान्न क्वापि सन्तीत्यर्थः । एतेन सांख्याभिमतं तेषामबाध्यत्वं नित्यानुमेयत्वं च निरस्तम् । अयमर्थः - रज्ज्वज्ञाने सति तत्कार्यं सर्पस्तज्जं भयादिकं च दृश्यते । परीक्षादशायां तु सर्पाभावे सति रज्जौ न तन्मूलमज्ञानमुपलभ्यते नापि तज्जं भयादिकम् । एवं बुद्ध्यभावे बुद्धेः कार्यं कारणं च नश्यतीति गुणशब्देन सत्त्वादयो मन इन्द्रियविषयादयश्च गृह्यन्ते ॥१७॥

इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥१८॥

इतीति । यत एवं तस्मात् तन्मयं बुद्धिमयं प्रलीयते बुद्धौ लीनायामुद्भवति बुद्ध्युद्भवे तस्मात्तथा बुद्धिमयत्वेन निर्दिश्यते वेदे 'मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति' इति । 'प्राणेभ्यो देवा देवभ्यो लोकाः' इति च । बुद्धिमनसोरभेदात् बुद्धिरेव श्रवणादिसाधनं श्रोत्रादिरूपेण प्राणेभ्यश्चक्षुरादिभ्य इन्द्रियेभ्यः देवास्तद‌नुग्राहका आदित्यादयः लोकाभूतभौतिका इति श्रुत्यर्थः ॥१८॥

येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥१९॥

एतदेवाह द्वाभ्यां - येनेति । सा बुद्धिर्येन द्वारेण पश्यति तच्चक्षुरित्यर्थः । जिह्वया त्वचेति इत्थं भावे तृतीया । जिह्वारूपया बुद्ध्या - बुद्धिः कर्त्री रसं जानाति ॥१९॥

त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियते सकृत् ।
येन प्रार्थयते किञ्चित्तदा भवति तन्मनः ॥२०॥

तत्र हेतुः विक्रियते बुद्धिरेव चिदाभासविशिष्टा जीवापरसंज्ञाकर्तृत्वं करणत्वं चापद्यते तथा च श्रूयते - 'स प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन् वाक् पश्यन् चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्य कर्मनामान्येव' इति । सकृदिति यौगपद्यमुच्यते कर्त्रादिभावस्य । ततश्चाकाशाद्वायुः वायोरग्निरिति क्रमो न विवक्षितः । किं तु ज्ञातृज्ञानज्ञेयानां सहैवोत्पत्तिरित्यर्थः ॥२०॥

अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥२१॥

अधितिष्ठति रूपादीनि बुद्धिः प्रकाशयत्येतैरित्यधिष्ठानानि करणानि बुद्धेः कर्त्र्याः अदृश्यश्चिदात्माऽधितिष्ठति स्वरूपसत्तामात्रेण इन्द्रियाणि व्यापारयति अयस्कान्त इव लोहम् ॥२१॥

पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥२२॥

एतदेवाह- पुरुषे इति । त्रिषु भावेषु सत्त्वरजस्तमोमयेषु सुखदुःखमोहात्मकेषु तानेव क्रमेणाह - कदाचिदिति ॥२२॥

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥२३॥

एवं त्रिषु भावेष्ववस्थिता बुद्धिर्मनसि वर्तते मनोद्वारा इन्द्रियविषयेष्वपि इति द्रष्टव्यम् ॥२३॥

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥२४॥

सेयमिति । सेयं सर्वात्मिकाऽपि बुद्धिः भावान् सुखदुःखमोहान् तदात्मिकाऽपि सती अतिक्रम्य वर्तते । तत्र योग्यो दृष्टान्तः । सरितां भर्ता पूरयिता ऊर्मिमान् सागरः महावेलामिवेति । अयमर्थः - यथा समुद्रप्रभवानां नदीनां समुद्रं प्राप्तानां वीचयः समुद्रोर्मिभिस्तिरोधीयन्ते । एवं बुद्धिप्रभवाणां देहेन्द्रियविषयाणां योगेन बुद्धौ लीयमानानां संस्काराः बुद्धेर्ब्रह्माकारतया तिरोधीयन्ते इति बुद्धेर्गुणातीतत्वमुच्यते । यथा घटप्रकाशे चक्षुरालोकसहकारेण समर्थम् । दीपप्रकाशे तु तन्निरपेक्षम् । विषयस्येव प्रकाशात्मकत्वात् एवं धीवृत्तिश्चिदाभाससहकारेणैव घटादीन्प्रकाशयति । यथोक्तम् -

'बुद्धितत्स्थचिदाभासावुभौ व्याप्नु(व)तो घटम् ।
तत्राज्ञानं धिया नश्येच्चैतन्येन घटः स्फुरेत्॥'

इति। आत्मनि तु धीवृत्तिरेवापेक्षिता विषयस्य प्रकाशात्मत्वात् । प्रकाशमाने त्वानन्दे धीवृत्तिः कृतकरजोवत् सजातीयवृत्यन्तरं विनाशयन्ती स्वयमपि विलीयते । तदा च संस्कारात्मना सती सा सत्त्वादिकार्याणि सुखदुःखमोहाख्यानि अतिक्रम्य गता भवति सुषुप्तौ तु मोहस्याविनाशात्सुप्तिसमाध्योर्भेद इति ॥२४॥

अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥२५॥

ननु आत्माकारवृत्तिमत्या बुद्धेर्गुणातीतत्वोपगमे ज्ञानसमकालमेव देहपातः स्यात् । नष्टायास्तस्याः मूलकारणस्याज्ञानस्य नाशेन पुनरुत्पादायोगादित्याशङ्क्याह - अतिभावेति । सुखादिभावान् अतिक्रान्तापि बुद्धिर्भावे मनसि निर्वृत्तिकतया सत्तामात्रे मनसि वर्तते ज्ञानकाले सूक्ष्मरूपेणास्तीत्यर्थः । तु पश्चादभ्युत्थानकाले प्रवर्तमानं रजः तद्भावं बुद्धिभावम् अनुवर्तते घृतकाठिन्यवद्विलीनापि बुद्धिः रजोगुणेन शीतेन घृतमिव पुनर्घनीक्रियत इत्यर्थः । अयं भावः - सत्यप्यज्ञाननाशे क्षालितलशुनभाण्डगन्धवल्लेशतोऽनुवर्तमानाऽविद्या प्रारब्धकर्मपराधीना न पुनःपुनर्देहादीनुत्थापयति । प्रारब्धकर्मोपरमे तु निरन्वयनाशान्निष्प्रत्यूहं कैवल्यमिति ॥२५॥

इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्त्वं तमोभावः प्रीतियोगात्प्रवर्तते ॥२६॥

सा बुद्धिर्यदा रजसा लब्धात्मिका भवति तदा हि प्रसिद्धमिन्द्रियाणि प्रवर्तयति । ततश्च विषयसम्बन्धात् सत्त्वं सत्त्वात्मिका बुद्धिः विषययाथात्म्यज्ञानं प्रवर्तते । तथा तमोभावः तमसा विषयाज्ञानेन जनितो भावः विषयविपर्यासरूपः शुक्तिरजतादिः प्रीतियोगात्पुरुषगतरागादिदोषात्प्रवर्तते । प्रमारूपं विपर्ययरूपं वा ज्ञानं विषयेन्द्रियसम्बन्धाज्जायत इत्यर्थः ॥२६॥

प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
ये ये च भावा लोकेऽस्मिन् सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु ॥२७॥

ततश्च प्रीत्यादयः सत्त्वाद्यात्मानः प्रवर्तन्ते भावाः शमदमकामक्रोधभयविषादादयः ॥२७॥

इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ॥२८॥

बुद्धिव्याख्यानं सप्रयोजनमुपसंहरति - इतीति ॥२८॥

सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते ॥२९॥

प्रीतिः सत्त्वमित्युक्तमर्थं प्रपञ्चयति - सत्त्वं रज इत्यादिना ॥२९॥

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः ।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ ॥३०॥

त्रैविध्यमेवाह - सात्त्विकीति सार्धेन । तमोगुणे प्रादुर्भूते सति संयुक्तौ पूर्वोक्तौ सुखदुःखस्पर्शौ न भवतः किं तु मोह एवेत्यर्थः ॥३०॥

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्त्विको भाव इत्याचक्षीत तत्तथा ॥३१॥

अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् ॥३२॥

संरभ्य भीत्या दुःखानुसंधानात् दुःखमेव वर्द्धिष्यत इति भीत्या दुःखं न चिन्तयेन्न गणयेदित्यर्थः ॥३२॥

अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥३३॥

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथञ्चिदभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः ॥३४॥

इष्टवस्तुश्रवणदर्शनप्राप्त्युपभोगजानि सुखानि प्रहर्षप्रीत्यानन्दसुखाख्यानि प्रियमोदप्रमोदानन्दापरपर्यायाणि प्रशान्तचित्तता निर्विकल्पसुखता पुच्छब्रह्माख्या कथञ्चिदिति दौर्लभ्यमुक्तम् ॥३४॥

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥३५॥

हेत्वहेतुभिर्हेतुभिरहेतुभिश्च आहाराद्यपूर्तौ सत्यामतुष्टिः क्षुद्बाधाद्यनिवृत्तिहेतुभिः सर्वसंपत्तिमतस्तु याऽतुष्टिः सा निर्हेतुका केवलमोहकार्यमित्यर्थः ॥३५॥

अवमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथञ्चिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥३६॥

स्वप्नो निद्रा तत्सहिता तन्द्रिता तन्द्रायुक्तत्त्वम् । कथञ्चित् अभाग्यातिशयात् ॥३६॥

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥३७॥

दूरगं दुर्लभेऽपि वस्तुन्यासक्तम् । बहुधागामि अनेकेषु विषयेषु युगपन्निपतितुं शीलम् । प्रार्थना देहीति दैन्यभाषणम् । सुनियतं निरुद्धवृत्तिकम् ॥३७॥

सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥३८॥

वृत्तिनिरोधफलं सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमाह - सत्त्वेत्ति । सत्त्वं बुद्धिसत्त्वं क्षेत्रज्ञः साक्षी तयोः अन्तरं भेदम् । तप्तायःपिण्डवदितरेतराविवेकात्प्रागगृहीतम् । एकः सत्त्वं गुणान् अहङ्कारादीन् ॥३८॥

मशकोदुम्बरौ वापि सम्प्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च सम्प्रयोगस्तथा तयोः ॥३९॥

एतौ मशकोदुम्बरौ तयोः सत्त्वक्षेत्रज्ञयोः ॥३९॥

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यौ जलं चैव सम्प्रयुक्तौ तथैव तौ ॥४०॥

प्रकृत्या स्वभावेन ॥४०॥

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संसृष्टान्मन्यते तथा ॥४१॥

ननु मशकोदुम्बरवज्जलमत्स्यवद्वा तयोः संयोगश्चेदुभयोरपि विभुत्वादपरिहार्यः संयोगः स्यादित्याशङ्क्याह - नेति । न विदुरिति गुणानां जडत्वमुक्तम् । वेत्तीति क्षेत्रज्ञस्य चिदात्मत्वमुक्तम् । अतश्चिज्जडयोवोस्तवः सम्बन्धो नोपपद्यते । दृष्टान्ते तु जडयोरेव मीनादिशरीरयोर्जलादिना जडेनैव सम्बन्धः । एतदेवाह - परिद्रष्टेति । पुरुषो गुणानां देहाहङ्कारादीनां द्रष्टाऽपि सन् तान् संसृष्टान् स्वतादात्म्यापन्नान्मन्यते न हि द्रष्टृदृश्ययोः पुङ्गुणयोरभेदः संभवति प्रतीयते चाभेदः अहं गौरोऽहं काणोऽहं सुखी अहं कर्तेति । तस्मात् मरुमहाहृदयोरिवानयोराध्यासिकः सम्बन्ध इत्यर्थः । संस्रष्टेति पाठे समित्येकीभावे इति यास्कवचनात् आत्मनि एकीभावेन तादात्म्येन गुणानां स्रष्टा कल्पकः संस्रष्टा चिदात्मा विद्यया मन्यतेऽभिमानं करोति ॥४१॥

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥४२॥

ननु चिदात्मा गुणसंगी चेत् घटपिहितप्रदीपवन्न किञ्चित्प्रकाशयेदित्याशङ्क्याह- इन्द्रियैरिति । प्रदीपार्थम् अर्थप्रकाशनं घटच्छिद्रैरिव घटपिहितो दीप इत्यर्थः । इन्द्रियैर्मनसा सह षड्भिः ॥४२॥

सृजते हि गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥४३॥

संप्रयोगः सम्बन्धः ध्रुवः अनादिः ॥४३॥

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्त्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन ॥४४॥

सत्त्वक्षेत्रज्ञयोः संप्रयोगोऽनिर्वचनीय इत्याह - आश्रय इति । आत्मन असंगत्वान्निर्गुणत्वाच्च जतुकाष्ठवद्रूपरूपिवद्वा न तयोराश्रिताश्रयभावोऽस्तीत्यर्थः । क्षेत्रज्ञस्य कश्चन आश्रयो नास्ति स्वमहिमप्रतिष्ठत्वात् । गुणः सत्त्वस्य चेतनेति प्राचीनपाठे तु सत्त्वस्याश्रयः प्रकृतिः शाखाया इव तरुः स नास्ति प्रकृतेस्तुच्छत्वात् । 'तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत् अनृतेन हि प्रत्यूढाः' इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्यास्तुच्छत्वावगतेः कथं तर्हि सत्त्वस्यात्मलाभ इत्यत आह - चेतनासत्त्वस्य गुण इति । शुक्तीदन्ता यथा तत्राध्यस्तरजतस्य विशेषणं भवति तद्वच्चेतना स्वस्मिन्नध्यस्तस्य सत्त्वस्य विशेषणं भवति तमिमं सत्त्वे चेतनानुवेधमालक्ष्य आत्मा जडश्चेतना तद्गुणः सा च क्षणावस्थायिनीति बुद्धबन्धवः प्रलपन्ति । उक्तेर्थे हेतुमाह - सत्त्वमिति । संसृजते निर्दिशति प्रकाशयतीत्यर्थः वै प्रसिद्धम् । मन आदिकमेव सत्त्वस्य कार्यं प्रथते न तन्मूलभूता गुणा अतस्तेषां स कार्याणां मृषात्वमित्यर्थः । न हि निपुणैरपि परीक्ष्यमाणं रज्जूरगोपादानमज्ञानं दृष्टिपथमवतरतीति भावः ॥४४॥

रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥४५॥

अध्यासनिवृत्त्युपायमाह- रश्मीनिति । वृत्तिबहुत्वापेक्षया बहुवचनम् । तेषां तस्य सत्त्वस्य रश्मीमिव इन्द्रियाणि ॥४५॥

त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात् स गच्छेदुत्तमां गतिम् ॥४६॥

प्राकृतं स्वाभाविकं कर्म त्यक्त्वा संन्यस्येत्यर्थः । आत्मरतिः अनन्यनिष्ठः मुनिः ध्यानशीलः सर्वेषां भूतानामात्मैव भवतीति सर्वभूतात्मभूः । 'य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति' । 'आत्मा ह्येषां संभवति' इत्यादि श्रुतिभ्यः आत्मनः सार्वात्म्यावगतेः तस्मात्संन्यासादेः ॥४६॥

यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥४७॥

एवंविदः कर्मालेपं दृष्टान्तमाह- यथेति । वारिचरः हंसः तथा च श्रुतिः 'तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन' इति ॥४७॥

एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च समो विगतमत्सरः ॥४८॥

एवंस्वभावम् अलेपस्वभावम् । एतत् आत्मस्वरूपं स्वबुद्ध्या निश्चित्येति शेषः ॥४८॥

स्वभावयुक्त्या युक्तस्तु स नित्यं सृजते गुणान् ।
उर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥४९॥

एवंविदो जीवन्मुक्तिमाह - स्वेति । स्वभावे स्वरूपे युक्तिर्योगस्तया देहेन्द्रियादितादात्म्याध्यासकृतां पररूपतां परित्यज्य स्वरूपावस्थित्या युक्तश्च स विद्वान् नित्यं गुणान् भूतभौतिकान् योगैश्वर्यबलेन सृजते । यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा इत्युपक्रम्य 'स विश्वकृत्स हि विश्वस्य कर्ता' इति श्रुतेः । ऊर्णनाभिदृष्टान्तोऽभिन्ननिमित्तत्वोपपादनाय दर्शितः ॥४९॥

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥५०॥

एवं जीवन्मुक्तः प्रारब्धकर्मावष्टब्धदेहः प्राक्संस्कारवशात्प्रत्युपस्थितैर्गुणैर्दृष्टिसमसमयां सृष्टिं पश्यन् योगैश्वर्येणाणिमादिना वा निर्विकल्पध्यानेन वा वर्तयतीत्युक्तम् । प्रारब्धकर्मसमाप्तौ तु किं गुणाः घटवन्निवर्तन्त उत्त रज्जूरगवद्बाध्यन्ते इति मीमांसते - प्रध्वस्ता इति द्वाभ्याम् । तत्र कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वादिति योगाः । प्रधानं त्रिगुणात्मकं विदेहं कैवल्यभाजं प्रतिनष्टं ध्वस्तमपि अनष्टम् अध्वस्तं यतोऽन्यसाधारणम् । निरन्वयनाशे इदानीन्तनानां संसारोपलम्भो न स्यात् । न च कश्चिन्मुक्त एव नास्तीति वक्तुं शक्यम् । इदानीन्तनानामपि मुक्तावनाश्वासप्रसंगादित्याहुस्तदनुवदति - प्रध्वस्ता न निवर्तन्त इति । प्रध्वस्ता अपि गुणाः न निवर्तन्ते इति तदेतद्दूषयति - निवृत्तिः प्रत्यक्षेण नोपलभ्यत इति । अयं भावः - सतः पदार्थस्यादर्शनं सान्निध्याभावाद्वा दृष्टिलोपाद्वा लोकेऽवगतम् । तत्र नाद्यः । प्रधानस्य विभुत्वात् । नान्त्यः । पुरुषस्यालुप्तदृष्टित्वात् । तथा च 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम्' इति ज्ञाननिवर्त्यत्वश्रुत्यन्यथानुपपत्त्या रज्जूरगवत्प्रधानस्य बुद्धाबुद्धदृष्टिभेदेन नष्टत्वानष्टत्वे बोद्ध्ये न तु घटवत्सत्यत्वपक्षे तद्युज्यते प्रत्यक्षविरोधादिति भावः । परोक्षं तदनुमानेन सिद्ध्यति । अनुभवानारूढं तत् प्रधानस्य सत्यस्यापि दृष्टिभेदेन नाशानाशवचनं किं तु केवलानुमानेन बन्धमोक्षव्यवस्थान्यथानुपपत्त्या प्रधानस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धप्रपञ्चकारणस्य नित्यानुमेयस्य सर्वप्रमाणविरोधापातान्मिथ्यात्वमपि नाध्यवसातुं शक्यमतोऽगत्या कृतार्थं प्रति नष्टमनष्टं तदित्युपेयमिति । यद्वा प्रत्यक्षं श्रुतिः प्रामाण्यं प्रति निरपेक्षत्वात् । अनुमानं स्मृतिः, प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात् । तथा च 'नेह नानास्ति किञ्चन' इति प्रपञ्चस्य बाधः प्रत्यक्षसिद्धः । नष्टमप्यनष्टमिति ध्वंसपक्षः स्मृतिसिद्धः - 'तेन विरोधे त्वनपेक्षं स्यात्' इति न्यायेन ध्वंसस्मृतिरप्रमाणमिति भावः ॥५०॥

एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं सम्प्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति ॥५१॥

एवमेके नानाजीववादिनो व्यवहारानुरोधात् व्यवस्यन्ति निश्चिन्वन्ति । अपरे एकजीववादिनो निवृत्तिरेव स्वाज्ञानकृतः प्रपञ्चस्तन्नाशे कारस्यैन निवर्तते । न हि चैत्रेण स्वप्ने दृष्टो गजश्चैत्रप्रबोधेन बाधितोऽपि मैत्रदृष्ट्या रज्जूरगवदस्तीति शक्यं वक्तुम् । किंतु निरन्वयनाश एव तस्येत्यपि केचिद्व्यवस्यन्ति । एवमेतदुभयं दर्शितम् । तन्मध्येऽन्यतरन्मतं संप्रधार्य सम्यक् शास्त्रान्निश्चित्य यथामति व्यवस्येत ध्यानेन साक्षात्कुर्यात् ॥५१॥

इतीमं हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥५२॥

हृदयग्रन्थिम् अन्योन्याध्यासम् । तप्तायःपिण्डवत् बुद्धिक्षेत्रज्ञयोः एकलोलीभावम् । तथाहि क्षेत्रज्ञे बुद्धिधर्माः दुःखादयः बुद्धौ च क्षेत्रज्ञधर्माः सत्त्वचित्तत्वाद‌यो दृश्यन्ते । बुद्धिकृतो यो भेदस्तन्मयं तत्प्रधानं तं विमुच्य सत्त्वपुरुषयोः पृथक्त्वज्ञानेन त्यक्त्वा । तथा च श्रुतिः - 'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः' इति ॥५२॥

मलिनाः प्राप्नुयुः सिद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥५३॥

नदीमिव इदं ज्ञानमवगाह्य मलिनाः शुद्धिं प्राप्नुयुः । इति विद्धि । यथोक्तं - 'न हि ज्ञानेन सदृशं पतवित्रमिह विद्यते' इति ॥५३॥

महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तुप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत ॥५४॥

महेति । न हि परदर्शनमात्रात्कृतकृत्यता किं तु नौकादिना पारप्राप्त्यैव फलमात्मनि तु ज्ञानमात्रादेव न पुनरनुष्ठानान्तरापेक्षेति भावः ॥५४॥

एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम् ॥५५॥

उपसंहरति - एवमित्यर्धेन अध्यात्मम् आत्मनि हृदयाकाशे । केवलं निर्विषयम् । कैवल्यमिति पाठे स्वार्थे ष्यञ् ते ज्ञानं लभन्त इति शेषः ॥५५॥

एतां बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शमनं ततः ॥५६॥

एतामिति । स्त्रीत्वं विधेयलिङ्गापेक्षया । इदमेव ज्ञानम् । सर्वप्रत्यग्भूतं भूतानां लयोदयस्थानम् इति शास्त्रतो बुद्ध्या ध्यानेन सूक्ष्मया बुद्ध्या चावेक्ष्य । शं सुखम् अनन्ततः अनन्तम् । शममन्त इति पाठः स्पष्टार्थः ॥५६॥

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य यश्च विमुञ्चति ।
अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥५७॥

शमं को लभत इत्यत आह - त्रिवर्ग इति । विदितः क्षयिष्णुत्वेन ज्ञातः । प्रेक्ष्य यत्कृतकं तदनित्यं कार्यत्वात् । घटवदित्यनुमानोपगृहीतया । 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' इति श्रुत्या धर्मफलस्य प्रत्यक्षेणैवार्थकामसुखयोश्चानित्यत्वं निश्चित्य विमुञ्चति । तं त्यजति । संन्यस्यतीत्यर्थः । अन्विष्य श्रवणमननाभ्यां निश्चित्य युक्तो ध्यानशीलः । निरुत्सुकः आत्मदर्शनेनैव सर्वकामावाप्तेरन्यत्रास्थाशून्यः ॥५७॥

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैश्च विभागशः ।
तत्र तत्र विसृष्टैश्च दुर्वार्यैश्चाकृतात्मभिः ॥५८॥

न चेति । तत्र तत्र रूपादौ । अकृत्स्नो हि सः इति श्रुतेः । इन्द्रियैर्वस्तुत आत्मैव गृह्यते परं तु पृथक्त्वेन दर्पणेनेव मुखम् । अतः अभेदस्य भेदग्रहेण तिरोधानादकृतार्थता नाशहेतुता च तेषामिति तानि निरोद्धव्यान्येवेति भावः ॥५८॥

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥५९॥

इतोऽपेक्षयाऽधिकं ज्ञातव्यं नास्तीत्याह - एतदिति ॥५९॥

न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् ।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥६०॥

ज्ञानफलं दृष्टादृष्टभयनिवृत्तिकमाह - न भवतीति द्वाभ्याम् । भयं संसारदुःखं यतः यस्माद्धेतोः रज्जूरगादिवत् द्वैतादविदुषां महद्भयं तत एव बाधितात् विदुषां भयं न भवति । हि यस्मात् । अज्ञानसंसर्गावेव बन्धमोक्षौ अतः सर्वेषां गतिः मुक्तिः स्वरूपात्मिका तुल्यैव । हि यतः गुणे आधेये अपनेये वा सति गुणानाम् आधानापकर्षतारतम्यादतुल्यतां प्रवदन्ति न तु निर्गुणे इत्यर्थः ॥६०॥

यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं तच्च निर्गुदति यत्पुराकृतम् ।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥६१॥

य इति । निष्कामं कर्म प्राचीनदोषापहमिति पूर्वार्धार्थः । तदुभयं प्राचीनमैहिकं च कर्म तस्य विदुषः कुर्वतोऽपि नाप्रियं बन्धं जनयति । 'तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवेहास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते । तद्यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' इति तयोर्दाहाश्लेषश्रवणात्कुतः प्रियमिति । मोक्षं प्रति तु कर्मणः कारणत्वं दूरनिरस्तभिति भावः । 'नास्त्यकृतः कृतेन' इति श्रुतेः । अकृतः मोक्षः कृतेन कर्मणा ॥६१॥

लोकमातुरमसूयते जनस्तस्य तज्जनयतीह सर्वतः ॥६२॥

अज्ञानफलं दृष्टादृष्टमुभयमित्याह अर्धेन - लोकमिति । आतुरं कामक्रोधादिव्यसनैर्जर्जरीकृतं लोकं जनः परीक्षकोऽसूयते धिक्करोति तस्य कर्मणि षष्टी । तम् आतुरं तत् निन्द्यं कर्म सर्वतः सर्वासु योनिषु इहलोके जनयति जन्म ददाति । आतुरो जीवन्निनन्द्यते मृतश्च तिर्यक्षु जायत इत्यर्थः ॥६२॥

लोक आतुरजनान्निरावशंस्तत्तदेव बहु पश्य शोचतः ।
तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं पदं सताम् ॥६३॥

तस्माल्लोकतत्त्वमालोच्य यद्धितं तत्कर्तव्यमित्याह - लोक इति । लोके निराविशन् सम्यगभिनिवेशं कुर्वन् । आतुरान् पश्य कीदृशान् तत्तदेव नष्टं नष्टं पुत्रदारादिकं शोचतः हा कष्टमितीष्टं शोचमानान् । तथा तत्रैव पुत्रादिनाशविषये कुशलान् सारासारविवेकनिपुणान् अशोचतः शोकहीनान् पश्य । उभयं क्रममुक्तिं सद्योमुक्तिं च सताम् उपासकानां ज्ञानिनां च पदं पदनीयम् ॥६३॥

भीष्म उवाच। हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् ।
यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्तीह महर्षयः ॥१॥

निर्णीतमात्मतत्त्वं तत्साक्षात्कारोपायं योगमाह - हन्तेत्यादिना । चतुर्विधम् आलम्बनभेदाच्चतुःप्रकारम् । आलम्बनानि च योगशास्त्रे प्रोक्तानि । प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य । विषयवती वा प्रवृत्तिः । स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा । यथाऽभिमतध्यानाद्वेति । आलम्बनान्तराणामप्यत्रैवान्तर्भावः । अयमर्थः - रेचकस्य पूरकस्य वाऽभ्यासाद्वायुं स्थिरीकृत्य तदालम्बनं मनः कुर्यात् । वायुस्थैर्ये मनःस्थैर्यावश्यंभावात् । यद्वा । बाह्यं सूर्यचन्द्रतद्रश्मिप्रतिमादिकं वा । आभ्यन्तरं नासिकाग्रजिह्वाग्रादि वा चित्तालम्बनं कुर्यात् । यद्वा । जाग्रन्निद्रयोरन्तराले यदस्मितामात्रं भाति तन्मात्रालम्बनं वा । यथाभिमतं नीलग्रीवपीताम्बरादिविग्रहं षट्चक्रदेवतादिकं वा आलम्ब्य चित्तं स्थिरीकुर्यात् । अत्र बहु वक्तव्यं तदग्रे वक्ष्यते ॥१॥

यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः ।
महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः ॥२॥

नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः ।
जन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः ॥३॥

स्वभावे स्वरूपे ॥३॥

निर्द्वन्द्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नियमस्थिताः ।
असङ्गान्यविवादीनि मनःशान्तिकराणि च ॥४॥

सर्वासु विद्यासु साधारणीमितिकर्तव्यतामाह - निर्द्वन्द्वा इति । निर्द्वन्द्वाः शीतोष्णादिसहाः नित्यं सत्त्वे प्रकाशे स्थिताः । विमुक्ताः लोभादिभिरिति शेषः । नियमेषु शौचसंतोषादिषु स्थिताः निष्ठावन्तः । निष्परिग्रहा इत्यपि पाठः । असंगानि स्त्र्यादिसंगहीनानि अविवादीनि प्रतिपक्षशून्यानि । शान्तिः प्रसादः एवंविधानि स्थानानि ॥४॥

तत्र ध्यानेन संश्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनः ।
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः ॥५॥

तत्र तेषु स्थानेषु ध्यानेन कर्मणि ल्युट् । ध्येयवस्तुना संश्लिष्टम् एकीभावं गतम् । अध्ययनसंश्लिष्टमिति प्राचीनपाठे प्रणवेन घण्टानादवत् अतिदीर्घोच्चारितेन एकीभूतम् । एकाग्रम् एकं ध्येयमेवाग्रे विषयतयाऽस्य स्फुरति न तु शब्दादयस्तदेकाग्रं तत्रोपायः - पिण्डीकृत्येति । 'मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति इत्यादिश्रुतेर्मनः कूर्मस्येव हीन्द्रियाण्यङ्गानि तेन प्रसारितानि विषयान् स्पृशन्ति । तेनैव गुरूक्तयुक्तिबलेनाकुंचितानि न स्पृशन्ति सेयं इन्द्रियाणां मनोमात्रात्मनाऽवस्थितिः पिण्डीकारः ॥५॥

शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण स्पर्शं त्वचा न वेदयेत् ।
रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा ॥६॥

एतमेव स्पष्टयति - शब्द‌मिति ॥६॥

घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन योगवित् ।
पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान् ॥७॥

पञ्चानां श्रोत्रादीनां वर्गं प्रमथ्नन्ति व्याकुलयन्तीति तथा एतानि शब्दादीनि ॥७॥

ततो मनसि संगृह्य पञ्चवर्गं विचक्षणः ।
समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चभिः ॥८॥

इन्द्रियैः सह संभूय भ्रान्तं मनः समादध्यात् । ध्येयैकप्रवणं कुर्यात् किं कृत्वा पञ्चवर्गं मनसि संगृह्य तत इति पूर्वोक्तप्रत्याहारानन्तर्यमुच्यते ॥८॥

विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् ।
पूर्वं ध्यानपथे धीरः समादध्यान्मोऽन्तरा ॥९॥

विसंचारि विषयसंचारशीलम् । पञ्चेद्रियाणि विषयदेशे प्रापकाणि निर्गमद्वाराणि यस्य तत् पञ्चद्वारम् । चलाचलं चलेष्वपि विषयेषु अचलम् । नित्यमव्यग्रम् । अन्तरा हार्दाकाशे निरालम्बं देहाद्यालम्बनशून्यं कृत्वा ध्यानपथे चतुर्विधे ध्यानालम्बने मनः समादध्यात् ॥९॥

इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् ।
एष ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः ॥१०॥

इन्द्रियाणीति । एषः समनस्केन्द्रियपिण्डीकरणलक्षणः ध्यानपथः पूर्वो मुख्यः विधित्सितः आलम्बनं त्वविवक्षितमित्यर्थः ॥१०॥

तस्य तत्पूर्वसंरुद्धमात्मनः षष्ठमान्तरम् ।
स्फुरिष्यति समुद्भ्रान्ता विद्युदम्बुधरे यथा ॥११॥

एतावताऽपि न अकृतकृत्यतेत्याह - तस्येति । तस्य मनोबुद्धीन्द्रियपञ्चकाख्यसप्ताङ्गस्य आत्मनः जीवस्य षष्ठमान्तरम् अङ्गं मनः पूर्वं सन्निरुद्धमपि स्फुरिष्यति अतिचाञ्चल्ये दृष्टान्तो विद्युत् ॥११॥

जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः ।
एवमेवास्य चित्तं च भवति ध्यानवर्त्मनि ॥१२॥

समाहितं क्षणं किञ्चिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति ।
पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत् ॥१३॥

वायुपथं नाडीमार्गं प्राप्येति शेषः । मनो भ्रान्तं भवति नानाविधानि रूपाणि दृष्ट्वेति शेषः । 'तस्मिञ्छुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च' इति योगमार्गेऽनेकनाडीरूपश्रवणात् ॥१३॥

अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रिरमत्सरी ।
समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित् ॥१४॥

गतक्लेशः प्राप्तश्रमोऽपि अनिर्वेदो योगे निर्वेदशून्यः स्यात् । तथा गततन्द्रिर्निरालस्यः अमत्सरी परोत्कर्षसहः स्यात् । ध्यानेन ध्येयाकारप्रत्ययप्रवाहेण ॥१४॥

विचारश्च विवेकश्च वितर्कश्चोपजायते ।
मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः ॥१५॥

विचारश्चेति । प्रथमं समादधानस्य प्रागननुष्ठितयोगस्य योगिनः आदितः आदौ विचारो विचाराख्यं ध्यानं विवेकाख्यं वितर्काख्यं वा उपजायतेऽधिकारभेदेन । तथाहि मध्यमानां सूक्ष्मे मनःकल्पिते पीताम्बरादिविग्रहे चेतसः प्रणिधानं विचारः सोऽपि द्विविधः सविचारनिर्विचारभेदात् । तत्र यदा शब्दतदर्थोल्लेखपूर्वकं भावना प्रवर्तते स आद्यः । तदुल्लेखं विना द्वितीयः । अयमेव स्थूलालम्बनस्य वितर्कस्य सवितर्कनिर्वितर्काख्यस्य द्वैविध्ये प्रकारे भेदोऽधमाधिकारियोग्यः । ननु विचारे वितर्के वा मानसिकी भौतिकी वा मूर्तिरेवालम्बनं तस्याश्च ध्यानेन कीटभृङ्गवत् तत्सारूप्यमेव प्राप्यं न तु कैवल्यमिति तावनुपायाविति चेत् । सत्यम् । द्विविधं ध्यानम् । भावना प्रणिधानं च । तत्राद्यं सिद्धं कल्पितं वा विषयमाधिकृत्य प्रवर्तते न वस्तुतत्त्वमवश्यमपेक्षते । द्वितीयं तु यथा गृह्यमाणे मणौ परोपदिष्टस्वाज्ञाततद्गतविशेषावगतये तदेव चक्षुः यत्नेन प्रणिधीयत इति प्रणिधानं वस्तुतत्त्वविषयं तत्र यथा स्फटिकः स्वतःशुद्धः जपाकुसुमसान्निध्यात् मध्यमस्य तत्रैव रक्तः स्फटिक इत्यध्यासः । अधमस्य स्फटिकांशप्रमोषेण तत्रैव पद्मरागत्वाध्यासः । तत्रैव मूढतमस्य चन्द्रिकायामिन्द्रनीलत्वाध्यासः । एवं चिदात्मा स्वतःशुद्धो मायासान्निघ्यादीशः । तत्रैव ब्रह्मभावप्रमोषे सति अविद्यया सूत्रात्माध्यासः । तत्रापि अविद्याप्राबल्ये सति विराडध्यासः । तत्र वस्तुनि चित्तं प्रणिधित्सतः क्रमेण उत्तरोत्तराध्यासानिवृत्तौ पूर्वपूर्वाध्यासोऽवतिष्ठते । सर्वात्मना त्वज्ञाननिवृत्तौ स्कटिकमणिवदनुपाधि आत्मत्तत्त्वं प्रकाशते तत्र विचारेण मूर्त्याकारतां नीते चित्ते मूर्तेरेकैकावयवत्यागेन स्मितमात्रं पदनखचन्द्रमात्रं वा भावयेत् । ततस्तदपि त्यक्त्वा गुरूक्तयुक्त्या विराजि मनो धारयेत् । तत उक्तक्रमेण निर्गुणप्रतिपत्तिः । तथा वितर्कालम्बने स्थूलप्रतिमायां प्रणिधीयमानं चित्तं तत्त्वोपगं भवति । तथाहि । प्रतिमाया विराड्रूपे चेतने पुंसि स्थाणुवदध्यस्तत्वेनाचेतनताङ्गतायास्तत्त्वं चैतन्यमेव । तद्यथा - तीव्राभिनिवेशेन निरीक्ष्यमाणं शुक्तिरजतं तिरोधीयते । शुक्तिश्च प्रकाशते । एवमीश्वरत्वेन चिन्त्यमानायाः मूर्तेर्जडत्वं तिरोधीयते चैतन्यं चाविर्भवति । अत एव बाणादयः स्वाराध्यैः शिवादिभिः सह व्यवहरन्तीति बहुलमुपाख्यायते । तथा चेतनमूर्तेरपि तत्त्वं विश्वरूपमेव । तन्निरीक्षणे तदेव विश्वरूपमाविर्भवति यदपश्यद्यशोदा कृष्णमुखे यच्चार्जुनः कृष्णशरीरे । तदिदं वितर्कजं प्रत्यक्षं प्रकृत्योक्तं योगभाष्ये - तत्परं प्रत्यक्षं तच्च श्रुतानुमानयोर्बीजम् इति । तथा निर्विचारपरिपाकेऽपि सार्वज्ञ्यं सूत्रितं - निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः । ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञेत्यादिना । ततः पुनरुक्तक्रमेण निर्गुणप्रतिपात्तिः । तत्र यदा देहविस्मरणेन बाह्यमूर्त्याकारं चेतः सर्वात्मना भवति तदास्य भृङ्गीभूतस्य कीटस्य कीटभाव इवास्य जीवभावो निवर्तते । केवलमूर्त्याकारो भवति । सेयं महाविदेहा नाम धारणा । यां प्रकृत्य सूत्रितं बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा तत्संयमात्प्रकाशावरणक्षयः इति । उक्तौ विचारवितर्कौ व्यक्तालम्बनौ मध्यमाधमयोग्यौ । अव्यक्तालम्बनावपि द्वौ सानन्दसास्मितौ उत्तमात्युत्तमयोग्यौ । तत्र गुरूक्तयुक्त्याऽव्यक्ते चित्तं धारयतोऽत्यन्तं देहविस्मरणे सति अहमेवेदं सर्वोऽस्मीति श्रुतिप्रसिद्धाः सार्वात्म्यसार्वकाम्यादय ईश्वरगुगा उपतिष्ठन्ते उत्तमस्य सोऽयं सानन्दः । तेषां प्रविलापनेनास्मितामात्रमवशिष्यत सेाऽयं सास्मितः सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिसंज्ञो हृदयग्रन्थिभेदोऽत्र विवेकशब्देनोच्यते स चात्युत्तमस्य परवैराग्यवतो नष्टाशेषभोगवासनस्य ऐश्वर्याविर्भावं विनाऽपि भवतीति मुख्यः । सानन्दस्याप्यत्रैवान्तर्भावं विवक्षित्वा त्रितयमेवोक्तम् - विचारश्च विवेकश्च वितर्कश्चेति । तदेतदव्यक्तमालम्बनम्।

'निद्रादौ जागरस्यान्ते यो भाव उपजायते ।
तं भावं भावयन्प्राज्ञः सुखमक्षय्यमश्नुते॥'

इति शास्त्रे स्पष्टमुक्तमपि गुरूपदेशं विना दुर्गमं क्लेशसाध्यं च देहाभिमानवताम् । यथोक्तम् -'क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्' इति । एतेन प्राणालम्बना गतिर्व्यक्ताव्यक्तोभयालम्बना ज्ञेया । एतासु चतसृष्वपि योगविधासु वितर्कस्थूलसूक्ष्मकारणचैतन्यैरनुगतः विचारः सूक्ष्मकारणचैतन्यैस्त्रिभिरेव । विवेकः कारणचैतन्याभ्यामेव । निर्बीजस्तु कैवल्यरूपः फलभूत इति साधनरूपेष्वेषुनगणितम् इत्यलं पल्लवितेन ॥१५॥

मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् ।
न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥१६॥

मनसेति । तुः अप्यर्थे, समाधानं समाधिं कारयेत् । कुर्यादेव । स्वार्थे णिच् । तदेवाह - नेति । निर्वेदः योगो न सेत्स्यतीत्युपरमो योगात् ॥१६॥

पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः ।
सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनम् ॥१७॥

स उपरमो न कर्तव्यः । कालक्रमेण अवश्यंभावात्फलस्येति सदृष्टान्तमाह - पांस्विति । करीषं शुष्कगोमयचूर्णम् एतेषां राशयः जलेन सिक्तमात्राः सन्तः परिभावनं मूर्त्याद्याकारेण कल्पनं न यान्ति न प्राप्नुवन्ति ॥१७॥

किञ्चित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् ।
क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम् ॥१८॥

बहुकालं जले क्लिन्नाः सन्तः चिक्कणतां प्राप्य मूर्त्याद्याकारं ग्रहीतुं शक्तास्तद्वच्चित्तं चिरकालयोगे हृदयमग्नं तत्त्वाकारं कर्तुं शक्यमित्याह - किञ्चिदिति । अल्पस्नेहाद‌भावितमपि चिरकालक्लेदात् सञ्जातबहुलस्नेहं भावितुं शक्यमित्यर्थः ॥१८॥

एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः सम्परिभावयेत् ।
संहरेत्क्रमशश्चैव स सम्यक् प्रशमिष्यति ॥१९॥

दार्ष्टान्तिके योजयति - एवमेवेति । संपरिभावयेत् मूर्त्याद्याकारं नयेत् । क्रमशश्च मूर्तेरेकैकावयवत्यागक्रमेण तमपि चित्तस्याकारं संहरेत् । अयं भावः - यत्र यत्रालम्बने स्थिरीभूतं चित्तं भवति तं तमाकारं परित्यज्य सोपानारोहक्रमेणोत्तरमाकारं प्रविशेत् । सर्वाकारोपरमे तु प्रशमिष्यति प्रशाम्यति प्रकर्षेण शमं गच्छति निर्विकल्पं भवतीत्यर्थः । तथा हि वितर्काद्विचारं गच्छेत् विचारादानन्दमानन्दादस्मितां ततः कैवल्यमिति क्रमो योगशास्त्रे सिद्धः ॥१९॥

स्वयमेव मनश्चैवं पञ्चवर्गं च भारत ।
पूर्वं ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति ॥२०॥

स्वयमिति । बुद्धिर्गृह्यते धीः मनः पञ्चेन्द्रियगणं च ध्यानपथे पूर्वोक्ते नित्याभ्यस्तेन योगेन स्थाप्य प्रविलाप्य दग्धेन्धनानलवत् स्वयमपि शाम्यति । यथोक्तम् - 'येन त्यज्यसि तं त्यज' इति । ब्रह्माकारा चेतोवृत्तिः कतकरजोवत् वृत्त्यन्तराणि शमयन्ती स्वयमपि शाम्यतीत्यर्थः ॥२०॥

न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् ।
सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः ॥२१॥

न तदिति । ऐहिकात्परमसुखात्सर्वाङ्गसम्पन्नात्सार्वभौमात् आमुष्मिकात् हिरण्यगर्भपदाद्वा न तत्प्राप्यं यत्संयतात्मनो निरुद्धचित्तस्य योगिनो भवति । तथा च श्रुतिः -

`समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् ।
न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते॥’

इति ॥२१॥

सुखे तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणि ।
गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणां तन्निरामयम् ॥२२॥

रंस्यते तद्रुचिज्ञः स्वयमेव तत्र रतिं प्राप्स्यति न तत्प्राप्तौ हठापेक्षेत्यर्थः । निर्वाणं कैवल्यं निरामयं निर्द्वैतम् ॥२२॥

युधिष्ठिर उवाच। चातुराश्रम्यमुक्तं ते राजधर्मास्तथैव च ।
नानाश्रयाश्च बहव इतिहासाः पृथग्विधाः ॥१॥

तत्र पूर्वं 'तत्राध्ययनसंश्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनः' इत्येकान्ते जप्यसहितं मन एकाग्रं कृत्वा निरुन्ध्यादित्युक्तम् । तत्र जपस्य श्रैष्ठ्यं विज्ञाय तद्विधिफलादिकं श्रुतानुवादपूर्वकं पृच्छति - चातुराश्रम्येति । चतुर्णामाश्रमाणां हितं चातुराश्रम्यं ते तव उक्तं वचनं श्रुतमित्युत्तरश्लोकाद्विपरिणामेनापकृष्यते । ते इति सम्बन्धे षष्ठी न कर्तृषष्ठी येन न लोकाव्ययनिष्ठेति प्रतिषेधप्रसक्तिः स्यात् । इतिहासाः पुनरावृत्तानि ॥१॥

श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते ।
सन्देहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥२॥

कथा तत्त्वावबोधको वाक्यप्रबन्धः ॥२॥

जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
कं फलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः ॥३॥

जप्यस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि मेऽनघ ।
जापका इति किञ्चैतत्सांख्ययोगक्रियाविधिः ॥४॥

सांख्यं वेदान्तविचारः योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः । क्रियाः कर्माणि एतेषां विधिः प्रकाशनं किं जापकशब्देन विचारकृत् योगकृत् कर्मठो वा उच्यत इत्यर्थः ॥४॥

किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जप्यमुच्यते ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥५॥

यज्ञविधिर्ब्रह्मयज्ञविधिः ॥५॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यमस्य यत्पुरावृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च ॥६॥

अत्रेति । अत्र जपविषये चकारात् मृत्युप्रभृतीनां ग्रहणं पुरावृत्तं मयाऽग्रे वक्ष्यमाणम् ॥६॥

सांख्ययोगौ तु यावुक्तौ मुनिभिर्मोक्षदर्शिभिः ।
संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति ॥७॥

सांख्ययोगौ यावुक्तौ तयोर्मध्ये सांख्ये जपक्रियात्याग एवेत्याह - सांख्येति सार्धेन । संन्यास इति । वेदान्ते सांख्याख्ये तत्र हेतुमाह - वेदेति । चकारो हेत्वर्थः । यतो वेदवादाः सर्वे ब्रह्मण्यवस्थिताः पर्यवसन्नाः न तु उपास्त्यादिविधिपराः । यतः शान्ताः निवृत्तिप्रधानाः । उपासनायाश्च मानसक्रियात्वात्तत्परत्वे वेदान्तानां शान्तत्वं न युज्यतेत्यर्थः । ननु 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्' इति परमर्षिणाऽक्रियार्थानां सिद्धार्थावबोधकानां राजाऽसौ गच्छतीत्यादिवाक्यानामानर्थक्योत्त्या अप्रामाण्याभिधानादिति तत्राह - निर्वृत्ता इति । रज्जुरियं न सर्प इत्यादिवत्सिद्धार्थबोधकस्यापि वाक्यस्य भयकम्पाद्यनर्थनिवर्तकत्वेनार्थवत्त्वोपपत्त्यां प्रवृत्तिनैराकांक्ष्येण कृतार्थत्वोपपत्तेः । तथा च मानान्तरानवगतब्रह्मात्मैक्यरूपसिद्धार्थपरत्वाद्वेदान्तानां न तत्र जपापेक्षाऽस्तीत्यर्थः ॥७॥

वेदवादाश्च निर्वृत्ताः शान्ता ब्रह्मण्यवस्थिताः ।
सांख्ययोगौ तु यावुक्तौ मुनिभिः समदर्शिभिः ॥८॥

एवं ब्रह्मात्मैक्यप्रमितौ जपानपेक्षामुक्त्वा द्वयोरपि मार्गयोर्जपस्य आरादुपकारित्वेन अपेक्षां साक्षात्कारोत्पत्तावनपेक्षां चाह - सांख्येति । संश्रितौ जपमिति शेषः । तथा हि । चित्तशुद्धिद्वारा तत्त्वमसीति वाक्यार्थज्ञाने आलम्बनरूपत्वेन च योगे प्रणवजप उपकरोति । न परतः साक्षात्काररूपफलोपकारित्वेन ॥८॥

मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ ।
यथा संश्रूयते राजन् कारणं चात्र वक्ष्यते ।
मनःसमाधिरत्रापि तथेन्द्रियजयः स्मृतः ॥९॥

एतदेवाह - यथेत्यादिना । अत्रापि मार्गद्वयेऽपि मनः समाधिर्मनोनिग्रहः । इन्द्रियजयः ॥९॥

सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम् ।
ध्यानं तपो दमः क्षान्तिरनसूया मिताशनम् ॥१०॥

सत्यं प्रसिद्धम् अग्निपरिचारोऽग्निपरिचर्या । विविक्तानां शुद्धानामाहारादीनाम् एकान्तदेशानां वा । ध्यानं ध्येयाकारप्रत्ययप्रवाहः । तपः आलोचनं विषयदोषदर्शनात्मकम् । दमः जितानामिन्द्रियाणां तत्त्वप्रतिपत्तियोग्यता ॥१०॥

विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः ।
एष प्रवर्तको यज्ञो निवर्तकमथो शृणु ॥११॥

विषयाणां विशेषेण बध्नतां कामादीनां प्रतिसंहारो जयः । शमः निगृहीतस्यः मनसो विक्षेपराहित्यम् । एष इति । एष मनःसमाध्यादिः जपतः प्रवर्तकः कामनावतः स्वर्गादिजनको जपाङ्गभूतो धर्म इत्यर्थः ॥११॥

यथा निवर्तते कर्म जपतो ब्रह्मचारिणः ।
एतत्सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्तयेत् ॥१२॥

निवर्तकं जपतो यज्ञं व्याचष्टे - यथेति । कर्मनिवृत्तिर्मोक्षः । स यथा सम्पद्यते स यज्ञो निवर्तक इत्यर्थः । कर्मनिवृत्तिप्रकारमाह - एतदिति । एतत् मनःसमाध्यादि परिवर्तयेत् । निष्कामानुष्ठानेन विपरीतं कुर्यात् ॥१२॥

निवृत्तं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनाश्रयम् ॥१३॥

एतदेवाहार्धेन्स् - निवृत्तमिति । विरतमित्यपि पाठः । मार्गं विशिनष्टि - व्यक्तं बाह्याभ्यन्तरं वाऽलम्बनं यद्वितर्कविचारयोः प्रागुक्तं सूक्ष्मं स्थूलं च । अव्यक्तं सानन्दसास्मितयोरालम्बनम् । ततोऽनाश्रयं निर्विषयं शुद्धचिन्मात्रमित्यर्थः ॥१३॥

कुशोच्चयनिषण्णः सन् कुशहस्तः कुशैः शिखी ।
कुशैः परिवृतस्तस्मिन् मध्ये छन्नः कुशैस्तथा ॥१४॥

मार्गप्राप्तौ हेतुमाह - कुशेति । कदम्बमुकुलसदृशात् हृदयपिण्डात् प्रस्थिता नाड्यः कुशवत्स्थूलमूलाः सूक्ष्माग्राः अग्रैर्हृदयपिण्डं स्पृशन्त्यो मूलैर्ब्रह्माण्डमापूर्य तिष्ठन्ति । तदिदमुक्तम् । कुशोच्चयनिषषण इत्यधस्तात् । कुशहस्त इति पुरस्तात् । कुशैः शिखीत्युपरिष्टात् । कुशैः परिवृत्त इति समन्तात् । तस्मिन्कुशजालमध्ये इति हृदयपिण्डेऽपि कुशैश्छन्नोऽयं पुरुष इति प्रभाद्वारा प्रदीपस्येवास्य पुरुषस्य नाडीद्वारा ब्रह्माण्डव्याप्तिरस्तीति । श्रुतावपि ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्य इत्युपक्रम्य । तस्य वा एतस्य पुरुषस्य प्राचीदिक्प्राञ्चः प्राणा दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणा इत्यादिनाऽयमेवार्थो दर्शितः । तथा चैतद्व्याख्यातं वार्तिके -

'कदम्बपुष्पवत्सैषा देवता हृदयाश्रया बहिर्गतासु नाडीषु विविक्ता हृदयादधि ।
यथाऽस्य नाड्यः पुंसः स्युरध्यात्मं सर्वतोगताः अधिभूतं तथैवास्य वायुमय्यः समन्तगाः ।
एतस्मादेव निःसृत्य शरीरात्सर्वतोगताः अधिभूतात्मनैवायं नाडीलक्षणवर्त्मना ।
आपूर्येदं जगत्सर्वं स्थित आध्यात्मिकः पुमान्॥'

इति। तथा च शरावपिहितप्रभावत् सर्वद्वारा पिधाने हार्दाकाशे एकीभूतं प्रज्ञानम् अनादौ संसारे समनुभूतनिखिलप्रपञ्चवासनावासितं तत् सर्वमवभासयतीति चितः सार्वात्म्ययुक्तं भवति ॥१४॥

विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत् ।
साम्यमुत्पाद्य मनसा मनस्येव मनो दधत् ॥१५॥

नम इति । बाह्यान् न च भावयेदित्यान्तरांश्च विषयांस्त्यजेदित्युक्तम् । साम्यं जीवब्रह्मणोरैक्यम् । तत्र हेतुः मनस्येव मनः प्रविलापनं मनो हि न कूटस्थे लीयते । तस्य तद्विकारत्वाभावात् । नापि मायायां तस्यास्तुच्छत्वात् । अतः परिशेषात्स्वस्मिन्नेव तस्य लय इत्युक्तम् ॥१५॥

तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम् ।
संन्यस्यत्यथवा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः ॥१६॥

तद्धिया साम्यधिया प्रत्यगभेदेनेत्यर्थः । ब्रह्म शुद्धबुद्धमुक्तत्वादिलक्षणम् । अहं देहेन्द्रियादिभिन्नो विशुद्धोऽस्मीति भावयेदित्यर्थः । संहितां यथायोग्यं प्रणवगायत्र्यादिरूपां संन्यस्यति चित्तस्थैर्यसंपत्तौ सत्याम् । अथेत्यानन्तर्ये वेत्यवधारणे ॥१६॥

ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात् ।
शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान् ॥१७॥

ध्यानमिति सार्धः श्लोकः । ध्यानं ध्येयाकारप्रत्ययप्रवाहम् । संहितायास्तदुत्पादकत्वे द्वारमाह - शुद्धात्मा शुद्धचित्तः तपसा विचारेण दान्तो जितेन्द्रियः । निवृत्तद्वेषाणां सर्वभूताभयप्रदानां योगिनां यः कामो ब्रह्मावाप्तिविषयस्तद्वान् ॥१७॥

अरागमोहो निर्द्वन्द्वो न शोचति न सज्जते ।
न कर्ता कारणानां च न कार्याणामिति स्थितिः ॥१८॥

कारणानां कर्मणां कार्याणां फलभोगानाम् ॥१८॥

न चाहङ्कारयोगेन मनः प्रस्थापयेत्क्वचित् ।
न चार्थग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः ॥१९॥

प्रस्थापयेत् सज्जीकुर्यात् । क्वचित्कर्मकर्तृत्वे भोगकर्तृत्वे वा ॥१९॥

ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान् ध्याननिश्चयः ।
ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात् ॥२०॥

ध्यानक्रियैव परा उत्कृष्टत्वेनाभिमता यस्य । ध्याने श्रद्धावानित्यर्थः । अत एव ध्यानवान् ध्याननिष्ठः । ध्यानद्वारकस्तत्त्वनिश्चयो यस्य स ध्याननिश्चयः । ध्याने ध्यानालम्बने समाधिं चित्तैकाग्र्यम् उत्पाद्य तदपि आलम्बनम् ॥२०॥

स वै तस्मावस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखम् ।
निरिच्छस्त्यजति प्राणान् ब्राह्मीं संविशते तनुम् ॥२१॥

तस्यां त्यक्तसर्वालम्बनायां सर्वत्यागकृतः निर्बीजसमाधिस्तस्य सुखं प्रत्यगानन्दम् । विशते इत्यपकृष्यते । को विशते यो निरिच्छः योगफलेऽणिमादावपीच्छारहितः । प्राणान् प्राणमनोबुद्धीन्द्रियात्मकं लिङ्गशरीरं लोकान्तरगतिसाधनं यस्त्यजति स ब्राह्मीं तनुम् । सुखमिति सामानाधिकरण्यं तत् प्रविशति नतूत्क्रामति । तथा च श्रुतिः - ’योऽकामो निष्काम आप्तकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते' इति । तस्य शुद्धब्रह्मविदः अत्रात्मनि समवनीयन्ते एकीभावेन विलीयन्ते इति श्रुतिपदानामर्थः ॥२१॥

अथवा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम् ।
उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते ॥२२॥

ब्रह्मकायो ब्रह्मस्वरूपसुखं तस्य निषेवणं चेन्नेच्छति । तर्हि उत्क्रामति । न जायते नैव जन्म प्राप्नोति योगी स्वेच्छया कैवल्यं वा ब्रह्मलोकं वा गच्छति न तु संसारं प्राप्नोतीत्यर्थः । मार्गस्थः देवयानमार्गस्थः । श्रीमद्भागवतेऽप्येतद्दर्शितं 'यदि प्रयास्यन्नृप पारमेष्ठ्यम्' इत्यादिना ॥२२॥

आत्मबुद्ध्या समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः ।
अमृतं विरजः शुद्धमात्मानं प्रतिपद्यते ॥२३॥

आत्मबुद्ध्या तत्त्वसाक्षात्कारेण विरजः रजोगुणयुक्तं कार्यब्रह्मभावरूपम् आपेक्षिकम् । अमृतं यथाऽऽहुः - 'आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते' इति । तदन्यद्विरजः आत्यन्तिकममृतं समास्थाय सम्यगास्थाय विषयीकृत्य शान्तीभूतो निष्कामः । निरामयः जरामरणवर्जितः । विशुद्धं निष्कलम् आत्मानं प्रतिपद्यते ॥२३॥

युधिष्ठिर उवाच। गतीनामुत्तमा प्राप्तिः कथिता जापकेष्विह ।
एकैवैषा गतिस्तेषामुत यान्त्यपरामपि ॥१॥

जापकानां योगसिद्धिप्राप्तिद्वारा जरामरणराहित्यम् इच्छया देहत्यागो ब्रह्मलोकं प्रति गमनं विशुद्धकैवल्यं चेत्युक्तम् इतोऽपि अन्या काचित्तेषां गतिरस्तीति पृच्छति - गतीनामिति । प्राप्तिः गतिः ॥१॥

भीष्म उवाच। शृणुष्वावहितो राजन् जापकानां गतिं विभो ।
यथा गच्छन्ति निरयाननेकान्पुरुषर्षभ ॥२॥

इतोऽन्याः गतयः पूर्वोक्तगतितो हीना इति सूचयन् तासु निरयपदं प्रयुञ्जान एवोत्तरयति - शृणुष्वेति ॥२॥

यथोक्तपूर्वं पूर्वं यो नानुतिष्ठति जापकः ।
एकदेशक्रियश्चात्र निरयं स च गच्छति ॥३॥

एकदेशेति । अपूर्णाङ्गजपपर इत्यर्थः ॥३॥

अवमानेन कुरुते न प्रीयति न हृष्यति ।
ईदृशो जापको याति निरयं नात्र संशयः ॥४॥

अवमानेन अश्रद्धया जपे प्रीत्यादिरहितः ॥४॥

अहङ्कारकृतश्चैव सर्वे निरयगामिनः ।
परावमानी पुरुषो भविता निरयोपगः ॥५॥

अहङ्कारकृतः दर्पवन्तः पुरुषः जापकः ॥५॥

अभिध्यापूर्वकं जप्यं कुरुते यश्च मोहितः ।
यत्रास्य रागः पतति तत्र तत्रोपपद्यते॥६॥

अभिध्या फलाभिसन्धिः यत्र फले रागः प्रीतिः तत्र तत्फलभोगनिमित्तम् उपपद्यते योग्यं देहं प्राप्नोति ॥६॥

अथैश्वर्यप्रवृत्तेषु जापकस्तत्र रज्यते ।
स एव निरयस्तस्य नासौ तस्मात्प्रमुच्यते ॥७॥

ऐश्वर्यम् अणिमादिकं तस्य प्रवृत्तानि प्रवृत्तयस्तेषु प्रवर्तमानेष्वणिमादिष्वित्यर्थः । स एव तत्र राग एव ॥७॥

रागेण जापको जप्यं कुरुते तत्र मोहितः ।
यत्रास्य रागः पतति तत्र तत्रोपपद्यते ॥८॥

तत्र ऐश्वर्यविषये रागेण मोहितः ॥८॥

दुर्बुद्धिरकृतप्रज्ञश्चले मनसि तिष्ठति ।
चलामेव गतिं याति निरयं वा नियच्छति ॥९॥

दुष्टा भोगासक्ता बुद्धिर्यस्य स दुर्बुद्धिः । अकृतप्रज्ञः भोगानां दुरन्तताज्ञानशून्यः ॥९॥

अकृतप्रज्ञको बालो मोहं गच्छति जापकः ।
स मोहान्निरयं याति तत्र गत्वाऽनुशोचति ॥१०॥

दृढग्राही करोमीति जाप्यं जपति जापकः ।
न सम्पूर्णो न संयुक्तो निरयं सोऽनुगच्छति ॥११॥

न संपूर्णो न संयुक्त इत्यस्य अविरक्तोऽपि हठेन त्यक्तभोग इत्यर्थः ॥११॥

युधिष्ठिर उवाच। अनिवृत्तं परं यत्तदव्यक्तं ब्रह्मणि स्थितम् ।
तद्भूतो जापकः कस्मात्स शरीरमिहाविशेत् ॥१२॥

अनिवृत्तं स्वाभाविकम् अनागन्तुकत्वात् । अनिमित्तमिति पाठेऽपि स एवार्थः । अव्यक्तं वाङ्मनसातीतं ब्रह्मणि प्रणवे स्थितं तद्द्वारा प्राप्यं तद्भूतः ब्रह्मभावं गतः ॥१२॥

भीष्म उवाच। दुष्प्रज्ञानेन निरया बहवः समुदाहृताः ।
प्रशस्तं जापकत्वं च दोषाश्चैते तदात्मकाः ॥१३॥

दुष्प्रज्ञानेन कामाक्रान्तया बुद्ध्या । दोषाः रागादयः तदात्मकाः दुष्प्रज्ञानात्मकाः ॥१३॥

युधिष्ठिर उवाच। कीदृशं निरयं याति जापको वर्णयस्व मे ।
कौतूहलं हि राजन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥१॥

निरयपदार्थं प्रसिद्धं गृहीत्वा पृच्छति - कीदृशमिति । कौतूहलं शुभकर्तुरपि अशुभनिरयप्राप्तिरित्याश्चर्यम् ॥१॥

भीष्म उवाच। धर्मस्यांशप्रसूतोऽसि धर्मिष्ठोऽसि स्वभावतः ।
धर्ममूलाश्रयं वाक्यं शृणुष्वावहितोऽनघ ॥२॥

धर्ममूलं वेदः परमात्मा च तौ आश्रयौ यस्य ॥२॥

अमूनि यानि स्थानानि देवानां परमात्मनाम् ।
नानासंस्थानवर्णानि नानारूपफलानि च ॥३॥

अमूनि वक्ष्यमाणानि परमात्मनां महाबुद्धीनां देवानां दिव्यदेहानां संस्थानानि आकृतयः। वर्णाः श्वेतपीताद्याः नानारूपाणि अनेकविधानि ॥३॥

दिव्यानि कामचारीणि विमानानि सभास्तथा ।
आक्रीडा विविधा राजन् पद्मिन्यश्चैव काञ्चनाः ॥४॥

आक्रीडाः क्रीडास्थानानि उद्यानानि ॥४॥

चतुर्णां लोकपालानां शुक्रस्याथ बृहस्पतेः ।
मरुतां विश्वदेवानां साध्यानामश्विनोरपि ॥५॥

रुद्रादित्यवसूनां च तथाऽन्येषां दिवौकसाम् ।
एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः ॥६॥

परमात्मनः स्थानस्येति परमात्मा भिन्नं स्थानमपेक्ष्येत्यर्थः ॥६॥

अभयं चानिमित्तं च न तत्क्लेशसमावृतम् ।
द्वाभ्यां मुक्तं त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च ॥७॥

एतदेव वर्णयति त्रिभिः - अभयमिति । अभयं नाशभयशून्यम् । यतः अनिमित्तं स्वभावसिद्धम् । क्लेशाः अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः तैः समावृतं च न । असंगत्वादागन्तुकमपि भयं तत्र नास्तीत्यर्थः । द्वाभ्यां प्रियाप्रियाभ्यां मुक्तम् । 'अशरीरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' इति श्रुतेः । यतस्त्रिभिर्गुणैः प्रियाप्रियहेतुभिः मुक्तं गुणातीतत्वमपि कुतः । यतोऽष्टाभिः पुरीभिः -

'भूतेन्द्रियमनोबुद्धिर्वासना कर्म वायवः ।
अविद्या चेत्यमुं वर्गमाहुः पुर्यष्टकं बुधाः॥'

इत्युक्ताभिर्मुक्तं कार्यनिवृत्तिर्लक्ष्यत इत्यर्थः । एतदपि कुतः त्रिभिः ज्ञेयज्ञानज्ञातृभावैर्मुक्तम् ॥७॥

चतुर्लक्षणवर्जं तु चतुष्कारणवर्जितम् ।
अप्रहर्षमनानन्दमशोकं विगतक्लमम् ॥८॥

इदमपि कुतः । यतश्चतुर्लक्षणवर्जं लक्ष्यते ज्ञायते विषयस्वरूपमेभिस्तानि लक्षणानि दृष्टिश्रुतिमातविज्ञातयः । रूपादिहीनत्वान्न प्रत्यक्षस्य विषयः । गुणजातिक्रियाहीनत्वात् न शब्दस्य । असंगत्वेन सम्बन्धाग्रहान्नानुमानस्य । सर्वसाक्षित्वेनाजडत्वाच्च न बुद्धेः । तथा च श्रुतिः - 'न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येर्न श्रुतेः श्रोतार शृणुयात् न मतेर्मन्तारमन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः' इति चतुष्कारणवर्जितम् उक्तैरेव दृष्ट्यादिविषयत्वकारणैः रूपादिमत्त्वादिभिर्वर्जितम् । तथा च श्रुतयः 'अस्थूलमनणु' इत्याद्याः परमात्मनि सर्वविशेषान्निषेधन्ति । पूर्वत्र द्वाभ्यां युक्तमिति पाठे तु पूर्वार्धेन प्रियाप्रियादियोगमात्मन्यध्यारोप्य उत्तरार्धेन तदपवाद इति ध्येयं भ्रान्त्या प्रियादियुक्तमपि तत्त्वतो न दर्शनादिविषयः इत्यर्थः । प्रहर्षम् इष्टविषयलाभजं सुखम् । आनन्दस्तद्भोगजं सुखम् । ताभ्यां हीनमप्रहर्षमनानन्दम् । शोक आन्तरं दुःखं क्लमो बाह्यं दुःखं ताभ्यां हीनम् अशोकं विगतक्लमम् ॥८॥

कालः सम्पद्यते तत्र कालस्तत्र न वै प्रभुः ।
स कालस्य प्रभू राजन् स्वर्गस्यापि तथेश्वरः ॥९॥

काल इति । संपद्यते उत्पद्यते । यत्तु अतीतानागतादिव्यवहारहेतुरखण्डदण्डायमानः कालो नाम नित्यं तत्त्वान्तरमस्ति । तस्य चोपाधिर्जन्यवस्तुमात्रमिति वदन्ति । तत्रः उपाधय एव स्वस्यातीतत्वादिव्यवहारहेतवो भवन्ति । किमन्तर्गडुना कालेनेत्यभिप्रेत्योक्तम् - कालः संपद्यत इति । न प्रभुरित्याद्यन्तशून्यं तद्वस्त्विति दर्शितम् ॥९॥

आत्मकेवलतां प्राप्तस्तत्र गत्वा न शोचति ।
ईदृशं परमं स्थानं निरयास्ते च तादृशाः ॥१०॥

आत्मनः प्रतीचः केवलतां त्रिपुट्या अभावेने एकाकितां तत्र परमे स्थाने ॥१०॥

एते ते निरयाः प्रोक्ताः सर्व एव यथातथम् ।
तस्य स्थानवरस्येह सर्वे निरयसंज्ञिताः ॥११॥

स्थानवरस्य स्थानवरापेक्षया ॥११॥

युधिष्ठिर उवाच। कालमृत्युयमानां ते इक्ष्वाकोर्ब्राह्मणस्य च ।
विवादो व्याहृतः पूर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥१॥

आख्यायिकामुखेन जापकस्य वश्या यमाद‌यो भवन्ति स च स्वं परं च तारयति तेन च सत्यादिकं रक्षणीयं दम्भादिकं च त्याज्यमिति निरूपयति अध्यायद्वयेन - कालेत्यादिना । आयुःपरिच्छेदिका देवता कालः । प्राणवियोजिका मृत्युः पुण्यापुण्यफलदायिका यमः तत् तम् ॥१॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य तद्वृत्तं ब्राह्मणस्य च ॥२॥

सूर्यपुत्रस्य यमस्य ॥२॥

कालस्य मृत्योश्च तथा यद्वृत्तं तन्निबोध मे ।
यथा स तेषां संवादो यस्मिन्स्थानेऽपि चाभवत् ॥३॥

ब्राह्मणो जापकः कश्चिद्धर्मवृत्तो महायशाः ।
षडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः ॥४॥

जापकः मन्त्राध्ययनपरः षडङ्गानि शिक्षादीनि हृदयादीनि वा वेत्तीति षडङ्गवित् ॥४॥

तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु बभूव ह ।
वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः ॥५॥

अपरोक्षं तत्त्वदर्शनात्मकम् ॥५॥

सोद्यं ब्राह्मं तपस्तेपे संहितां संयतो जपन् ।
तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम् ॥६॥

सोद्यं वादोऽर्थज्ञानं भासनोपसंभाषेतिसूत्रे वदेर्ज्ञानार्थत्वानुवादात् तेन सह सोद्यं वदः सुपि क्यप् चेति क्यप् यजादित्वात्संप्रसारणम् । ब्राह्मं ब्राह्मणयोग्यम् । तपः स्वधर्मानुष्ठानम् । सोऽन्त्यमिति पाठेन्त्यम् उत्तमम् ॥६॥

स देव्या दर्शितः साक्षात् प्रीताऽस्मीति तदा किल ।
जष्यमावर्तयंस्तूष्णीं न स तां किञ्चिदब्रवीत् ॥७॥

देव्या सावित्र्या दर्शितः दर्शनदानेनानुगृहीतः ॥७॥

तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदा ।
वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत् ॥८॥

समाप्तजप्यस्तूत्त्थाय शिरसा पादयोस्तदा ।
पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत् ॥९॥

दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम ।
यदि चापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः ॥१०॥

सावित्र्युवाच । किं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते ।
प्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत्ते भविष्यति ॥११॥

इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित् ।
जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः ॥१२॥

मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभे ।
तत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत ॥१३॥

समाधिः नियमः ॥१३॥

इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्यया ।
निरयं नैव याता त्वं यत्र याता द्विजर्षभाः ॥१४॥

निरयं स्वर्गं क्षयिणं याता यास्यसि याताः गताः ॥१४॥

यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमनिन्दितम् ।
साधये भविता चैतद्यत्त्वयाऽहमिहार्थिता ॥१५॥

अनिमित्तम् अजन्यं यत् जप्ये मे रमतां मन इति ॥१५॥

नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति ।
कालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम् ॥१६॥

जप जपं कुरु तेन कालादीनां तव भयं नास्तीत्यर्थः ॥१६॥

भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः ।
भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम् ॥१७॥

ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तथा ।
सदा दान्तो जितक्रोधः सत्यसन्धोऽनसूयकः ॥१८॥

समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतः ।
साक्षात्प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम् ॥१९॥

दर्शयामास द्विजाय आत्मानं दर्शितवान् ॥१९॥

धर्म उवाच । द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतः ।
जप्यस्यास्य फलं यत्तत्सम्प्राप्तं तच्च मे शृणु ॥२०॥

जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः ।
देवानां निलयान्साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि ॥२१॥

प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान्यथेप्सितान् ।
त्यक्त्वाऽऽत्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि ॥२२॥

ब्राह्मण उवाच। किं नु लोकैर्हि मे धर्म गच्छ त्वं च यथासुखम् ।
बहुदुःखसुखं देहं नोत्सृजेयमहं विभो ॥२३॥

किंत्विति । त्यक्त्वाऽऽत्मनः शरीरमित्यनुषज्यते । अवते शब्दं करोतीत्युत् उङ्शब्दे जापकोऽहं बहुना दुःखेन मिश्रं सुखं यत्र तं देहं देहान्तरं न सृजेयं किं तु अनेनैव देहेन मुक्तः स्यामित्यर्थः । तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति श्रौतनिर्वचनात् उत् सर्वपापहीनोऽहं देहं न सृजेयमिति वा । कैवल्याधिकारित्वान्ममेति भावः ॥२३॥

धर्म उवाच । अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुङ्गव ।
स्वर्गमारोह भो विप्र किं वा वै रोचतेऽनघ ॥२४॥

ब्राह्मण उवाच। न रोचये स्वर्गवासं विना देहमहं विभो ।
गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनाऽऽत्मना ॥२५॥

अदेहम् अशरीरमात्मानं विना तं परित्यज्य अनात्मसुखे मम रुचिः श्रद्धा वा नास्तीत्यहमिदं शरीरं न त्यक्ष्यामीत्यर्थः ॥२५॥

धर्म उवाच । अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भव ।
गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि ॥२६॥

कृत्वाऽलं मा कुर्वित्यर्थः । अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वेति कृञः क्त्वा ॥२६॥

ब्राह्मण उवाच। रमे जपन् महाभाग किं नु लोकैः सनातनैः ।
सशरीरेण गन्तव्यं मया स्वर्गं न वा विभो ॥२७॥

नवेति । देहेनापि सह स्वर्गतिरल्पैव जपफलादिति भावः ॥२७॥

धर्म उवाच । यदि त्वं नेच्छसे त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विज ।
एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः ॥२८॥

भीष्म उवाच। अथ वैवस्वतः कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो ।
ब्राह्मणं तं महाभागमुपगम्येदमब्रुवन् ॥२९॥

यम उवाच । तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च ।
फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे ॥३०॥

काल उवाच । यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तमनुत्तमम् ।
कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः ॥३१॥

मृत्युरुवाच । मृत्यु मां विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम् ।
कालेन चोदितो विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै ॥३२॥

ब्राह्मण उवाच। स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने ।
मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः ॥३३॥

भीष्म उवाच। अयं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागमे ।
अब्रवीत्परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः ॥३४॥

तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतः ।
इक्ष्वाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभो ॥३५॥

सर्वानेव तु राजर्षिः सम्पूज्याथ प्रणम्य च ।
कुशलप्रशनमकरोत्सर्वेषां राजसत्तमः ॥३६॥

तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं तथैव च ।
अब्रवीद्ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम् ॥३७॥

स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद्यदिहेच्छसि ।
स्वशक्त्या किं करोमीह तद्भवान्प्रब्रवीतु माम् ॥३८॥

राजोवाच । राजाऽहं ब्राह्मणश्च त्वं यदा षट्कर्मसंस्थितः ।
ददानि वसु किंचित्ते प्रथितं तद्वदस्व मे ॥३९॥

जापकस्यामुष्मिकमुखे निःस्पृहत्वं प्रदर्श्य ऐहिकसुखेऽपि निःस्पृहत्वमाख्यायिकयैव ज्ञापयति -राजाऽहमिति । प्रथितं स्वर्णरत्नादि वदस्व आज्ञापय यजनयाजने अध्ययनाध्यापने दानप्रतिग्रहौ चेति षट्कर्माणि । तेषां मध्ये प्रतिग्रहस्यान्तर्भावादित्याशयः ॥३९॥

ब्राह्मण उवाच। द्विविधा ब्राह्मणा राजन् धर्मश्च द्विविधः स्मृतः ।
प्रवृत्ताश्च निवृत्ताश्च निवृत्तोऽहं प्रतिग्रहात् ॥४०॥

तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप ।
अहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददामि ते ।
ब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम् ॥४१॥

राजोवाच । क्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित् ।
प्रयच्छ युद्धमित्येवंवादिनः स्मो द्विजोत्तम ॥४२॥

ब्राह्मण उवाच। तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप ।
अन्योन्यस्यान्तरं नास्ति यदिष्टं तत् समाचर ॥४३॥

राजोवाच । स्वशक्त्याहं ददानीति त्वया पूर्वमुदाहृतम् ।
याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज ॥४४॥

ब्राह्मण उवाच। युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे ।
न च युद्धं मया साधु किमर्थं याचसे पुनः ॥४५॥

राजोवाच । वाग्वज्रा ब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनः ।
वाग्युद्धं तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह ॥४६॥

ब्राह्मण उवाच। सैवाद्यापि प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम् ।
ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति मा चिरम् ॥४७॥

राजोवाच । यत्तद्वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता त्वया ।
फलं प्राप्तं तत्प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान् यदि ॥४८॥

ब्राह्मण उवाच। परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मया ।
अर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य ह्यवाप्नुहि ॥४९॥

अथवा सर्वमेवेह मामकं जापकं फलम् ।
राजन्प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि ॥५०॥

राजोवाच । कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद्याचितं मया ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किञ्च तस्य फलं वद ॥५१॥

कृतम् अलं सर्वेण जपफलेन ॥५१॥

ब्राह्मण उवाच। फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया ।
अयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः ॥५२॥

यज्जपितं जप्यं तस्येति शेषः ॥५२॥

राजोवाच । अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं किं मे करिष्यति ।
फलं ब्रवीषि धर्मस्य न चेज्जप्यकृतस्य माम् ।
प्राप्नोतु तत्फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम् ॥५३॥

ब्राह्मण उवाच। नाददेऽपरवक्तव्यं दत्तं चास्य फलं मया ।
वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममाद्य तव चैव हि ॥५४॥

अपरवक्तव्यं वाक्यान्तरं नाददे नाङ्गीकुर्वे ॥५४॥

नाभिसन्धिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कदाचन ।
जष्यस्य राजशार्दूल कथं वेत्स्याम्यहं फलम् ॥५५॥

अभिसन्धिः कामः निष्कामस्य जपस्यानन्तं फलमिति भावः ॥५५॥

ददस्वेति त्वया चोक्तं ददानीति मया तथा ।
न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव ॥५६॥

दूषयिष्यामि अन्यथा करिष्यामि ॥५६॥

अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसि ।
महानधर्मो भविता तव राजन्मृषा कृतः ॥५७॥

न युक्तं तु मृषा वाणी त्वया वक्तुमरिन्दम् ।
तथा मयाऽप्यभिहितं मिथ्या कर्तुं न शक्यते ॥५८॥

संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम् ।
तद्गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान् ॥५९॥

इहागम्य हि मां राजन् जाप्यं फलमयाचथाः ।
तन्मे निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्ये स्थिरोऽपि च ॥६०॥

मे मया निसृष्टं दत्तम् ॥६०॥

नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान् स तारयेत् ।
कुत एव जनिष्यांस्तु मृषावादपरायणः ॥६१॥

न यज्ञफलदानानि नियमास्तारयन्ति हि ।
यथा सत्यं परे लोके तथेह पुरुषर्षभ ॥६२॥

तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यन्ति च यत्तपः ।
शतैः शतसहस्रैश्च तैः सत्यान्न विशिष्यते ॥६३॥

न विशिष्यते न विशेषः क्रियते ॥६३॥

सत्यमेकाक्षरं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तपः ।
सत्यमेकाक्षरो यज्ञः सत्यमेकाक्षरं श्रुतम् ॥६४॥

एकः अतुल्यः अक्षरः अविनाशी ॥६४॥

सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम् ।
सत्याद्धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥६५॥

सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं विद्यास्तथा विधिः ।
व्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्यमेव च ॥६६॥

प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं सन्ततिरेव च ।
सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ॥६७॥

सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती ॥६८॥

तुलामारोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम् ।
समकक्षां तुलयतो यतः सत्यं ततोऽधिकम् ॥६९॥

यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते ।
किमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि ॥७०॥

सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाः ।
कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम् ॥७१॥

देहीति उक्त्वेति शेषः ॥७१॥

यदि जप्यफलं दत्तं मया नैषिष्यसे नृप ।
धर्मेभ्यः सम्परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि ॥७२॥

संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति ।
उभावानृतिकावेतौ न मृषा कर्तुमर्हसि ॥७३॥

राजोवाच । योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विज ।
दातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम् ॥७४॥

ब्राह्मण उवाच। न च्छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम् ।
इहाऽऽगम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम् ॥७५॥

न च्छन्दयामि प्रतिगृह्णीष्वेति न प्रार्थितवानस्मि ॥७५॥

धर्म उवाच । अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्त मां धर्ममागतम् ।
द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च ॥७६॥

अविवाद इति । राहूपरागादौ प्रतिग्रहमनिच्छति ब्राह्मणे यत्प्रकारान्तरेण दानं तद्दातुः फलावहं प्रतिग्रहीतुश्च न दोषकरमिति भावः । तथा च स्मृतिः -

’मनसा पात्रमुद्दिश्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ।
दाता तत्फलमाप्नोति प्रतिग्राही न दोषभाक्॥’

इति ॥७६॥

स्वर्ग उवाच । स्वर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम् ।
अविवादोऽस्तु युवयोरुभौ तुल्यफलौ युवाम् ॥७७॥

स्वर्गमिति । पुण्यस्य दानेन पुण्यं वर्धते न तु धनमिव दानेन हीयत इत्यर्थः ॥७७॥

राजोवाच । कृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्गं यथागतम् ।
विप्रो यदीच्छते गन्तुं चीर्णं गृह्णातु मे फलम् ॥७८॥

ब्राह्मण उवाच। बाल्ये यदि स्यादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितः ।
निवृत्तलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन् ॥७९॥

निवृत्तं मां चिराद्राजन्विप्रलोभयसे कथम् ।
स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप ।
तपःस्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात् ॥८०॥

राजोवाच । यदि विप्र विसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम् ।
आवयोर्यत्फलं किञ्चित्सहितं नौ तदस्त्विह ॥८१॥

द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाः ।
यदि धर्मः श्रुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ ॥८२॥

मा वा भूत्सहभोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहि ।
प्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः ॥८३॥

भीष्म उवाच। ततो विकृतवेषौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ ।
गृहीत्वाऽन्योन्यमावेष्ट्य कुचैलावूचतुर्वचः ॥८४॥

द्वौ पुरुषौ कामक्रोधौ ॥८४॥

न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरः ।
इहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजानुशासकः ॥८५॥

सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान् ।
अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम् ॥८६॥

तावुभौ सुभृशं तप्तौ राजानमिदमूचतुः ।
परीक्ष्य त्वं यथा स्यावो नावामिह विगर्हितौ ॥८७॥

विरूप उवाच । धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम् ।
ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते ॥८८॥

प्रार्थना हि राज्ञोऽननुरूपेति तस्य कामो विकृतसंज्ञः । शान्तिस्वभावस्यापि जापकस्य याचित्वाऽपि दीयमानं न गृह्णातीति राजानं प्रति यः क्रोधः स विरूपसंज्ञः । गोः फलं वाचं धेनुमुपासीतेति श्रुतेर्धेनुसरूपाया वाचः जपस्य फलमित्यर्थः ॥८८॥

विकृत उवाच । न मे धारयते किञ्चिद्विरूपोऽयं नराधिप ।
मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वां सत्याभासं नराधिप ॥८९॥

राजोवाच । विरूप किं धारयते भवानस्य ब्रवीतु मे ।
श्रुत्वा तथा करिष्येऽहमिति मे धीयते मनः ॥९०॥

विरूप उवाच । शृणुष्वावहितो राजन् यथैतद्धारयाम्यहम् ।
विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नराधिप ॥९१॥

अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुराऽनघ ।
धेनुर्विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने ॥९२॥

धेनुर्वाक् विप्राय परमेश्वराय धर्मप्राप्त्यर्थं न तु स्वार्थम् ॥९२॥

तस्याश्चायं मया राजन् फलमभ्येत्य याचितः ।
विकृतेन च मे दत्तं विशुद्धेनान्तरात्मना ॥९३॥

ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये ।
गावौ च कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने ॥९४॥

ततो मे मया पशुद्वयदानेन मया जपयज्ञफलं प्राप्तम् इदानीमस्मात्तदहं नेच्छामीत्यर्थः ॥९४॥

ते चोञ्च्छवृत्तये राजन्मया समपवर्जिते ।
यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो ॥९५॥

इहाद्यैव गृहीत्वा तु प्रयच्छेद्विगुणं फलम् ।
एवं स्यात्पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः कोऽत्र दोषवान् ॥९६॥

इहेति । प्रतिगृह्यापि पुनः प्रतिदानं करिष्यामीत्यर्थः ॥९६॥

एवं विवदमानौ स्वस्त्वामिहाभ्यागतौ नृप ।
कुरु धर्ममधर्मं वा विनये नौ समादध ॥९७॥

यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै ।
भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयिताऽद्य नौ ॥९८॥

राजोवाच । दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात्त्वमद्य वै ।
यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं तथा गृह्णीष्व मा चिरम् ॥९९॥

विकृत उवाच । धारयामीत्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया ।
नायं मे धारयत्यद्य गच्छतां यन वाञ्छति ॥१००॥

धारयामीति । अप्रतिग्रहेणैवाहमेतमनृणं करोमीत्यर्थ ॥१००॥

राजोवाच । ददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे ।
दण्ड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः ॥१०१॥

विकृत उवाच । मयाऽस्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत्कथं पुनः ।
काममत्रापराधो मे दण्डमाज्ञापय प्रभो ॥१०२॥

विरूप उवाच । दीयमानं यदि मया नेषिष्यसि कथञ्चन ।
नियंस्यति त्वां नृपतिरयं धर्मानुशासकः ॥१०३॥

विकृत उवाच । स्वं मया याचितेनेह दत्तं कथमिहाद्य तत् ।
गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते ॥१०४॥

ब्राह्मण उवाच। श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयोः कथितं द्वयोः ।
प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद्गृहाणाविचारितम् ॥१०५॥

राजोवाच । प्रस्तुतं सुमहत्कार्यमनयोर्गह्वरं यथा ।
जापकस्य दृढीकारः कथमेतद्भविष्यति ॥१०६॥

यदि तावन्न गृह्णामि ब्राह्मणेनापवर्जितम् ।
कथं न लिप्येयमहं पापेन महताऽद्य वै ॥१०७॥

तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः ।
नेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा ॥१०८॥

स्वधर्मः परिपाल्यस्तु राज्ञामिति विनिश्चयः ।
विप्रधर्मश्च गहनो मामनात्मानमाविशत् ॥१०९॥

ब्राह्मण उवाच। गृहाण धारयेऽहं च याचितं संश्रुतं मया ।
न चेद्ग्रहीष्यसे राजन् शपिष्ये त्वां न संशयः ॥११०॥

राजोवाच । धिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः ।
इत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति ॥१११॥

एष पाणिरपूर्वं मे निक्षेपार्थं प्रसारितः ।
यन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम् ॥११२॥

निक्षेपार्थं प्रतिगृह्य प्रदानार्थम् ॥११२॥

ब्राह्मण उवाच। संहितां जपता यावान् गुणः कश्चित्कृतो मया ।
तत्सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किञ्चिदिहास्ति मे ॥११३॥

राजोवाच । जलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तम ।
सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान् ॥११४॥

समं दानस्य प्रतिदानेन तुल्यमस्तु सहैवेति तवैव तुभ्यं मया प्रतिदत्तमित्यर्थः ॥११४॥

विरूप उवाच । कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान् ।
सहेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च ॥११५॥

कामक्रोधाविति । अत्र प्रतिग्रहीतुरनधिकारित्वाद्दातुर्दानसममेव पुण्यम् । अन्यथा पुण्यप्रदानेन बहुगुणा पुण्यवृद्धिरेव स्यादिति भावः । कारितः प्रवर्तितः त्वंपदार्थः राजाऽत्र संबोध्यः ॥११५॥

नायं धारयते किञ्चिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता ।
कालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम् ॥११६॥

नायमिति । आख्यायिकातात्पर्यमाह - त्वकृते राज्ञो बोधार्थम् ॥११६॥

सर्वमन्योन्यनिष्कर्षे निघृष्टं पश्यतस्तव ।
गच्छ लोकान् जितान् स्वेन कर्मणा यत्र वाञ्च्छसि ॥११७॥

निघृष्टं परीक्षितम् ॥११७॥

भीष्म उवाच। जापकानां फलावाप्तिर्मया ते सम्प्रदर्शिता ।
गतिः स्थानं च लोकाश्च जापकेन यथा जिताः ॥११८॥

जापकानामिति । गतिर्मुक्तिः स्थानं ब्रह्मलोकः लोकाः सूर्यादिस्थानानि एते यथा जितास्तथा कीर्तयिष्ये इति शेषः ॥११८॥

प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
अथवाऽग्निं समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा ॥११९॥

तेषु स्थानमाह - प्रयातीति । विरक्तस्य फलमुक्त्वा रागिणां लोकानाह - अथवेति । अग्निम् अग्मिलोकम् एवमुत्तरत्र ॥११९॥

स तैजसेन भावेन यदि तत्र रमत्युत ।
गुणांस्तेषां समाधत्ते रागेण प्रतिमोहितः ॥१२०॥

तैजसेन तेजोमयेन स्वप्नरूपेण ॥१२०॥

एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगः ।
सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन् ॥१२१॥

भूमिशरीरे घनेऽपि गच्छति तथा आकाशशरीरे निरालम्बेऽपि गच्छति तेषां सूर्यादिलोकपालानां गुणान् प्रकाशकत्वादीन् ॥१२१॥

अथ तत्र विरागी स गच्छति त्वथ संशयम् ।
परमव्ययमिच्छन्स तमेवाविशते पुनः ॥१२२॥

अथेति । तत्राग्न्यादौ तमेवं परमेष्ठिनमेव परमुत्कृष्टम् अव्ययं मोक्षं क्रमतः इच्छन् ॥१२२॥

अमृताच्चामृतं प्राप्तः शान्तीभूतो निरात्मवान् ।
ब्रह्मभूतः स निर्द्वन्द्वः सुखी शान्तो निरामयः ॥१२३॥

अमृतात् परमेष्ठिभावात् आपेक्षिकामृतात् अमृतं कैवल्याख्यं मुख्यामृतम् । शान्तीभूतः निष्कामः । निरात्मवान् आत्मा बुद्धिस्तद्वान् अहंकारस्तद्वर्जितः । अत एव ब्रह्मभूतः निर्द्वन्द्वः सुखदुःखाद्यतीतः । निरामयः द्वैतदर्शनहीनः ॥१२३॥

ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम् ।
अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत्प्रतिपद्यते ॥१२४॥

ब्रह्मैव स्थानं ब्रह्मस्थानम् अनावर्तम् आवृत्तिशून्यम् ॥१२४॥

चतुर्भिर्लक्षणीनं तथा षड्भिः सषोडशैः ।
पुरुषं तमतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते ॥१२५॥

जापकानां पार्यन्तिकफलमाह - चतुर्भिरिति । चतुर्भिः प्रत्यक्षागमानुमानचेतोभिः लक्षणैः लक्ष्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ज्ञापकैर्हीनं रूपगुणसम्बन्धजडत्वादिभिः पूर्वोक्तैर्विरहितम् अत एव षड्भिरूर्मिभिः अशनापिपासाभ्यां प्राणधर्माभ्या शोकमोहाभ्यां चित्तधर्माभ्यां जरामृत्युभ्यां देहधर्माभ्यां च हीनं च तदन्यत्वात् अत एव प्राणाद्यात्मकषोडशकगणेनैव तेऽशनादयः सहितास्तैः प्राणाद्याश्च प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोकेषु नाम चेति श्रुत्युक्ताः । आकाशं कारणं ब्रह्मातिक्रम्य पुरुषमनुपाधिचिन्मात्रं प्रतिपद्यत इति सम्बन्धः ॥१२५॥

अथ नेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठति ।
यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते ॥१२६॥

नेच्छति । पुरुषप्राप्तिमिति शेषः । सर्वं सर्वात्मकं तत् आकाशाख्यं कारणम् अधितिष्ठति तदभिमानी भवति यच्चेत्यनेन 'स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति' इत्यादिश्रुतेरर्थः सत्यकामः सत्यसंकल्पश्च विद्वानिति दर्शितम् ॥१२६॥

अथवा चेक्षते लोकान्सर्वान्निरयसंज्ञितान् ।
निस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्र वै रमते सुखम् ॥१२७॥

अथवेति । परवैराग्यवतः सर्वलोकत्यागोऽपि भवतीत्याह - तत्र निर्गुणे ॥१२७॥

एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥१२८॥

युधिष्ठिर उवाच। किमुत्तरं तदा तौ स्म चक्रतुस्तस्य भाषिते ।
ब्राह्मणो वाऽथवा राजा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥

किमिति । उत्तरं समालोकास्तवास्य चेति विरूपवाक्यश्रवणानन्तरम् । तौ इक्ष्वाकुपैप्पलादी तस्य विरूपस्य भाषिते वचने विषये ॥१॥

अथवा तौ गतौ तत्र यदेतत्कीर्तितं त्वया ।
संवादो वा तयोः कोऽभूत्किं वा तौ तत्र चक्रतुः ॥२॥

यदेतत् - सद्योमुक्तिक्रममुक्तिलोकान्तरप्राप्तिरिति त्रयम् ॥२॥

भीष्म उवाच। तथेत्येवं प्रतिश्रुत्य धर्मं सम्पूज्य च प्रभो ।
यमं कालं च मृत्युं च स्वर्गं सम्पूज्य चार्हतः ॥३॥

अर्हतः पूज्यान् ॥३॥

पूर्वं ये चापरे तत्र समेता ब्राह्मणर्षभाः ।
सर्वान्सम्पूज्य शिरसा राजानं सोऽब्रवीद्द्विजः ॥४॥

फलेनानेन संयुक्तो राजर्षे गच्छ मुख्यताम् ।
भवता चाभ्यनुज्ञातो जपेयं भूय एव ह ॥५॥

वरश्च मम पूर्वं हि दत्तो देव्या महाबल ।
श्रद्धा ते जपतो नित्यं भवत्विति विशाम्पते ॥६॥

राजोवाच । यद्येवमफला सिद्धिः श्रद्धा च जपितुं तव ।
गच्छ विप्र मया सार्धं जापकं फलमाप्नुहि ॥७॥

यदीति । अफला तव यदि यद्यपि मह्यं फलस्य दत्तत्वात् तथापि जपप्रदानजपुण्येनैव तव फलवृद्धेर्जातत्वात् जापकं जपार्जितं फलं त्वमपि प्राप्नुहीत्यर्थः ॥७॥

ब्राह्मण उवाच। कृतः प्रयत्नः सुमहान्सर्वेषां सन्निधाविह ।
सह तुल्यफलावावां गच्छावो यत्र नौ गतिः ॥८॥

प्रयत्नः तुभ्यं जपदानार्थं नौ आवयोः ॥८॥

व्यवसायं तयोस्तत्र विदित्वा त्रिदशेश्वरः ।
सह देवैरुपययौ लोकपालैस्तथैव च ॥९॥

व्यवसायं निश्चयम् ॥९॥

साध्याश्च विश्वे मरुतो वाद्यानि सुमहान्ति च ।
नद्यः शैलाः समुद्राश्च तीर्थानि विविधानि च ॥१०॥

तपांसि संयोगविधिर्वेदाः स्तोभाः सरस्वती ।
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः ॥११॥

संयोगविधिः जीवब्रह्मैक्यप्रतिपादका वेदान्ताः स्तोभाः सामगीतिपूरणार्थानि अक्षराणि हाइहावु इत्यादीनि ॥११॥

गन्धर्वश्चित्रसेनश्च परिवारगणैर्युतः ।
नागाः सिद्धाश्च मुनयो देवदेवः प्रजापतिः ॥१२॥

विष्णुः सहस्रशीर्षश्च देवोऽचिन्त्यः समागमत् ।
अवाद्यन्तान्तरिक्षे च भेर्यस्तूर्याणि वा विभो ॥१३॥

पुष्पवर्षाणि दिव्यानि तत्र तेषां महात्मनाम् ।
ननृतुश्चाप्सरःसंघास्तत्र तत्र समन्ततः ॥१४॥

अथ स्वर्गस्तथा रूपी ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
संसिद्धस्त्वं महाभागस्त्वं च सिद्धस्तथा नृप ॥१५॥

अथ तौ सहितौ राजन्नन्योन्यविधिना ततः ।
विषयप्रतिसंहारमुभावेव प्रचक्रतुः ॥१६॥

अथेति । अन्योन्यविधिना परस्परोपकारेण सहितौ एककाल एव विषयाणां रूपादीनां प्रतिसंहारं प्रतीपं संहारं विषयकारणीभूतेन्द्रियसंहारेणैव संहारम् ॥१६॥

प्राणापानौ तथोदानं समानं व्यानमेव च ।
एवं तौ मनसि स्थाप्य दधतुः प्राणयोर्मनः ॥१७॥

तत्र क्रममाह - प्राणेति । मूलाधारात्कुण्डलिनीमुत्थाप्य ऊर्ध्वोर्ध्वचक्रजयक्रमेण मनसि हृदयेऽनाहतचक्रे स्थाप्य निरुध्य तत्रस्थं मनः एकीभूतयोः प्राणापानयोः स्थाप्य वशे कृत्वा दधतुः धारयत इत्यर्थः ॥१७॥

उपस्थितकृतौ तौ च नासिकाग्रमधो भ्रुवोः ।
भृकुट्या चैव मनसा शनैर्धारयतस्तदा ॥१८॥

उपस्थितम् उपस्थं कुरुतः । तौ उपस्थितकृतौ । बद्धपद्मासनावित्यर्थः । भ्रुवोरधः नासिकाग्रं पश्यन्ताविति शेषः । स्वनासिकाग्रं स्वेन द्रष्टुमशक्यमतो 'य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपासे' इति श्रुतेः । आदर्शस्थनासिकाग्रदर्शनं मा प्रसञ्जीति भ्रुवोरध इति विशेषणम् । तेन नात्यन्तं निमीलिताक्षः स्यात् निद्राप्राप्तेः । नापि उद्घाटिताक्षः स्यात् । लोकदर्शनेन विक्षेपादित्युक्तम् । उपस्थाप्योदरे तौ चेति पाठे तौ प्राणापानौ । उदरे स्वाधिष्ठाने उपस्थाप्य मनसि च स्थाप्येति पूर्वेणान्वयः । ततश्च मनसा सह तौ प्राणापानौ भ्रुकुट्यां ध्रुवोर्मध्ये आज्ञाचक्रे धारयतः ॥१८॥

निश्चेष्टाभ्यां शरीराभ्यां स्थिरदृष्टी समाहितौ ।
जितात्मानौ तथाऽऽधाय मूर्धन्यात्मानमेव च ॥१९॥

तथा उक्तप्रकारेण जितात्मानौ जितचित्तौ आत्मानं चित्तं प्राणसहितं मूर्धनि धारयत इति पूर्वेणान्वयः । सुषुम्नामार्गेणेति शेषः ॥१९॥

तालुदेशमथोद्दाल्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
ज्योतिर्ज्वाला सुमहती जगाम त्रिदिवं तदा ॥२०॥

तालुदेशं ब्रह्मरन्ध्रम् ॥२०॥

हाहाकारस्तथा दिक्षु सर्वेषां सुमहानभूत् ।
तज्ज्योतिः स्तूयमानं स्म ब्राह्मणं प्राविशत्तदा ॥२१॥

ततः स्वागतमित्याह तत्तेजः प्रपितामहः ।
प्रादेशमात्रं पुरुषं प्रत्युद्गम्य विशाम्पते ॥२२॥

भूयश्चैवापरं प्राह वचनं मधुर तदा ।
जापकैस्तुल्यफलता योगानां नात्र संशयः ॥२३॥

योगानां योगिनाम् ॥२३॥

योगस्य तावदेतेभ्यः प्रत्यक्षं फलदर्शनम् ।
जापकानां विशिष्टं तु प्रत्युत्थानं समाहितम् ॥२४॥

योगस्य योगिनः एतेभ्यः एतेषां सभ्यानां समाहितं विहितम् ॥२४॥

उष्यतां मयि चेत्युक्त्वा चेतयत्सततं पुनः ।
अथास्यं प्रविवेशास्य ब्राह्मणो विगतज्वरः ॥२५॥

उष्यतामिति । अत्र चतुर्मुखास्ये प्रवेशोक्त्या दुःखहेतुव्यष्टिलिङ्गवियोगो जापकस्य ब्रह्मलोकं गतस्य सद्य एव भवतीत्युक्तम् । तत्र हेतुः - अचेतयदिति । तस्य ब्रह्मात्मैक्यं बोधितवानित्यर्थः । अयमर्थो भगवद्गीतासु संगृहीतः -

'सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुद्ध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥'

इति। इतरे तु -

'ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे ।
परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥'

इति स्मृतेः । कल्पान्ते व्यष्टिलिङ्गान्मुच्यन्ते इति भेदः ॥२५॥

राजाप्येतेन विधिना भगवन्तं पितामहम् ।
यथैव द्विजशार्दूलस्तथैव प्राविशत्तदा ॥२६॥

स्वयम्भुवमथो देवा अभिवाद्य ततोऽब्रुवन् ।
जापकानां विशिष्टं तु प्रत्युत्थानं समाहितम् ॥२७॥

जापकार्थमयं यत्नो यदर्थं वयमागताः ।
कृतपूजाविमौ तुल्यौ त्वया तुल्यफलाविमौ ॥२८॥

वयं त्रिदशेश्वरादयः त्वया चतुर्मुखेन ॥२८॥

योगजापकयोदृष्टं फलं सुमहदद्य वै ।
सर्वाँल्लोकानतिक्रम्य गच्छेतां यत्र वाञ्छितम् ॥२९॥

वाञ्छितम् अनन्तं सुखम् ॥२९॥

ब्रह्मोवाच। महास्मृतिं पठेद्यस्तु तथैवानुस्मृतिं शुभाम् ।
तावप्येतेन विधिना गच्छेतां मत्सलोकताम् ॥३०॥

संहिताध्यायिनां फलमुक्त्वा षडङ्गाध्यायिनां मन्वादिस्मृत्यध्यायिनां च फलमाह - महास्मृतिमिति ॥३०॥

यश्च योगे भवेद्भक्तः सोऽपि नास्त्यत्र संशयः ।
विधिनानेन देहान्ते मम लोकानवाप्नुयात् ।
साधये गम्यतां चैव यथास्थानानि सिद्धये ॥३१॥

साधये युष्मदिष्टमिति शेषः ॥३१॥

भीष्म उवाच। इत्युक्त्वा स तदा देवस्तत्रैवान्तरधीयत ।
आमन्त्र्य च ततो देवा ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ॥३२॥

ते च सर्वे महात्मानो धर्मं सत्कृत्य तत्र वै ।
पृष्ठतोऽनुययू राजन्सर्वे सुप्रीतचेतसः ॥३३॥

एतत्फलं जापकानां गतिश्चैषा प्रकीर्तिता ।
यथाश्रुतं महाराज किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥३४॥

युधिष्ठिर उवाच। किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च ।
भूतात्मा च कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥

पूर्वत्र जापकप्रसङ्गाद्योगस्यापि श्रेयस्त्वमुक्तं योगजापकयोर्दृष्टं फलं सुमहदद्य वा इति तथा उष्यतां मयि चेत्युक्त्वा चेतयत्सततं पुनरिति जपफलकाले ब्रह्मबोधस्यापि द्वारत्वमुक्तम् । एवं योगोऽपि ज्ञानसहाय एव उत ज्ञानफलकृदिति मत्वा पृच्छति - किमिति । ज्ञानं विचारस्तत्सहितो योगो ज्ञानयोगस्तस्य । विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नं तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्नमित्यादिलिङ्गादनयोः समुच्चयावगमात् वेदानां च किं फलं तथा नियमस्याग्निहोत्रादेः । भूतात्मा जीवः ॥१॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मनोः पजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः ॥२॥

प्रजापतिं श्रेष्ठतमं प्रजानां देवर्षिसंघप्रवरो महर्षिः ।
बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं पप्रच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य ॥३॥

यत्कारणं यत्र विधिः प्रवृत्तो ज्ञाने फल यत्प्रवदन्ति विप्राः ।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं तदुच्यतां मे भगवन्यथावत् ॥४॥

कारणं जगत इति शेषः । यत्र यन्निमित्तं विधिः कर्मकाण्डः ज्ञाने सति यत्फलं प्राप्यं मन्त्रशब्दैः वेदवाक्यैः वाङ्मनसातीतत्वात् अप्रकाशितम् ॥४॥

यच्चार्थशास्त्रागममन्त्रविद्भिर्यज्ञैरनेकैरथ गोप्रदानैः ।
फलं महद्भिर्यदुपास्यते च किं तत्कथं वा भविता क्व वा तत् ॥५॥

अर्थशास्त्रं त्रिवर्गशास्त्रम् । आगमो वेदः । मन्त्राः - इषेत्वादयो वेदान्तर्गतास्तद्विद्भिर्नरैर्यत् यज्ञादिभिः फलं सुखम् उपास्यते तत्किं वस्तु कथं केन प्रकारेण वा तत्प्राप्तिर्भविता क्व वा तत्सुखं देशान्तरे वा प्रत्यगात्मन्येव वा ॥५॥

मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं जलौकसश्चैव जलं दिवं च ।
दिवौकसश्चापि यतः प्रसूतास्तदुच्यतां मे भगवन् पुराणम् ॥६॥

महीजाः स्थावरजङ्गमाः ॥६॥

ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः ।
न चाप्यहं वेद परं पुराणं मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम् ॥७॥

ज्ञानं यतः यस्मिन्विषये ततः ज्ञानात् । तदर्था ज्ञानार्था मिथ्याप्रवृतिं तदज्ञात्वा प्रवृत्तिं तदवाप्तये कथं नु कुर्याम् ॥७॥

ऋक्सामसंघांश्च यजूंषि चापि च्छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम् ।
अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि ॥८॥

'सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित्' इति श्रुतेर्ऋक्सामादिज्ञानेऽपि भूतप्रकृतिं वियदाद्युपादानमात्मानं न वेद्मि ॥८॥

स मे भवान् शंसतु सर्वमेतत्सामान्यशब्दैश्च विशेषणैश्च ।
स मे भवान् शंसतु तावदेतज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति ॥९॥

सामान्यशब्दैः अस्तीत्येवोपलब्धव्य इत्यादिभिः । विशेषणैः सत्यं ज्ञानमनन्तं विज्ञानमानन्दमित्यादिभिः ॥९॥

यथा च देहाच्च्यवते शरीरी पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति ।
मनुरुवाच । यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहुस्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम् ॥१०॥

यत्र विधिः प्रवृत्त इत्यस्योत्तरमाह - यदिति ॥१०॥

इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्यादेतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः ।
इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेतेत्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः ॥११॥

ज्ञाने फलं यदित्यस्योत्तरमाह - इष्टमिति ॥११॥

कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत ।
नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी नरः प्रवृत्तो न परं प्रयाति ।
बृहस्पतिरुवाच । इष्टं त्वनिष्टं च सुखासुखे च साशीस्त्वबच्छन्दति कर्मभिश्च ॥१२॥

यच्चार्थशास्त्रेत्यस्योत्तरमाह - कामेति । कामात्मकाः कामप्रधानाः । छन्दसि वेदे एभिः कामैः कर्मपथे वेदोक्ते लौकिके वा । निरयं स्वर्गं नरकं वा । एतदाक्षिपत्यर्धेन - इष्टमिति । इष्टानिष्टे प्रियाप्रिये सुखदुःखे ततः सुखमिष्टं ग्राह्यं दुःखमनिष्टं त्याज्यम् । सा आशीः प्रार्थना । सा च कर्मभिः एनं प्रार्थयितारम् अवच्छन्दति पूरयति व्याप्नोति । एतावदेव पुरुषः प्रार्थयते । नान्यत्कर्मफलमस्तीत्यर्थः । 'स्वर्गकामो यजेत श्येनेनाभिचरन्यजेत' इत्यादेरुत्पत्तिशिष्टस्य तस्यैव फलत्वेन श्रवणात् ॥१२॥

मनुरुवाच। एभिर्विमुक्तः परमाविवेश एतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः ।
कामात्मकांश्छन्दति कर्मयोग एभिर्विमुक्तः परमाददीत ॥१३॥

'विविदिषन्ति यज्ञेन' इत्यादिवाक्यात् एभिः कामैर्विमुक्तः सन् कर्माण्यनुष्ठाय परं ब्रह्म विविदिषोत्पत्त्यादिद्वारा प्रविशेत् । एतदर्थमेव कर्मविधिः प्रवृत्तः । स्वर्गादि फलश्रवणं तु कामात्मकानेव च्छन्दति आवृणोति । अतः एभिः कामैर्विमुक्तः परमेवाददीत ब्रह्मज्ञानार्थमेव कर्माण्यनुतिष्ठेन्न क्षुद्रफलार्थमित्यर्थः ॥१३॥

आत्मादिभिः कर्मभिरिन्ध्यमानो धर्मे प्रवृत्तो द्युतिमान्सुखार्थी ।
परं हि तत्कर्मपथादपेतं निराशिषं ब्रह्मपरं ह्यवैति ॥१४॥

किं श्येनादीन्यपि ज्ञानार्थम् अनुष्ठेयानि नेत्याह - आत्मेति । आत्मा चित्तम् । आदिभिः प्रथमैर्नित्यैरित्यर्थः। इध्यमानः रागादिदोषापनयेन आदर्शवद्दीप्यमानः द्युतिमान् सदसद्विषयप्रकाशवान् अत एव सुखार्थी मुमुक्षुः परम् अत्यन्तं कर्मागोचरम् । निराशिषमित्यनेन साशीस्त्ववच्छन्दतीति परोक्तिर्निरस्ता अवैति उपैति स्ववृत्या व्याप्नोति ॥१४॥

प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च द्वावेवैतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ ।
दृष्टं कर्म शाश्वतं चान्तवच्च मनस्त्यागः कारणं नान्यदस्ति ॥१५॥

ननु बन्धकानां कर्मणां कथं बन्धनिवर्तकत्वं न हि सुरया आचान्तः शुद्ध्यतीत्याशङ्क्याह प्रजाः सृष्टा इति । एतौ मनःकर्मणी संसारप्रदे अपि सत्पथौ ब्रह्मप्राप्तिमार्गौ कथं तदाह - दृष्टमिति । दृष्टं प्रत्यक्षं श्रुतिबोधितमित्यर्थः । शाश्वतं च मोक्षहेतुरपि अन्तवच्च क्षुद्रफलमपि तत्र मनसा क्रियमाणस्त्यागः फलत्याग एव शाश्वतत्वे कर्मणां कारणं नान्यत् स्वरूपेण त्याग इत्यर्थः ॥१५॥

स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता निशात्यये तमसा संवृतात्मा ।
ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम् ॥१६॥

स्वेनेति । यथा चक्षुरूपः प्रणेता नायकः निशात्यये रात्र्यंते तमसाऽसंवृतात्माऽनावृतस्वरूपः सन् स्वेनात्मना तैजसेन वा आलोकेन वर्जनीयं कण्टकादिकं पश्यति एवं ज्ञानं बुद्धिः विज्ञानगुणेन विवेकेन युक्तं सत् अशुभं पश्यति ॥१६॥

सर्पान्कुशाग्राणि तथोदपानं ज्ञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति ।
अज्ञानतस्तत्र पतन्ति केचिज्ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम् ॥१७॥

दृष्टान्तं विवृण्वन् ज्ञानफलस्य श्रैष्ठ्यमाह - सर्पानिति । उदपानं कूपम् ॥१७॥

कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो यथा यथोक्तास्त्विह दक्षिणाश्च ।
अन्नप्रदानं मनसः समाधिः पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति ॥१८॥

ज्ञानपूर्वकं कृतं कर्म सफलमित्याह - कृत्स्न इति । कर्म पञ्चात्मकं पञ्च मन्त्रादयः आत्मानः निष्पादका यस्य तथा समाधिः ऐकाग्र्यं देवताध्यानादौ । यस्यै देवतायै हविगृहीतं स्यात्तां ध्यायेत् इति श्रुतेः । फलं फलवत् ॥१८॥

गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदास्तस्मान्मन्त्रो मन्त्रपूर्वं हि कर्म ।
विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः फलस्य भोक्ता तु तथा शरीरी ॥१९॥

कर्तृस्वभावभेदात्कर्मणां फलभेदमाह - गुणेति । गुणात्मकं सात्त्विकं राजसं तामसं च विधेयं कर्मेत्यर्थः । तस्माद्धेतोः मन्त्रोऽपि गुणात्मकः तत्र हेतुर्मन्त्रपूर्वं हि कर्म तत्र सात्त्विको मन्त्रः अग्निमीळे । राजसः इषे त्वोर्जे त्वा । तामसः - सर्वं प्रविध्य हृदयं प्रविध्य इत्यादिः । एवं विधिरपि त्रिविधः - आत्मकामो यजेत, स्वर्गकामो यजेत, अभिचरन्यजेत, इत्यादिः । कर्तृस्वभावभेदादपि तद्भेदमाह - मनसोपपत्तिः फलस्येति । तथाहि । 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' इति विद्यादिमान् सात्त्विकः कर्ता विद्यादिहनिः केवलं प्रवृत्तिमात्रपरो राजसः दंभाभिसन्धिस्तामसः तेषां कर्म क्रमेण वीर्यवत्तरं वीर्यवत् निर्वीर्यं च भवति । यथा फलस्योपपत्तिस्तथा फलस्य भोक्ताऽपि सुखी दुःखी मूढश्च भवति ॥१९॥

शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव ।
नरो नसंस्थानगतः प्रभुः स्यादेतत्फलं सिद्ध्यति कर्मलोके ॥२०॥

शब्दादयः कर्मफलं कर्मप्राप्ये लोके स्वर्गे सिद्ध्यति । नरः प्रभुरधिकारी ज्ञानफले इति शेषः । नसंस्थानगत इत्येकं पदम् । मरणम् अप्राप्तो जीवन्नेव स्यात् । इह कृत्वाऽमुत्र भोक्तव्यमित्यदृष्टफलात्कर्मणोऽपेक्षया दृष्टफलं ज्ञानमेव श्रेय इति भावः ॥२०॥

यद्यच्छरीरेण करोति कर्म शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत् ।
शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥२१॥

ननु कर्मभ्य एव मोक्षः सि‌द्ध्येत्किं ज्ञानेनेत्यत आह - यद्यदिति । शरीरवता कृतं कर्म शरीरयुक्तेनैव भोक्तव्यं यतः कर्मफलस्य दुःखादेरायतनमाश्रयः शरीरं न त्वशरीर आत्माऽतोऽशरीरत्वलक्षणो मोक्षो न शारीरेण कर्मणा सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥२१॥

वाचा तु यत्कर्म करोति किंचिद्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत् ।
मनस्तु यत्कर्म करोति किञ्चिन्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत् ॥२२॥

तर्हि वाचिकेन जपादिना मानसिकेन ध्यानादिना वा । मोक्षः सिद्ध्यतां नेत्याह - वाचेति । वाङ्मनसाभ्यां कृतं कर्म तद्वतैव भोक्तव्यं न तु तदतीतं वस्तु गोचरयेदित्यर्थः ॥२२॥

यथा यथा कर्मगुणं फलार्थी करोत्ययं कर्मफले निविष्टः ।
तथा तथाऽयं गुणसम्प्रयुक्तः शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति ॥२३॥

कर्मणि गुणः सत्त्वं रजस्तमो वा कर्मगुणस्तम् ॥२३॥

मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म ।
शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु न तुष्यते वै परमः शरीरी ॥२४॥

अयथा प्रतिकूलं स्रोतःप्रवाहं जलवेगेनाभिपाती भवति न त्विच्छया तथा कर्म पुरुषोऽप्युपैति अनुवर्तते । तत्रैवं सति शुभे तोषो न त्वशुमे इति मौढ्यमेवेत्यर्थः ॥२४॥

यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं ज्ञात्वाऽऽत्मवन्तो व्यतियान्ति यत्तत् ।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं तदुच्यमानं शृणु मे परं यत् ॥२५॥

एवं कर्मगतिमुक्त्वा ज्ञानं वक्ष्यामीति प्रतिजानीते - यत इति । आत्मवन्तो जितचित्ता जगद्व्यतिक्रम्य यत्तत्पदं यान्ति परं श्रेष्ठं यत् ॥२५॥

रसैर्विमुक्तं विविधैश्च गन्धैरशब्दमस्पर्शमरूपवच्च ।
अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं पञ्चप्रकारान्ससृजे प्रजानाम् ॥२६॥

यत् रसादिहीनमपि तान्पञ्चप्रकारान् रसादीन् जनानां भोक्तॄणामर्थे ससृजे उत्पादितवत् अवर्णं लोहितशुक्लकृष्णवरर्णं प्रधानं रजःसत्त्वतमोमयं तदन्यत् ॥२६॥

न स्त्री पुमान्नापि नपुंसकं च न सन्न चासत्सदसच्च तन्न ।
पश्यन्ति यद्ब्रह्मविदो मनुष्यास्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि ॥२७॥

सत् प्रधानपरमाण्वादि असत् शून्यं सदसत् अनिर्वचनीयं मायाशबलम्, अत एवाक्षरम् अपरिणामि । 'नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमापरो यत्' इति श्रुतावपि सृष्टेः प्राक् सदसद्रजःशब्दोदितानां प्रधानशून्यपरमाणूनां युक्तिप्रसक्तानां परव्योमशब्दितस्य मायाशबलस्य च जगत्कारणश्रुतिप्रसक्तस्य निषेधात् ॥२७॥

मनुरुवाच । अक्षरात्खं ततो वायुस्ततो ज्योतिस्ततो जलम् ।
जलात्प्रसूता जगती जगत्यां जायते जगत् ॥१॥

अक्षरात् मायासहायात् । ननु नो व्योमापरो यत् इति सृष्टेः प्राक् मायाशबलस्य निषेधात् कथम् अक्षरे मायासहायादिति विशेषणं दीयते । सत्यम् । 'तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्' इति तत्रैव वाक्यशेषे तुच्छेन मिथ्याभूतेन तमसा आभु व्यापकम् अपिहितम् आच्छादितमित्युक्तेस्तमसश्च तुच्छत्वाभिधानात् । सर्पेण रज्वा इव न परमार्थतोऽक्षरस्य सद्वितीयत्वमिति ज्ञेयम् । एवं च तुच्छज्ञानावृताच्छुक्तिखण्डाद्रजतमिवाक्षरात् खाद्युत्पद्यते इति न कश्चिद्दोषः ॥१॥

एतैः शरीरैर्जलमेव गत्वा जलाच्च तेजः पवनोऽन्तरिक्षम् ।
खाद्वै निवर्तन्ति न भाविनस्ते मोक्षं च ते वै परमाप्नुवन्ति ॥२॥

एवमक्षरे जगदारोप्य अपवदति - एतैरिति । पार्थिवैः शरीरैः लवणोदकन्यायेन शरीरिणः जलं गत्त्वेति सृष्टिविपरीतक्रमेण संहारः उक्तः तेजसः पवनं ततोऽन्तरिक्षं गत्वेति योज्यम् । अन्तरिक्षं भूताकाशम् । खात् ल्यब्लोपे पञ्चमी । मायशबलं खशब्दोदितमतीत्य ये भाविनः भावोऽक्षरं तद्येषामात्मत्वेनास्ति ते निर्विशेषं प्रत्यगात्मानं प्राप्तास्ते न निवर्तन्ति न संसरन्ति । किंतु ते परं मोक्षं प्राप्नुवन्ति । ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्तीति पाठे तु ये न भाविनस्ते खात् खं प्राप्य निवर्तन्ति । ये तु भाविनस्ते खादपि परं यत्तदाप्नुवन्तीति योजना ॥२॥

नोष्णं न शीतं मृदुनापि तीक्ष्णं नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम् ।
न शब्दवन्नापि च गन्धवत्तन्न रूपवत्तत्परमस्वभावम् ॥३॥

एवं ज्ञातस्यापि परस्य योगैकगम्यत्वं वक्तुं लक्षणमाह - नोष्णमिति । न शीतं न मृदु इति । नाम्लं न कषायं न मधुरमिति च सम्बन्धः । स्वभावः प्रमातृत्वादिस्तद्वर्जम् ॥३॥

स्पर्शं तनुर्वेद रसं च जिह्वा घ्राणं च गन्धान् श्रवणौ च शब्दान् ।
रूपाणि चक्षुर्न च तत्परं यद्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः ॥४॥

कस्तर्हि रसादीनां वेदितेत्यत आह - स्पर्शमिति । तनुः त्वगिन्द्रियं त्वगादिभिस्तत्परं वस्तु न च गृह्णन्ति । यत् यतः अनध्यात्मविदः आत्मानमधिकृत्य प्रवृत्तो योगः अध्यात्मं तदनभिज्ञाः ॥४॥

निवर्तयित्वा रसनां रसेभ्योः घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणौ च शब्दात् ।
स्पर्शात्त्वचं रूपगुणात्तु चक्षुस्ततः परं पश्यति स्वं स्वभावम् ॥५॥

योगमेवाह - निवर्तयित्वेति । गुरूक्तयुक्त्येति शेषः । न हि पुरुषकारेण शब्दात् श्रोत्रं निवर्तयितुं शक्यम् । यथोक्तं वार्तिके - ’शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्येत्' इति श्रुतेर्व्याख्याने -

'स्वातंत्र्यं येषु कर्तुः स्यात् करणाकरणं प्रति ।
तान्येव तु निषिद्धानि कर्माणीह शमादिभिः ॥

अस्वातन्त्र्यं तु येषु स्यात् कर्तुः कर्मसु सर्वदा ।
समाहितोक्त्याऽथेदानीं तन्निरोधो विधीयते ।
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्रामं बुद्धावारोप्य निश्चलम् ॥

विषयांस्तत्स्मृतीस्त्यक्त्वा तिष्ठेच्चिद‌नुरोधतः ।
एषोऽभ्युपायः सर्वत्र वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः ।
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थज्ञानोत्पत्त्यर्थमादरात् ॥'

इति । ततो निवर्तकात्प्रमातुः परं तदुपाधिभूतबुद्ध्यादेः परं स्वं प्रत्यगभिन्नं स्वभावं स्वरूपसत्तां पश्यति ॥५॥

यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च यस्मिंश्च तामारभते प्रवृत्तिम् ।
यस्मिश्च यद्येन च यश्च कर्ता यत्कारणं ते समुदायमाहुः ॥६॥

कोऽसौ स्वभाव इत्यत आह - यत इति । ते मुनयः समुदायं कर्त्रादिसंघातं यत्कारणं यद्धेतुकम् आहुस्तं स्वभावं पश्यतीति पूर्वेणान्वयः । समुदायमाह - यः कर्ता प्रमाता येन ज्ञानकर्मकरणेन यत्प्राप्यमुद्दिश्य यस्मिन्देशे काले च यस्मिन्सुखे दुःखे वा निमित्तभूते । तां तदनुकूलां प्रवृत्तिं यत्नम् आरभते यच्चारभ्य तत्कर्म दर्शनगमनादिकं करोति । किं कृत्वा करोति । यतः रागद्वेषादितः । अदृष्टात् ईश्वरेच्छातो वा गृहीत्वा अवलम्ब्येति योजना । ततश्च कर्ता कर्म करणं देशकालौ सुखदुःखे प्रवृत्त्यारम्भाख्यो यत्नो गत्यादिकं रागादृष्टेश्वरादिकं च समुदायस्तस्य यत् हेतुः चिन्मात्रं तदेव स्वभाव इत्यर्थः ॥६॥

यद्व्याप्यभूद्व्यापकं साधकं च यन्मन्त्रवत्स्थास्यति चापि लोके ।
यः सर्वहेतुः परमात्मकारी तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत् ॥७॥

ननु किं तत्कारणं यदपेक्ष्य नित्ययोरपि जीवेशयोः कार्यत्वमुच्यते इत्याशङ्क्याह - यद्वेति । वा शब्द एवार्थे यदेव व्यापकम् ईश्वराख्यं साधकं व्याप्यं जीवाख्यं चाभूत् । उभयोर्विभुत्वे नित्यत्वे च तुल्यत्वेन नियम्यनियामकभावो न स्यात् । तथा च 'अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा' इत्यादयः श्रुतयो नोपरुध्येरन् । एकस्योभयात्मत्वे मानमाह - मन्त्रवदिति ।

'एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥'

इति मन्त्र एवात्र प्रमाणमित्यर्थः । भूतात्मा नित्यात्मा एकधेति व्यापकत्वेन बहुधेति साधकत्वेन । स्थास्यतीति स्थाणुत्वं कूटस्थत्वापरपर्यायमुच्यते । यः आत्मकारी आत्मनैव एकाद्वितीयेन करोति सर्वमित्यात्मकारी 'तदात्मान स्वयमकुरुत' इत्यादिश्रुतेः । तत्परं कारणम् 'आनन्दाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतेः । आनन्दमयाख्य ईश्वरस्त्ववान्तरकारणं शुद्धापेक्षया कार्यमित्यर्थः । तदिदमुक्तं कार्यमतो यदन्यदिति ॥७॥

यथा हि कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः शुभाशुभं प्राप्नुतेऽथाविरोधात् ।
एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु स्वकर्मजैर्ज्ञानमिदं निबद्धम् ॥८॥

एवं स्वभावस्य परमकारणत्वमुक्त्वा ज्ञानात्मतामप्याह त्रिभिः - यथा हीति । सुकृतैः सम्यगनुष्ठितैः पुण्यपापैः । कर्मजैः पुण्यपापैः । शुभाशुभेषु शरीरेषु जडेषु । इदम् अजडं स्वभावाख्यं परमकारणं ज्ञानं नित्यज्ञप्तिमात्रं निबद्धं शुभाशुभवज्जडाजडे अपि सह भवतोऽविरोधादित्यर्थः ॥८॥

यथा प्रदीप्तः पुरतः प्रदीपः प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन् ।
तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव ॥९॥

यथेति । यथा वृक्षाग्रस्थो दीपः भूयांसं विषयमवभासयति न तथा वृक्षमूलस्थः । एवं पञ्चेन्द्रियरूपाश्चैतन्यप्रदीपयुक्ता वृक्षा इवाप्रकाशाः । ज्ञानदीपेन प्रदीप्ताः । परवन्तः । चित्प्रकाशाधीनतया प्रकाशकृतः । न स्वत इत्यर्थः । तथा च श्रुतयः - 'येन वागभ्युद्यते येन चक्षूंषि पश्यन्ति येनाहुर्मनो मतम्' इत्याद्याः ॥९॥

यथा च राज्ञा बहवो ह्यमात्याः पृथक् प्रमाणं प्रवदन्ति युक्ताः ।
तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च ज्ञानैकदेशः परमः स तेभ्यः ॥१०॥

तेभ्य इन्द्रियेभ्यः सः ज्ञानरूपः स्वभावः परमः ॥१०॥

यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगो मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः ।
गच्छन्ति चायान्ति च सञ्चरन्त्यस्तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु ॥११॥

अस्य ज्ञानस्य नित्यत्वं साधयति - यथार्चिष इति । शरीरेषु मनोद्वारा ज्ञानं निबद्धमपि शरीराण्येव नश्यन्ति न ज्ञानमित्यर्थः ॥११॥

यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा धूमं च पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे ।
तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्यत् ॥१२॥

उपाध्युपधेययोर्धीज्ञानयोरदृश्यत्वं सदृष्टान्तमाह द्वाभ्याम् - यथा चेति । गृहीत्वा व्यापारयित्वा ॥१२॥

तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात् ।
तद्वत्सबुद्धिः सममिन्द्रियात्मा बुद्धिं परं पश्यति तं स्वभावम् ॥१३॥

योगात् उपायात् पश्यामीत्यनुभवन्निन्द्रियात्मा जीवः । सबुद्धिः परं बुद्धिं च समम् एककालं पश्यतीत्यर्थः ॥१३॥

यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत् ।
श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धिर्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत् ॥१४॥

देहनाशोत्पत्त्यादिना बुद्घ्युपाधिश्चिदात्मा न बाध्यते इत्याह द्वाभ्याम् - यथात्मन इति । अङ्गं शरीरम् अन्यत् आत्मनः पृथक् स्वप्नान्तरे स्वप्नमध्ये यथा पश्यति । समनाः सबुद्धिः । मनोबुद्धियुक्तः श्रोत्रादिभिर्दशभिरिन्द्रियैः । पञ्चभिः प्राणैश्च सहितः सप्तदशात्मा । मरणे आत्मनः शरीरं पृथक् स्वस्मात्पश्यन्नपि तत्रात्मनोऽभिन्नत्वमजानन् शरीरान्तरयुक्तो भवति । लिङ्गात् स्थूलदेहात् लिङ्गं तदेव देहान्तरम् ॥१४॥

उत्पत्तिवृद्धिव्ययसन्निपातैर्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी ।
अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्यद् गच्छत्यदृष्टः फलसन्नियोगात् ॥१५॥

सन्निपातो मरणम् । फलसन्नियोगात् सुखदुःखप्रदकर्मसम्बन्धात् । अनेन लिङ्गेन शवीभूतेन अदृष्टः अलक्षितः ॥१५॥

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित् ।
न चापि तैः साधयते तु कार्यं ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान् ॥१६॥

एवमात्मनो बुद्धितादात्म्यभ्रान्तिकृतं संसारमुक्त्वा वस्तुतोऽसंगत्वमाह - न चक्षुषेति । इन्द्रियाग्राह्यत्वमुक्त्वा न स्पर्शमुपैतीत्यभोक्तृत्वद्वारा संगत्वमुक्तं न चापीत्यकर्तृत्वद्वारा ते चक्षुराद्याः । स पश्यते तानिति साक्षित्वमुक्तम् । साक्षिणोऽपि बुद्धिवृत्तिग्राह्यत्वात् । कर्मव्यतिहारे तङ् । फलद्वारा तु न पश्यन्तीत्युक्तम् ॥१६॥

यथा समीपे ज्वलतोऽनलस्य सन्तापजं रूपमुपैति कश्चित् ।
न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति तथैव तद्दृश्यति रूपमस्य ॥१७॥

असंगस्यापि तप्तायःपिण्डवत् धीतादात्म्यभ्रान्त्या संसारप्रतीतिरित्याह - यथेति । रूपं पैङ्गल्यादिकं कश्चिदयःपिण्डादिः तथापि सः वस्तुवृत्त्या दग्धृत्वपिङ्गलत्वाख्यम् अपरं रूपं गुणं वा यथा न बिभर्ति । तथैव तदस्यात्मनः रूपं चैतन्यं देहे दृश्यते न तु देहो वस्तुतश्चेतनः । तथापि लोहगतं चतुष्कोणत्वादिकं वह्नाबिवात्मनि देहगतं दुःखादिकं प्रतीयत इत्यर्थः ॥१७॥

तथा मनुष्यः परिमुच्य कायमदृश्यमन्यद्विशते शरीरम् ।
विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम् ॥१८॥

उक्तदृष्टान्तेनैव यद्यच्छरीरम् आत्मा प्राप्नोति तस्य तस्य धर्मानात्मन्यभिमन्यत इत्याह - तथेति । अदृश्यं तटस्थैः तदाश्रयं देहान्तराश्रयम् ॥१८॥

खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वीं समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी ।
नानाश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः श्रोत्रादयः पञ्च गुणान् श्रयन्ते ॥१९॥

अत्र प्रसंगात्पूर्वदेहत्यागं देहान्तरोपादानं च सप्रकारमाह - खमिति त्रिभिः । शरीरी म्रियमाणः खाद्युपादानकैर्देहांशैः खादीन् आविशते । एवं श्रोत्रादयोऽपि सप्तदश नानाश्रयाः स्वस्वोपादानगाः सन्तोऽपि कर्मसु पूर्वप्रज्ञासहितेषु वर्तमानाः श्लिष्टाः पञ्चगुणान् शब्दादीन् श्रयन्ते । अयमर्थः - स्थूलदेहनाशेऽपि कर्मणाऽवबद्धं सप्तदशात्मकं लिङ्गं न नश्यति किं तु देहान्तरं प्रविशति तृणजलायुकान्यायेन । तथा च श्रुतिः - 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोनूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति' इति 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति' । तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरतीति' ॥१९॥

श्रोत्रं स्वतो घ्राणमथो पृथिव्यास्तेजोमयं रूपमथो विपाकः ।
जलाश्रयं तेज उक्तं रसं च वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च ॥२०॥

तत्र किमिन्द्रियं कस्य भूतस्य गुणं श्रयते इति व्यवस्थामाह - श्रोत्रं खतः खस्य गुणं शब्दं श्रयते इत्यनुषङ्गः पृथिव्याः गुणं गन्धं घ्राणं संश्रयते । विपाकः चक्षुरूपतेजःपरिणामः तेजोमयं रूपं श्रयते । जलाश्रयं तेजः रसप्रकाशकं रसनेन्द्रियं रसं संश्रयते । वाय्वात्मकः स्पर्शकृतः स्पर्शार्थं कृतः इन्द्रियविशेषः त्वक् तमेव वाय्वात्मकं गुणं स्पर्शं श्रयते । शब्दादिवासनासहिता एव श्रोत्रादयः कर्मसु श्लिष्टा भवन्तीत्यर्थः ॥२०॥

महत्सु भूतेषु वसन्ति पञ्च पञ्चेन्द्रियार्थाश्च तथेन्द्रियाणि ।
सर्वाणि चैतानि मनोऽनुगानि बुद्धिं मनोऽन्वेति मतिः स्वभावम् ॥२१॥

पञ्चानामिन्द्रियाणामर्थाः शब्दादयः भूतेषु खादिषु वसन्ति । तानि च पञ्च खादीनि इन्द्रियेषु वसन्ति । सर्वाणि चतानि शब्दादीनि खादीनि इन्द्रियाणि च मनोनुगानि । मनः बुद्धिमन्वेति । बुद्धिःस्वभावमन्वेति । तेन

'इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ।
'

इति गीता संगता । ततश्चार्थानां कारणमिन्द्रियाणि तेषां मनस्तस्य बुद्धिस्तस्याश्चिदात्मेति क्रमात्सर्ववासनावासितायां बुद्धौ सर्वमस्तीति तदवियोगाच्चिदात्मा पुनः पुनः संसरतीत्यर्थः ॥२१॥

शुभाशुभं कर्म कृतं यदन्यत्तदेव प्रत्याददते स्वदेहे ।
मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि जलौकसः स्रोत इवानुकूलम् ॥२२॥

एतदेवाह - शुभेति । स्वदेहे स्वकर्मार्जिते नूतनदेहे इन्द्रियादीनि तदेव कर्म आददते यत् ऐहिकात् अन्यत् पूर्वजन्मकृतं परावराणि अर्थबुद्ध्यादीनि पूर्वसंस्कारादुत्तरोत्तरदेहकर्माणि कुर्वन् न मुच्यत इत्यर्थः ॥२२॥

चलं यथा दृष्टिपथं परैति सूक्ष्मं महद्र्रूपमिवाभिभाति ।
स्वरूपमालोचयते च रूपं परं तथा बुद्धिपथं परैति ॥२३॥

नन्वेवमपरिहार्यत्वाद्वासनासन्ततेरलं मोक्षाशयेत्याशङ्क्यानादिकालागतमपि भ्रमं तत्त्वधीः समूलमुन्मूलयितुं क्षमते इति प्रतिपादयितुं सदृष्टान्तं संसारस्य भ्रमपूर्वकत्वमाह - चलमिति । यथा दृष्टिपथं दृष्टिर्ज्ञानम् अनतिक्रान्तं सम्यक् प्रमितं वस्तु तस्य पन्था इव पन्थाः हानोपादानादिमार्गौ यस्य तत् । यथा दृष्टिपथं भ्रान्तिज्ञानं तच्चञ्चलं बाधविषयतया अस्थिरं जनः परैति । प्राकृत्य एति अवगच्छति वस्तुतत्त्वम् । यथा नौस्थः नौचाञ्चल्यं तीरतरौ आरोपयति नौस्थैर्ये च तद्बाधितं भवति एवं परं परमात्मानं कूटस्थमपि बुद्ध्युपधानादकूटस्थमिव भासमानं बुद्धिमार्गं भ्रान्तिजनकत्वरूपं धीनिरोधेन पराकृत्य परतत्त्वमभ्येति । एवं यथा सूक्ष्मं पुस्तकाक्षरं महद्रूपमिव महत्तररूपमिव लोचनोत्तेजनबलेनाभितो भाति । तथा सूक्ष्ममपि चिदात्मतत्त्वं वृद्धियोगात् स्थूलप्रपञ्चात्मना भाति । एवं यथा रूपं स्वमुखप्रतिबिम्बं स्वरूपं स्वस्य मुखस्य तत्त्वं स्वदृष्ट्ययोग्यमपि दर्पण आलोचयते दर्शयति । एवमेकमेव प्रत्यग्वस्तुस्वाज्ञानकल्पितधीदर्पणः पराग्भूतवियदाद्याकारेणावभासयति । तत्र यथा उपनेत्रदर्पणयोरपायेऽक्षरस्थौल्यं मुखस्य दृश्यत्वं चापैति एवं धीनिग्रहे चितः स्थूलत्वं दृश्यत्वं चापैति । तदेवं कूटस्थस्यात्मनो विकारित्वे सूक्ष्मस्य स्थूलत्वे दृग्रूपस्य दृश्यत्वे च क्रमेण दृष्टान्तत्रयम् । एवं चानादिरपि भ्रान्तिस्तत्त्वज्ञानेन पाश्चात्येनापि बाधितुं शक्या । न च भ्रान्तेरुन्मज्जनं संभवति । बुद्धेस्तत्त्वपक्षपातित्वात् । तस्माद्भ्रान्तिज्ञानापनयाय आत्मज्ञाने यतितव्यमिति भावः ॥२३॥

मनुरुवाच । यदिन्द्रियैस्तूपहितं पुरस्तात् प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय ।
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चात् स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः ॥१॥

ननु यदुक्तं निर्विकारस्य विकारित्वं सूक्ष्मस्य स्थूलत्वम् अदृश्यस्य दृश्यत्वं च बुद्धियोगादिति तन्न बुद्ध्यतिरिक्तस्यात्मनोऽनुपलम्भादित्याशङ्क्याह - यदिति । 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः' इति श्रुतेः समनस्केन्द्रियैरुपहितं यज्जीवचैतन्यं तत् चिराय बहुकालं पुरस्तात् पूर्वं प्राप्तान् गुणान् विषयान् कालान्तरे संस्मरते बाल्येऽहमिदमन्वभवमिति तदा मनोरथकाले विषयेन्द्रियसन्निकर्षाद्यभावात् । ज्ञेयज्ञानज्ञातृवासनावासिता बुद्धिरेव सर्वात्मतां प्राप्ता तदन्येन चैतन्येनावभास्यते इति अस्तिबुद्ध्यधिकश्चेतन इत्यर्थः । ननु तदा इन्द्रियाण्येव विषयवासनावासितानि बुद्ध्या प्रकाश्यन्त इत्याशङ्क्याह - तेष्विति । इन्द्रियेष्वप्युपहतेषु विलीनेषु शब्दाद्यग्रहात् । पश्चात्स्वप्नकाले बुद्धेः रूपं त्रिपुटी ज्ञेयज्ञानज्ञात्रात्मिका तद्वद्रूपमस्य स बुद्धिरूपः । 'स समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति । ध्यायतीव लेलायतीव' इति श्रुतेः समानो बुद्धितादात्म्यं प्राप्तः परमः सर्वोत्कृष्टः स्वभावः चिद्रूप आत्मा बुद्धेरन्योऽस्त्येव । अयं भावः - यथा जाग्रत्काले घटचक्षुषोर्भास्यभासकयोर्व्यतिरिक्तः कूटस्थो निर्विकार आदित्यः सत्तामात्रेण चक्षुषोऽनुग्रहं घटस्य च प्रकाशं करोति । एवं स्वप्नेऽपि मातृमेयात्मना स्थितां बुद्धिं तदन्य उदासीनः प्रकाशोऽवभासयेदिति । तस्मादस्ति बुद्धेरन्यस्तत्तादात्म्यभ्रान्त्या विकारित्वाद्याक्रान्त आत्मेति सिद्धम् ॥१॥

तत्र परमतेन युक्तिमाह - उत्पत्तीति । उत्पत्त्यादिकालभेदात् परिमाणादिभेदेन शरीरभेदेऽपि स एवायं देवदत्त इति शरीरिण ऐक्यं प्रत्यभिज्ञायते । एवममावास्यामित्यदर्शनं लक्ष्यते । तत् अदर्शनं गतोऽपि मूर्तिमान् लब्धदेहश्चन्द्रोप्येक एव । बाल्याद्यवस्थान्तरप्राप्ताविव देहान्तरप्राप्तावपि एक एव देहीत्यर्थः ॥१॥

यथेन्द्रियार्थान्युगपत्समन्तान्नोपेक्षते कृत्स्नमतुल्यकालम् ।
तथा चलं संचरते स विद्धांस्तस्मात्स एकः परमः शरीरी ॥२॥

ननु मनोरथ इव स्वप्नेऽपि वासनामयानीन्द्रियाणि सन्त्येवातस्तत्राप्यविशिष्टं बुद्धेरेव भासकत्वम् । तथा च श्रुतिः स्वप्नावस्थां प्रकृत्याह - 'अथो खल्बाहुर्जागरितदेश एवास्येति' तच्च स्वप्नस्य जागररूपत्वमिन्द्रियाणामसत्त्वेऽनुपपन्नम् इन्द्रियैरर्थोपलब्धिर्जागरितमिति प्रसिद्धेः । अतो न मनोरथ इव स्वप्नेऽपि बुद्ध्यतिरिक्तचेतनासिद्धिरित्याशङ्क्याह - यथेति । स परमः युगपत् एककालम् । अतुल्यकालम् अनेककालं च । अतीतानागतं पदार्थजातं कृत्स्नम् इह परत्र वा जन्मनि दृष्टम् । अविशेषात्समन्तान् सम्यक् अन्तः सन्निधिर्येषां तान् सन्निहितान् इन्द्रियार्थान् शब्दादीन्नोपेक्षते किं तु प्रकाशयत्येव यथेति हेतौ । तथा चलं परस्परव्यभिचारि अवस्थात्रयं सञ्चरते यतो विद्वान् साक्षी तस्मात् स व्यावृत्तेभ्योऽनुवृत्तं भिन्नं कुसुमेभ्यः सूत्रमिवेति न्यायात् एक इत्यर्थः । अयमर्थः - स्वप्नावस्थायां हि अतीतमनागतं च वस्तुजातं युगपत् सन्निहितमिव दृश्यते । तदा इन्द्रियाणां सत्त्वेऽतीतादिज्ञानं न स्यात् न ह्यतीतादिना तेषां सन्निकर्षोऽस्ति । असन्निकृष्टज्ञाने तु तदानीमिन्द्रियसद्भावकल्पना व्यर्था । न हि रज्जूरगादिष्विवाधिष्ठानज्ञानार्थं तदा इन्द्रियापेक्षास्ति आत्मनो बुद्धेर्वाधिष्ठानत्वेनाभिमतस्येन्द्रियायोग्यत्वात् । तस्मात् स्वप्ने धीरेवैका मातृमानमेयात्मना सती तदन्येन साक्षिणा भास्यते । तस्याश्चावस्थात्रयं चालमिति अविरोषात् जागरेऽपि सैव मात्राद्याकारेऽपि परिशिष्ट एक एव साक्षी शरीरी शरीरदर्शीति ज्ञेयमिति । अथो खल्विति श्रुतिस्तु पूर्वपक्षविषयैवेति श्रुत्यर्थविदां प्रसिद्धम् । अन्यथा चायं पुरुषः स्वयं ज्योतिरिति स्वप्ने आत्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वज्ञापनार्थं प्रवृत्तस्य ज्योतिर्ब्राह्मणस्य निर्विषयत्वं स्यादिति दिक् ॥२॥

रजस्तमः सत्त्वमथो तृतीयं गच्छत्यसौ स्थानगुणान् विरूपान् ।
तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥३॥

चलं सञ्चरते इत्येतद्व्याचष्टे - रज इति । प्रत्येकं त्रिगुणात्मकानि जाग्रदादीनि बुद्धेः स्थानानि । तेषां गुणान् तद्गतसुखदुःखादीन् विरूपान् परस्परविलक्षणान् । गच्छति जानात्येव न भुङ्क्ते अवस्थान्तर्गतस्य दुःखादेरन्यत्रादर्शनात् । तथा च श्रुतिः - 'स यत्तत्र पश्यत्यतिपुण्यं च पापं चानन्वागतस्तेन भवत्यसंगो ह्ययं पुरुषः' इति । अतो बुद्धेरेव दुःखादिभोक्तृत्वं तत एव च कर्तृत्वं न त्वात्मा भोक्ता कर्ता वा किंतूदासीनबोधमात्र एवेत्यर्थः । इममेव न्यायमिन्द्रियसञ्चारेऽप्यतिदिशति - तथेति । अवस्थापथेनेव इन्द्रियपथेनापि बुद्धिरेव सुखादिभोक्त्रीत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः - हुतेति । यथा काष्ठस्थोऽग्निरेव काष्ठं दहति न वायुः । स त्वग्निं दीपयत्येव । एवमिन्द्रियस्था धीरेवेन्द्रियजं सुखादिकं भुङ्क्ते चितिस्तु बुद्धिं चेतयत एव न तु तदीयं सुखादिकं भुङ्क्ते इत्यर्थः ॥३॥

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम् ।
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणेन दर्शनं तथा कृतं पश्यति तद्विनश्यति ॥४॥

एवं बुद्धेः पृथक् प्रसाधितमात्मतत्त्वं चक्षुराद्यगोचरमित्याह - न चक्षुषेति । रूपं स्वरूपं चक्षुषा न पश्यति स्पर्शनं त्वगिन्द्रियं न पश्यति न स्पृशति । रूपस्पर्शराहित्यात् । अत्र हेतुः - यत इन्द्रियेन्द्रियं 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः' इति श्रुतेरिन्द्रियप्रकाशकं नेन्द्रियप्रकाश्यत्वं यातीत्यर्थः । न हि दारुदाहकोऽग्निर्दारुदाह्यो भवति । इन्द्रियाणामिति पाठे निर्धारणे षष्ठी । इन्द्रियाणां मध्ये स्पर्शनं यत्तदपि न पश्यतीति योज्यं श्रोत्रेण लिङ्ग्यते गम्यत इति श्रोत्रगम्यमपि न अशब्दत्वात् । एतच्च प्रमाणान्तराणामप्युपलक्षणम् । कथं तर्हि तस्य 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इत्युपनिषद्गम्यत्वं 'दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या' इति धीगम्यत्वं च श्रूयते इत्याशङ्क्याह - श्रवणेन दर्शनं तथा कृतमिति । तथा कथं येन पश्यति तद्विनश्यतीति तच्छब्दयोगाद्येनेत्यध्याहार्यम् । अयमर्थः - 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति आत्मदर्शनार्थत्वेन श्रवणादिकं विधीयते । तत्र विदिततत्त्वंपदार्थस्य तत्त्वमसीति वाक्यादात्मनो ब्रह्मभावावगतौ वेदा अवेदा इति वेदान्तानामपि बाधः श्रूयते । अन्यस्य तु वाक्यार्थध्यानेन तदवगतौ मनसोऽपि लयः श्रूयते । 'तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम्' इति । तदिदमुक्तम् - येन करणेन शब्देन मनसा वा सर्वं पश्यति आत्मानं तद्द्विनश्यति इति । एवं श्रवणेन वेदान्तवाक्यविचारेण आत्मनो दर्शनं तथा तादृशं प्रत्यस्तमितसमस्तक्रियाकारकादिद्वैतं कृतं विहितम् । तथा च श्रुतिः 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' इत्यादि ॥४॥

श्रोत्रादीनि च पश्यन्ति स्वं स्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वज्ञस्तानि पश्यति ॥५॥

श्रोत्रेति । स्वं स्वम् आत्मानं न पश्यन्ति तत्र किमु वक्तव्यं परमात्मानं न पश्यन्तीत्यर्थः । सर्वश्चासौ ज्ञश्चेत्यद्वयचिन्मात्रत्वमुक्तम् । सर्वदर्शीति तस्यैव दृश्यद्रष्टात्मत्वमुक्तम् । पुनः सर्वज्ञ इति दृश्यद्रष्ट्रोर्नित्यसम्बन्धश्चोक्त इत्यपौनरुक्त्यम् ॥५॥

यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ।
न दृष्टपूर्वं मनुजैन च तन्नास्ति तावता ॥६॥

एवमात्मनि साधकं प्रमाणं प्रदर्श्य बाधकाभावमप्याह - यथेत्यादिना ॥६॥

तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ ।
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता ॥७॥

ज्ञानात्मवान् ज्ञानेनैव स्वरूपवान् ज्ञानस्वरूप इत्यर्थः ॥७॥

पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जगत्सोमेन विन्दति ।
एवमस्ति न चोत्पन्नं न च तन्न परायणम् ॥८॥

आत्मा प्रतीयमानोऽपि न प्रतीयत इति सदृष्टान्तमाह - पश्यन्निति । सोमे आदर्शतुल्ये प्रतिबिम्बितं जगत् लक्ष्म कलङ्कबुद्ध्या पश्यन्नपि न विन्दति इदं जगदेव चन्द्रे दृश्यत इति न जानाति एवम् आत्मज्ञानमस्ति । यदाहुः नः चायमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वादिति अपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धेरिति च । तथापि ब्रह्माभिन्नत्वेनाज्ञातत्वात् न च उत्पन्नं ज्ञानमस्ति । ननु यद्यात्मैव ब्रह्म तर्हि स ज्ञातः एव । न च तज्ज्ञानेऽपि शोकादिनिवृत्तिरूपं फलं दृश्यतेऽतः किं शास्त्रेणेत्याशङ्क्याह - न च तन्न परायणम् । तत् आत्मवेदनं न परायणमिति न च तदेव परायणमित्यर्थः । तथा च श्रुतिः - 'यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति' इति ज्ञातोऽपि भर्जुवदन्यथात्वेन गृहीतत्वात्सम्यग्ज्ञानाय शास्त्रापेक्षास्तीत्यर्थः । भर्जुः किल राजवल्लभो दूरदेशस्थोऽभूत्सोऽन्यैरमात्यैर्भर्जुर्मृतो ब्रह्मराक्षसो जात इति राज्ञे ज्ञापितम् । तं च समीपगतं राजा पश्यन्नपि धीदोषान्न पश्यतीवेत्याचक्षते वृद्धाः ॥८॥

रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमने बुधाः ।
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम् ॥९॥

अपि चादृष्टमपि पदार्थमनुमानेन जानन्तीत्याह - रूपेति । स्थूलदृष्ट्या रूपवन्तमपि वृक्षम् उदयास्तमने आद्यन्ते मृन्मात्रत्वेन अरूपत्वात् । बुधाः धिया अरूपं मृन्मात्रमेव समनुपश्यन्ति । यथाहुः - आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा' इति । तथा तद्गता उद‌यास्तमयगतास्तद्दर्शिनः सवितुर्गतिं दूरत्वदोषात्प्रत्यक्षेण गृह्यमाणामपि देशान्तरप्राप्तिलिङ्गेन धिया पश्यन्ति । एवं दृश्यमानस्यासत्त्वेऽदृश्यमानस्य सत्त्वे च दृष्टान्तद्वयमुक्तम् ॥९॥

तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ।
प्रत्यासन्नं निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥१०॥

दार्ष्टान्तिकमाह - तथेति । यथेदं तथा दूरस्थं रविगतिवत् दुर्लक्ष्यं प्रकरणादात्मानं बुद्धिप्रदीपेन पूर्वोक्तरीत्या समनुपश्यन्तीत्यनुषज्यते । प्रत्यासन्नं निकटस्थमपि ज्ञेयं प्रपञ्चं निनीषन्ति नेतुमिच्छन्ति । किं प्रति ज्ञानाभिसंहितं ज्ञानशब्देनाभिसंहितं ज्ञानशब्दाभिधेयं ब्रह्म । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्यादि श्रुतिभ्यः । तत्प्रति ब्रह्मणि प्रविलापयितुमिच्छन्तीत्यर्थः ॥१०॥

न हि खल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिद्ध्यति ।
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान् बध्नन्ति जलजीविनः ॥११॥

एतच्चोपायेनैव सिद्ध्यतीति सदृष्टान्तमाह - नहीति ॥११॥

मृगैर्मुगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा ।
गजानां च गजैरेव ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥१२॥

उपादानोपादेययोरभेदात् । मृगेण इव ज्ञानेन स्वसजातीयेन ज्ञेयं गृह्यते वशीक्रियते । भूम्येव वृक्ष इत्यर्थः ॥१२॥

अहिरेव ह्यहेः पादान् पश्यतीति हि नः श्रुतम् ।
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिस्थं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥१३॥

मूर्तिषु स्थूलदेहेषु । मूर्तिस्थं लिङ्गदेहस्थं ज्ञेयमात्मानं ज्ञानेन धीवृत्त्या ॥१३॥

नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि ।
तथैवेह परा बुद्धिः परं बोध्यं न पश्यति ॥१४॥

नन्वात्मनो धीवृत्तिविषयत्वे जडत्वापत्तिरित्याशङ्क्याह - नोत्सहन्त इति । परा बुद्धिश्चरमा धीवृत्तिः । परं शुद्धं बोध्यं न पश्यति घटवत् । तथा च वृत्तिव्याप्तिरेव ब्रह्मण्यस्ति न तु फलव्याप्तिरित्यर्थः । यथोक्तम् -

'फलव्याप्तत्वमेवेह शास्त्रकृद्भिर्निराकृतम् ।
ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्ष्यते' ॥

इति ॥१४॥

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते ।
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम् ॥१५॥

वृत्तिरूपोपाधिलयेऽपि ब्रह्मास्ति न तु शून्यशेष इति सदृष्टान्तमाह - यथेति । अमावास्यां सूर्येण सहवासं प्राप्य । अलिङ्गत्वात् ज्ञापकोपाधिशून्यत्वात् । तथाऽनष्टं शरीरिणं विद्धि ॥१५॥

क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते ।
तद्वन्मूर्तिविमुक्तोऽसौ शरीरी नोपलभ्यते ॥१६॥

कोशः स्थूलशरीरं मूर्त्या वृत्त्या विमुक्तः ॥१६॥

यथाकाशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः ।
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः ॥१७॥

एवं सुप्तिसमाध्योरात्मनः सत्त्वमुक्त्वा व्युत्थानलिङ्गेनापि तदाह - यथेति । आकाशान्तरम् अवकाशभेदं लिङ्गान्तरमित्युक्तेः समाधौ पूर्वलिङ्गनाश उक्तः । तथा दृष्टिसृष्टिन्यायेन लिङ्गान्तरोत्पत्तिरित्यर्थः ॥१७॥

जन्म वृद्धिः क्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।
सा तु चान्द्रमसी वृत्तिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥१८॥

जन्मेति । चान्द्रमसी चन्द्रमण्डलस्य वृत्तिर्धर्मः । एवं शरीरस्यैव जन्मादिर्नात्मन इत्यर्थः ॥१८॥

उत्पत्तिवृद्धिवयसा यथा स इति गृह्यते ।
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान् ॥१९॥

नोपसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः ।
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम् ॥२०॥

देहदेहिनोः सम्बन्धोऽयं प्रतीयमानोऽपि कालत्रयेऽपि नास्तीत्याह - नेति । चिद्रूपं देहिनम् अचिद्रूपो देहः । प्रकाशमन्धकार इव स्प्रष्टुं त्यक्तुं वा न शक्नोतीत्यर्थः ॥२०॥

यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरसंयुक्तः शरीरीत्युपलभ्यते ॥२१॥

एवं सत्यपि देहं विना न देहिनः प्रकाशो नापि देहिनं विना देहप्रकाश इति सदृष्टान्तमाह द्वाभ्याम् - यथेति । तमो राहुः अदृश्योऽपि दृश्येनार्कादिना युक्त एव प्रकाशते एवमात्मा देहेनेति 'अयमहमस्मि' इति प्रकाशते । दहाभावे तु सुषुप्तौ न स्पष्टं प्रकाशत इत्यर्थः । विनाशमेवापीतो भवतीत्यादिश्रुतेः ॥२१॥

यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते ॥२२॥

यथेति । दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्व्यत्ययः । यथा अर्कवियुक्तो राहुर्न प्रकाशते । एवं चैतन्यमन्तरेण जडो देहो न प्रकाशत इत्यर्थः । दार्ष्टान्तिकेऽक्षरयोजना तु - तद्वत् राहुवत् अप्रकाशमानं शरीरं स्वीयत्वेन यस्यास्तीति तद्वच्छरीरश्चिदात्मा तेन विनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते इति । स्वर्गी ध्वस्त इत्यादौ स्वर्गमात्रध्वंस इव शरीरमात्रानुपलम्भो विवक्षितः । अनयैव रीत्या पूर्वश्लोकेऽपि शरीरोपलम्भे आत्मनोऽन्वयः प्रदर्शनीयः । यथाश्रुतरीत्या च उभयोरपि श्लोकयोरात्मोपलम्भे शरीरान्वयव्यतिरेको दर्शनीयौ ॥२२॥

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः ॥२३॥

नन्वेवं मरणे शरीराभावादात्मनोऽप्यभावः स्यादित्याशङ्क्य तत्रापि शरीरान्तरसम्बन्धोऽस्तीति सदृष्टान्तमाह - यथेति । अमावास्यां सूर्येण सहवासं गतश्चन्द्रोऽस्माभिर्नक्षत्रयुक्तत्वेन समयान्तरे इवादृश्यमानोऽपि तद्युक्तोऽस्त्येव । एवमेकशरीरनिर्मुक्त आत्मा कर्मणः फलभूतैः शरीरान्तरैर्युज्यत एवेति न शरीराभावादात्माभावोऽस्ति । हेत्वभावादित्यर्थः ॥२३॥

मनुरुवाच । यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् ।
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ ॥१॥

देहसम्बन्धस्यापरिहार्यत्वं श्रुत्वा मुमुक्षोरुद्वेगो मा भूदिति तन्निवृत्तिसाधनं योगे वक्ष्यन् सदृष्टान्तं देहवियोगप्रकारमाह - यथेति । यथा व्यक्तं स्थूलशरीरं शेते स्वप्ने चेतनं लिङ्गशरीरं प्रेत्य व्यक्तात् वियुज्य चरति । तद्वद्भवः संसारः तथा इन्द्रियसंयुक्तं लिङ्गमपि शेते । सुषुप्तौ केवलं ज्ञानं प्रेत्य लिङ्गात् वियुज्य चरति । तद्वदभवो मोक्ष इत्यर्थः ॥१॥

यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा ।
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियत्वाज्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥२॥

ज्ञेयमात्मानं ज्ञानेन बुद्ध्या आत्मज्ञानान्मुच्यते । तच्चेन्द्रियजयाद्भवतीत्यर्थः ॥२॥

स एव लुलिते तस्मिन् यथा रूपं न पश्यति ।
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥३॥

विपर्यये बन्धमाह - स इति । ज्ञाने बुद्धौ न पश्यति ॥३॥

अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या कृष्यते मनः ।
दुष्टस्य मनसः पञ्च सम्प्रदुष्यन्ति मानसाः ॥४॥

अबुद्धिरविद्या अनित्याशुचिदुःखानात्मसु देहादिषु नित्यसुखशुचित्वात्मबुद्धिर्विपर्ययरूपा सा चाज्ञानजा तया मनः आकृष्यते रागाद्याक्रान्तं भवति । पञ्च श्रोत्रादयः । मानसाः मनःप्रधानाः ॥४॥

अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न तृप्यते ।
अदृष्टवच्च भूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते ॥५॥

अज्ञानतृप्तः मोहपूर्णः । अवगाढोऽत्यन्तमग्नः अदृष्टवत् धर्माधर्मयुक्तं यथा स्यात्तथा । भूतात्मा जीवः । विषयेभ्यः शब्दादिभ्यो भोगार्थं निवर्तते मृतः पुनर्जायते ॥५॥

तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् ।
निवर्तते तदा तर्षः पापमन्तगतं यदा ॥६॥

अन्तं नाशं गतम् अन्तगतम् । द्वितीयाश्रितेति समासः तर्षः तृष्णा ॥६॥

विषयेषु तु संसर्गाच्छाश्वतस्य तु संश्रयात् ।
मनसा चान्यथा काङ्क्षन्परं प्रतिपद्यते ॥७॥

शाश्वतस्येति भावप्रधानो निर्देशः । अन्यथा सुखदुःखसाधनयोर्विपरीतम् ॥७॥

ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ।
यथाऽऽदर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥८॥

प्रख्ये स्वच्छे आत्मनि बुद्धौ ॥८॥

प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी ।
तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना ॥९॥

प्रसृतैर्विषयेष्वनुगतैः नियतैर्निगृहीतैः इन्द्रियै रूप्यन्ते निरूप्यन्ते इति इन्द्रियरूपेभ्यः शब्दादिभ्यो यच्छेत् । आत्मानम् इन्द्रियसंज्ञं मनसैव निगृह्णीयात् ॥९॥

इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः ।
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं महत् ॥१०॥

लवणोदकन्यायेन कारणे कार्यलयनियमादिन्द्रियमनोबुद्धिज्ञानमहतां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्मिन्प्रविलयाय तेषां कार्यकारणभावमाह - इन्द्रियेभ्य इति । पूर्वं कारणं ज्ञानं जीवात्मा महत्परमात्मा तथा चानेनैव क्रमेण श्रुतावपि इन्द्रियादीनां प्रविलापनं दृश्यते ।

'यच्छेद्वाङ्मनसीप्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि' ।

इति । श्रुत्यर्थस्तु - वाक् वाचं वागादिग्राह्येन्द्रियाणि मनसि नियच्छेत् । मनसी इति दैर्घ्यं छान्दसम् । वागादिव्यापारमुत्सृज्य मनोमत्रेणावतिष्ठेतेत्यर्थः । मनोऽपि विषयविकल्पाभिमुखं ज्ञानशब्दोदितायां बुद्धौ नियच्छेत् । तां च महत्यात्मनि भोक्तरि नियच्छेत् । अस्मीत्येतावन्मात्रेणावतिष्ठेत । तमपि शान्ते परस्मिन्नात्मनि परस्यां काष्ठायाम् अपास्तसमस्तविशेषे नियच्छेदिति ॥१०॥

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
मनःश्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन् साधु पश्यति ॥११॥

प्रविलापनक्रमनियमाय उत्पत्तिक्रममाह - अव्यक्तादिति । अव्यक्तात् शुद्धचिन्मात्रात् युक्तं व्याप्तं मनसः श्रोत्रादीनि श्रोत्रादिभ्यः शब्दादयः प्रसृता इत्यर्थः । तथा च सुषुप्तौ श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येतीत्यात्मनि सविषयाणामिन्द्रियमनआदीनां लयः । प्रबोधे च एतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथाऽऽयतनं विप्रतिष्ठन्ते । प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका इति प्राणशब्दितेभ्य इन्द्रियेभ्यो देवानामादित्यादीनां तेभ्यो लोकानां चोत्पत्तिः श्रूयते । तस्मादुक्त एव शब्दार्थः । ननु किमर्थमयं क्रमो विवक्ष्यते असमाधौ समाधिभ्रमनिवृत्त्यर्थमिति ब्रूमः । तथाहि पूर्वपूर्वकक्षातः उत्तरोत्तरकक्षां प्रविविक्षतो योगिनो निरुद्ध्यमानं चित्तं दैनन्दिनलयाभ्यासाल्लीयते त्रस्तपक्षिवत् पूर्वावस्थां वा सहसा गच्छति । तावेतौ लयविक्षेपौ हेयतया श्रूयेते -

'लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् ।
यदायात्युन्मनीभावं तदा तत्परमं पदम्'

इति । तत्र स्थूलप्रपञ्चात् सूक्ष्मं गच्छन्मध्ये लीनः सुषुप्त एव । सूक्ष्मात्कारणं गच्छन् लीनो विदेहः । कारणात् शुद्धं गच्छन् लीनः प्रकृतिलयः । शुद्धं प्राप्तो जीवन्मुक्तः । तत्राद्यः संसार्येव मध्यमौ क्रममुक्तिभाजौ अन्त्यः सद्योमुक्तिभागिति ॥११॥

यस्तांस्त्यजति शब्दादीन् सर्वाश्च व्यक्तस्तथा ।
विमुञ्चेत्प्राकृतान्ग्रामांस्तान्मुक्त्वामृतमश्नुते ॥१२॥

तदेतदाह - यस्तानिति । त्यजति त्यजेत् । व्यक्तयः व्यक्तीः शब्दाद्याश्रयभूतानि वियदादीनि कारणशरीराणि मुक्त्वा हार्दाकाशे भासमानानि विमुञ्चेत् । प्राकृतान् प्रकृत्युत्थान् ग्रामान् ग्रामवदन्तःकरणपान्थस्य संश्लेषस्थानानि स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणि मुक्त्त्वाऽमृतं कैवल्यमश्नुते ॥१२॥

उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् ।
स एवास्तमपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति ॥१३॥

अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः ।
प्राप्येन्द्रियगुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्य गच्छति ॥१४॥

प्राकृतान् ग्रामानित्यत्र सांख्याभिमता प्रकृतिर्मा प्रसञ्जीति आत्मन एवेन्द्रियाद्युदयास्तमयाविति सदृष्टान्तमाह द्वाभ्याम् - उद्यन्निति । इन्द्रियगुणान् इन्द्रियभोग्यान् रूपादीन् आवृत्त्य अस्तं स्वरूपं गच्छतीति योजना ॥१४॥

प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः ।
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृत्तं धर्ममाप्तवान् ॥१५॥

अस्य पुनः पुनर्देहावाप्तौ हेतुमाह - प्रणीतमिति । प्रणीतं कर्मणा उपस्थापितं मार्गे विषयं कर्मणैव नीयमानः कर्मफलं सुखादि प्राप्नोति । यतः प्रवृत्तं प्रवृत्तिप्रधानं धर्मं पुण्यपापात्मकम् आप्तवान् कृतवान् । आत्मविदिति पाठे प्रारब्धकर्ममात्रविषयोऽयं श्लोकः ॥१५॥

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥१६॥

एतत्परिहारार्थं निवृत्तं धर्ममाह - विषया इति । आहरणम् आहारो विषयभोगस्तद्वर्जितस्य विषयाः शब्दाद्यभिलाषाः विनिवर्तन्ते परं तु रसो वासनात्मको न निवर्तते सोऽपि परम् आत्मानं दृष्ट्वाः अवाप्तसकलकामस्य पुंसो निवर्तते । भोगेच्छां त्यक्त्वाऽऽत्मानं पश्यतो विषयबन्धो निवर्तत इत्यर्थः ॥१६॥

बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते ।
तदा सम्पद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥१७॥

कर्मगुणैः कर्माणि गुणभूतानि येषां तैर्विषयसङ्गैः मनसि मनःप्रधाने त्वंपदार्थेऽस्मितामात्रे तदा मनोऽपीति शेषः । ब्रह्म संपद्यते कुतः यतस्तत्रैव प्रलयं गतं भवति ॥१७॥

अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् ।
अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम् ॥१८॥

ब्रह्मपदार्थमाह - अस्पर्शनमिति । स्पर्शादिहीनत्वात् स्पर्शनादिक्रियानाश्रयम् । अनिन्द्रियत्वात् श्रवणादिक्रियाहीनम् । अशृण्वानम् अवितर्कम् अनुमानागम्यम् ईदृशं परं ब्रह्म सत्त्वं बुद्धिः प्रविशते ॥१८॥

मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वभिगतं मतिम् ।
मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं परम् ॥१९॥

अध्यायार्थमुपसंहरति - मनसीति । आकृतयो घटादिव्यक्तयः मनःसंकल्पकृतत्वात्तत्रैव मग्ना भवन्ति । तथा चाक्षपादाचार्यप्रणीतं सूत्रम् । दोषनिमित्तं रूपा‌दयो विषयाः संकल्पकृता इति । एवं मनसो बुद्धौ बुद्धेर्जीवे तस्य ब्रह्मणि च लय इत्यर्थः ॥१९॥

इन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुद्ध्यते मनः ।
न बुद्धिर्बुद्ध्यते व्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति ॥२०॥

सिद्धिर्नेति नकारः काकाक्षिवदुभयत्र संबध्यते । कार्येण कारणाव्याप्तेरिन्द्रियादयः स्वं स्वं कारणं न बुद्ध्यन्ते । सूक्ष्मं तु चिदात्मा सर्वं पश्यति तदनुविद्धा उत्तरे तु स्वं स्वं कार्यं पश्यन्तीत्यर्थः ॥२०॥

मनुरुवाच । दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तं नानुचिन्तयेत् ॥१॥

दुःखोपघाते इति । दुःखरूपे उपघाते प्रागुक्ते योगे विघ्ने सति शारीरे व्याध्यादौ मानसे शोकादौ च यस्मिन् सति यत्नो योगाभ्यासः कर्तुं न शक्यते तं दुःखोपघातं नानुचिन्तयेत् । अचिन्तयैव तं परिहरेदित्यर्थः ॥१॥

भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते ॥२॥

एतदेवाह- भैषज्यमिति ॥२॥

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥३॥

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥४॥

प्रज्ञामेवाह - अनित्यमिति । न गृध्येत् गर्धं न कुर्यात् ॥४॥

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥५॥

उपक्रमं प्रतीकारोपायम् ॥५॥

सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशयः ।
स्निग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥६॥

मरणं भवति ॥६॥

परित्यजति यो दुःखं सुखं वाप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिताः ॥७॥

ते ब्रह्माभिगताः ॥७॥

दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालनेन च ते सुखम् ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥८॥

पालने च ते सुखं नेति सम्बन्धः । दुःखेन च दुःखेऽपि च सति नाधिगम्यन्ते कदाचित् ॥८॥

ज्ञानं ज्ञेयाभिनिर्वृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥९॥

एवं दुःखनिवृत्त्युपायं वैराग्यमुक्त्वा सुखप्राप्त्युपायं ब्रह्मात्मज्ञानमाह - ज्ञानमिति । ज्ञानं ब्रह्मज्ञेयम् अहङ्कारादि घटान्तं तदात्मना अभिनिर्वृत्तम् अविद्यया निष्पन्नम् अत एव मनः ज्ञानगुणं ज्ञानस्य धर्मः । कनकस्येव कटकं प्रज्ञाकरणैः ज्ञानेन्द्रियैः संयुक्तं तद्यदा भवति ततोऽनन्तरं बुद्धिर्विषयाकारा वृत्तिर्भवति । एतेन 'यदेतद्धृदयं मनश्च' इत्युपक्रम्य सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्त्येव ब्रह्मैष इन्द्र इत्यादिना प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यन्तेन करणदेवताभूतभौतिकानामर्थानां प्रज्ञात्मत्वं प्रज्ञाप्रतिष्ठात्वं च हाटककटकन्यायेनोक्ता तामेव प्रज्ञां ब्रह्मेति वदन्त्याः श्रुतेरर्थो ब्रह्माद्वैतं पादत्रयेण दर्शितम् । चतुर्थेन तत्कारणाविद्यावियोगहेतुर्बुद्धिरिति चोक्तम् ॥९॥

यदा कर्मगुणैर्हीना बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥१०॥

बुद्धेर्निग्रहस्तदभिव्यक्तिहेतुरित्याह - यदेति । यदा कर्मगुणैः कर्मोत्थैः संस्कारैः सहिता बुद्धिः मनसि मननात्मिकायां धीवृत्तौ वर्तते तदात्मना परिणमते तदा ब्रह्म प्रज्ञायते । तादृशधीवृत्त्युदये हेतुमाह - ध्यानेति । ध्यानं यमनियमादिभिः पूर्वाङ्गैः सहितं ध्यानं ध्येयाकारप्रत्ययसंततिः स एव योगाख्यस्ततो निष्पन्नेन समाधिना ब्रह्माकारवृत्तिविशेषेण । कर्मणोपेतेति पाठे कर्मणः बाह्यविषयप्रकाशनादपेतेति व्याख्येयम् ॥१०॥

सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अपरादभिनिःसृत्य गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥११॥

गुणवती इन्द्रियादिमती गुणेषु रूपादिषु अपरात् अज्ञानात् ॥११॥

यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा ॥१२॥

यदा अज्ञाननाशकाले ध्यानं ध्येयं वस्तु मनसि धीवृत्तौ प्राप्नोति अभिव्यज्यते पूर्वजमित्यज्ञानस्यापि कारणम् । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नमित्यादिस्मृतेः । निकषे कषपाषाणे निकषं स्वर्णरेखा प्रकर्षेण निःसंशयं ज्ञायते ॥१२॥

मनस्त्वपहृतं पूर्वमिन्द्रियार्थनिदर्शकम् ।
न समक्षगुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शकम् ॥१३॥

विषयत्वेन निकषवत् ब्रह्म प्रज्ञायते चेत् जाड्यं ब्रह्मण आपद्येतेत्याशङ्क्याह - मनस्त्विति । मनोऽखण्डाकारा वृत्तिः । पूर्वम् अखण्डचैतन्याभिव्यक्तेः प्रागेवापहृतम् अखण्डप्रकाशेन तिरोभूतम् । कुतः । यस्मादिन्द्रियार्थानां शब्दादीनामेव तन्निदर्शकं तदपि अव्यवधानेनैवेत्याह समक्षम् इन्द्रियसन्निकृष्टं गुणं रूपादि अपेक्षते तत्तथा अतो हेतोः निर्गुणस्य रूपादिहीनस्य तन्ननिदर्शकमतो न ब्रह्मणो जाड्यापत्तिः ॥१३॥

सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥१४॥

उपसंहरति - सर्वाणीति । द्वाराणि इन्द्रियाणि संवार्य पिधाय मनसि संकल्पमात्रेण स्थितः सन्‌ तमपि मनसि बुद्धौ कृत्वा प्रविलाप्य एकाग्रताम् अस्मीत्यात्ममात्राकारतां प्राप्य तत्परं ततः एकाग्रतातः परम् ॥१४॥

यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥१५॥

तमेतं लयक्रभं युक्त्याऽप्युपपादयति - यथेति । गुणाः शब्दतन्मात्राद‌योऽपञ्चीकृतभूतसंज्ञास्तेषां सुषुप्तौ क्षये सति तत्कार्याणि महाभूतानि पञ्चीकृतस्थूलभूतानि नश्यन्ति । तथाहि श्रुतिः कारणनाशपूर्वकत्वं कार्यनाशस्य दर्शयति । स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेतेति उदकं विलीनमनुखिल्यो लीयत इति श्रुत्यर्थः । तथा चानुभवः - जलप्रस्थे खिल्यप्रस्थप्रक्षेपे करकाप्रक्षेप इव परिमाणानतिरेकात् खिल्योपादानं जलं स्वोपादाने रसतन्मात्रे विलीयते न तु जलप्रस्थे । तस्य तदनुपादानत्वात् तस्मात्सुष्ठूक्तं श्रुत्या जलनाशात् खिल्यनाश इति स्मृत्या च गुणक्षयात् भूतक्षय इति । यथाऽयं दृष्टान्तः तथा मनसि अहङ्कारे लीयमाना बुद्धिः स्वकार्याणीन्द्रियाणि गृहीत्वैव लीयते ॥१५॥

यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा सम्पद्यते मनः ॥१६॥

ननु कारणे लीयमानं कार्यं स्वदोषेण कारणमपि दूषयेत् जलक्षिप्तलवणखिल्य इव जलं स्वरसेनेत्याशङ्क्याह - यदेति । बुद्धिर्व्यवसायो निश्चयः स एव गुणो धर्मस्तेन उपेतापि अन्तरेऽहङ्कारे चरतीति तथा । यथा आकृत्यन्तरोपेतमपि कुण्डलं स्वर्णस्थमेव तद्वन्मनसि यदा बुद्धिर्भवति तदा सा मन एव भवति । मधुरं जलं तु न खिल्यस्य कारणमिति तेन तत् दूषणं विजातीयसंसर्गकृतमेवेत्यर्थः ॥१६॥

गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगुणं मनः ।
सदा सर्वान् गुणान् हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥१७॥

ननु त्रिगुणात्मको मनःशब्दितोऽहङ्कारो विजातीये निर्गुणे लीयमानः स्वधर्मेण तदपि दूषयेदेवेत्याशङ्क्याह - गुणवद्भिरिति । ध्यानेन गुणः सत्त्वोत्कर्षाख्यो यस्मिंस्तत् ध्यानगुणं मनोऽहङ्कारः गुणवद्भिः रूपादिमद्भिर्विषयैः सह यदा गुणोपेतं गुणान् सत्त्वादीन् मूलप्रकृतिमिति यावत् । ताम् अव्यक्ताख्याम् उपेतं प्राप्तं भवति । तदा सर्वान् गुणान् सर्वं गुणात्मकमव्यक्तमपि हित्वा निर्गुणं धृत्वा प्रविलाप्य निर्गुणं प्रतिपद्यते यदि सत्त्वादयो न प्रविलाप्याः स्युस्तर्हि तेषु लीनं मनः सुप्तिप्रलययोरिव पुनरुन्मज्जेत् कारणस्यानाशात् । न चादृष्टाख्यनिमित्तान्तराभावान्नोन्मज्जतीति वाच्यम् । श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसंगात् तत्त्वमसीतिवाक्यार्थज्ञानात् कृतकृत्यत्वं श्रूयते 'ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः' इति श्रुतेः न त्वहङ्कारस्य प्रधाने प्रलयात् कृतकृत्यत्वं निमित्तमप्रयोजकमिति तव सूत्रकृतैवादृष्टस्य अप्रयोजकत्वाभिधानात् । तस्मात्सत्त्वमपि प्रविलापनीयम् । न च गुणात्मकस्य तस्य निर्गुणता भवति उक्तदोषापातात् । अतो रज्जूरगादिवद्बाध एवास्य प्रलयः । तदिदमुक्तं मनो गुणान् हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते । गुणान् उपादायेत्यर्थः । हित्वेति दधाते रूपं न तु जहातेः न हि कारणं मुक्त्वा कार्यस्यान्यप्राप्तिः संभवति तस्मान्न मनोलयाधिष्ठाने ब्रह्मणि मानसदोषप्रसक्तिरिति दिक् ॥१७॥

अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥१८॥

अहङ्काराद्युपादानं यदव्यक्ताख्यं गुणत्रयं तस्य स्वरूपं दुर्वचमित्याह - अव्यक्तस्येति । निदर्शनं दृष्टान्तः अव्यक्तं न सत् नेह नानास्ति किंचनेतिश्रुत्या बाधात् । नापि नरशृंगवदसत् । तत्कार्यस्योपलंभात् नापि सदसत् विरोधात् तस्मादनिर्वचनीयमित्याह - पदन्यासो वाग्व्यापारो यत्र नास्ति अतस्तत्र निदर्शनमपि नास्तीत्यर्थः । अत एव तदवाप्तिरपि न संभवतीत्याह - क इति ॥१८॥

तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥१९॥

अतः श्रवणादिजन्येन साक्षात्कारेणैवात्मतत्त्वं निश्चिनुयादित्याह - तपसेति । तपसा आलोचनेन ध्यानजेन साक्षात्कारेण अनुमानेन मननाख्ययुक्त्यनुसन्धानेन गुणैः शमदमादिभिः जात्या जात्युचितस्वधर्मेण श्रुतेन वेदान्तश्रवणेन विशुद्धेनान्तरात्मना मनसा परमं ब्रह्म निनीषेत् ज्ञातुमिच्छेत् । परमं शोधितत्वंपदार्थं ब्रह्म तत्पदार्थं प्रति प्रापयितुमिच्छेदिति वा । नयतेर्द्विकर्मत्वात् ॥१९॥

गुणहीनो हि तं माग बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या वा निस्तर्क्यं ज्ञेयसम्मितम् ॥२०॥

उक्तविधया तत्त्वदर्शिनोऽन्तर्बहिश्च तुल्यवद्भेदभानं नास्तीत्याह - गुणहीन इति । तं निष्प्रपञ्चं मार्गं बहिरन्वयेनापि सम्यक् अनुवर्तते अनुसरति द्वैतं तु पश्यन्नपि न पश्यतीत्यर्थः । ननु बहिः कार्यात्मना भेदः अन्तःकारणात्मनाऽभेदः । यथा सुवर्णं स्वरूपेण कुण्डलादिरूपेण चाभिन्नं भिन्नं चेति व्यपदेष्टुं शक्यम् । तद्वदिदमपि स्यात् किमिति बहिरपि भेदावभासः प्रत्यक्षादिप्रमाणासिद्धोऽपलप्यत इति चेन्न । 'स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव' इत्यात्मन ऐकरस्यश्रुतेः । अन्तरं कारणं बाह्यं कार्यं तयोरभावादयं कृत्स्नः प्रज्ञानमात्र इति श्रुत्यर्थः । बहिरपि ज्ञेयेन शुद्धेन चिदात्मना संमितम् । तत्र हेतुः गुणाभावात् मूलप्रकृतेस्तुच्छत्वात् प्रकृत्या वा चित्स्वाभाव्याद्वा तर्कैकगम्याः प्रधानपरमाणुस्वभावशून्यवादास्तर्क्यास्तद्रहितं निस्तर्क्यं तस्मादन्तर्बहिरेकरसं ब्रह्म । एकस्मिन्वस्तुनि परस्परविरुद्धयोः भेदाभेदयोः समानसत्ताकत्वं वक्तुमयुक्तमित्यवश्यहेयेऽन्यतरस्मिन् व्यभिचरितत्वाद्भेद एव हेय इति निर्विवादमैकात्म्यमित्याकरे विस्तरः ॥२०॥

नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रचारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥२१॥

बुद्धिनैर्गुण्यान्निर्विषयत्वाद्ब्रह्म प्राप्नोति सगुणत्वात्सविषयत्वान्निवर्तते । ब्रह्मणः सकाशादिति शेषः । गुणेषु प्रचारिणी ॥२१॥

यथा पञ्च विमुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तथा हि परमं ब्रह्म विमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥२२॥

यथेति । सुषुप्तौ यथा कार्यत्यागेन कारणाज्ञानात्मनावस्थानम् । एवं तुरीये कारणत्यागेन चिन्मात्रात्मनावस्थानमपि संभवतीति भावः ॥२२॥

एवं प्रकृतितः सर्वे प्रवर्तन्ते शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्गं चैवोपयान्ति च ॥२३॥

एवमिति लौकिकदृष्टान्ताभिनयः प्रकृतितः अज्ञानात् । शरीरिणः चिदाभासा जीवाख्याः निवृत्तौ अज्ञानस्य यथाऽज्ञानाच्छुक्तिरजतादाविव प्रवर्तन्ते कर्मसु तन्निवृत्तौ निवर्तन्ते अनिवृत्तौ तु स्वर्गं प्रवृत्तिफलम् ॥२३॥

पुरुषः प्रकृतिर्बुद्धिर्विषयाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च समूहो भूतसंज्ञकः ॥२४॥

पुरुषः जीवः अभिमानः इद‌मित्थमेवेति धीः विपर्ययो वा भूतसंज्ञाफलं विनाशित्वनिश्चयः ॥२४॥

एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्सम्प्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥२५॥

ननु प्रवाहनित्यस्य वियदादेः कुतो विनाश इत्याशङ्क्याह एतस्येति । एतस्य भूतसंघस्य आद्या प्रवृत्तिः प्रथमसर्गः प्रधानान्मायाशबलादव्याकृतादेव । तदनन्तरं मिथुनाद्बीजांकुरन्यायेन व्यक्तिमभिव्यक्तिम् । अविशेषात् विशेषाः पञ्चमहाभूतानि तदन्ये अविशेषाः पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि अहङ्कारश्च । जात्यभिप्रायमेकवचनम् । द्वितीया प्रवृत्तिस्तु मिथुनाद‌भिव्यक्तिं नियच्छति नियमयति न पुनर्यादृच्छिकी सृष्टिरित्यर्थः । एवं च यथा घटशरावोदञ्चनादीनां विशेषाणामविशेषो मृन्मात्रम् एवं वियदादिविशेषाणामप्यस्त्यविशेषः प्रधानमिति न प्रवाहनित्यत्वं सृष्टेरिति भावः ॥२५॥

धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथाऽश्रेयोऽप्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान् भवेत् ॥२६॥

प्रकृतिं प्रलयकालेऽभ्येति । विरक्तस्तु ज्ञानवान् प्रकृतिबाधेनात्मज्ञानवान् भवति मुच्यत इत्यर्थः ॥२६॥

मनुरुवाच । यदा तैः पञ्चभिः पञ्च युक्तानि मनसा सह ।
अथ तद्द्रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम् ॥१॥

धर्मादुत्कृष्यते श्रेय इत्युक्तं व्याकुर्वन्नुक्तमर्थमुपसंहरति यदा तैः पञ्चभिः पञ्चेत्यादिनाऽध्यायेन । पञ्चभिः शब्दादिभिः स्वविषयैः सह पञ्चेन्द्रियाणि मनसा कारणेनापि सह युक्तानि निगृहीतानि । मनसेत्यत्रैव बुद्धेरपि ग्रहणम् । श्रुतिश्च-

'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ।
'

इति। आत्मानात्मनोरत्यन्तविविक्तत्वं मणिसूत्रदृष्टान्तेनोक्तम् ॥१॥

तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः ।
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा ॥२॥

ऐकात्म्यसिद्ध्यर्थमनेनैव दृष्टान्तेन सर्वत्रात्मव्याप्तिमाह - तदेवेति ॥२॥

तद्वद्गोऽश्वमनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु ।
तद्वत्कीटपतङ्गेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः ॥३॥

प्रसक्तात्मा आसक्तचित्तः आसंगहेतुमाह - स्वकर्मभिरिति ॥३॥

येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् ।
तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥४॥

येन येन पित्र्येण दैवेन गान्धर्वेण प्राजापत्येन वा प्राप्येण हेतुभूतेन यस्य यस्य देहस्य प्राप्त्यर्थमित्यर्थः । यद्यत्कर्म यज्ञादिकम् ॥४॥

यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यर्थानुसारिणी ।
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्मानुदर्शिनी ॥५॥

कर्मभेदाद्देहविशेषयोगे दृष्टान्तमाह- यथेति। अन्तरात्मा अनुदर्शी साक्षी यस्याः सा तथा साक्षिप्रकाश्यापि प्राक्कर्मानुसारिण्येव बुद्धिर्भवतीत्यर्थः ॥५॥

ज्ञानपूर्वा भवेल्लिप्सा लिप्सापूर्वाऽभिसंधिता ।
अभिसधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ॥६॥

ज्ञानपूर्वा बुद्धिपूर्वा लिप्सा रागः ततोऽभिसन्धिता अभिसन्धिमत्त्वम् अभिसन्धिरिति यावत् स च इदं साधयेयमिति यत्नः ततः कर्मस्पन्दः ततः फलावाप्तिः ॥६॥

फलं कर्मात्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ।
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम् ॥७॥

फलमिति । अनेन क्रमेण तत्तद्देहप्राप्त्यादिरूपं फलं कर्मात्मकं कर्मप्रभवम् । कर्म तु ज्ञेयात्मकम् अहमर्थोद्भवम् अहमर्थोऽपि ज्ञानात्मा जीवरूपः सोऽपि सदसदात्मा चिज्जडरूपः ॥७॥

ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा ।
क्षयान्ते यत्फलं विद्याज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम् ॥८॥

ज्ञानानां चिज्जडग्रन्थीनां फलानां देहानां ज्ञेयानां बुद्धीनां कर्मणां सञ्चितानां च क्षयान्ते यत्फलमिव फलम् आत्मतत्त्वप्रकाशः विद्यया ब्रह्माकारचरमान्तःकरणवृत्त्या ज्ञानं साक्षात्कारो यस्य तद्विद्याज्ञानम् । दिव्यज्ञानमिति पाठे दिवि हार्दाकाशाख्ये कारणे ब्रह्मणि भवं दिव्यं ज्ञेयवस्तुनि प्रतिष्ठितं ज्ञानम् ॥८॥

महद्धि परमं भूतं यत्प्रपश्यन्ति योगिनः ।
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्थं गुणबुद्धयः ॥९॥

ज्ञेयस्वरूपमाह - महदिति । महत् त्रिविधपरिच्छेदशून्यम् अत एव परमं मा बुद्धिः सा परा दूरे भूता यस्मात्तत् । भूतं नित्यसिद्धम् आत्मस्थं बुद्धिस्थं गुणेषु विषयेषु बुद्धिर्येषाम् ॥९॥

पृथिवीरूपतो रूपमपामिह महत्तरम् ।
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान् ॥१०॥

महत्त्वं व्याचष्टे - पृथिवीति त्रिभिः ॥१०॥

पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः ।
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः ॥११॥

कालः अव्यक्ताख्यं जगत्कारणम् ॥११॥

कालात्स भगवान् विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते ॥१२॥

विष्णुः शुद्धं ब्रह्म ॥१२॥

अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः ।
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते ॥१३॥

महत्त्वहेतुकं परमत्वं व्याचष्टे - अनादित्वादिति द्वाभ्याम् । अव्ययः अपक्षयशून्यः । अन्तवत् ज्ञातृज्ञेयविभागवत् । यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोति तदल्पम् । अथ यदल्पं तन्मर्त्यं तद्दुःखमिति तस्य दुःखत्वश्रुतेः ॥१३॥

तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं पदम् ।
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ॥१४॥

धामेव धाम आश्रयः प्राप्यं गत्वा ज्ञात्वा कालविषयादनित्याद्दुःखात्मकात् ॥१४॥

गुणेष्वेते प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽनन्त्याय कल्पते ॥१५॥

गुणेष्विति । एते मुक्ताः शुद्धचिदात्मानः गुणेषु मानमेयव्यवहारेषु प्रकाशन्ते ज्ञानरूपेण मेयेषु वा सत्त्वेन घटः सन् पटः सन्नित्येवंरूपेण सुखात्मना वा । अत एवोक्तम् -

'अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् ।
आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततोद्वयम्॥'

इति । ततः गुणेभ्यः परमुत्कृष्टं ब्रह्म निर्गुणत्वादेव निवृत्तिलक्षणः । शमदमोपरमादिरूपो धर्मो निर्विकल्पकः । स च ज्ञातः सन् आनन्त्याय मोक्षाय ॥१५॥

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः ।
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः ॥१६॥

ऋच इत्यध्ययनादिधर्मा लक्ष्यन्ते । शरीराणि लिङ्गशरीराणि व्यपाश्रिताः तत्संस्कारकत्वेन तद्गताः । न तु अनाधेयातिशये चिदात्मनि गताः । अत एव यत्नसाध्याः विनाशिनश्च ॥१६॥

न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसम्भवम् ।
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत् ॥१७॥

ब्रह्मणि तद्विपर्ययमाह - न चेति । शरीरमाश्रित्य सम्भव आविर्भावो यस्य तत्तादृशमपि यत्नसाध्यं न भवति धर्मवद्यतोऽनादिमध्यम् । नैकधेतिवत्समासः । ब्रह्मभावस्य साध्यत्वे निश्चितमनित्यत्वं स्यादित्यर्थः । यद्वा शरीरं लिङ्गम् आश्रयते पुण्यापुण्यरूपेणेति शरीराश्रयं शरीरात्सम्भवति तादृशं च धर्मस्वरूपं ब्रह्म तु अशरीरम् उदासीनं चेत्यर्थः ॥१७॥

ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते ।
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न त्वादिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥१८॥

ऋचामिति । ब्रह्मभावस्यादिमत्वे ध्रुवं विनाश इति भावः ॥१८॥

अनादित्वादनन्तत्वात्तदन्तमथाव्ययम् ।
अव्ययत्वाच्च निर्दुःखं द्वन्द्वाभावस्ततः परम् ॥१९॥

अनादित्वादजन्यत्वात् अनन्तत्वाद्ध्वंसशून्यत्वात् अत एव अनन्तं व्यापकम् अव्ययं च व्योमवत् । द्वन्द्वानि मानापमानादीनि ॥१९॥

अदृष्टतोऽनुपायाच्च प्रतिसन्धेश्च कर्मणः ।
न तेन मार्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥२०॥

ननु अयत्नसाध्यं नित्यं चात्मसुखं चेत्किमिति तत्र सर्वे न रज्यन्त इत्याशङ्क्याह - अदृष्टत इति । अदृष्टं भाग्यं तदालम्ब्य अनुपायात् उपायाभावात् अत्रादृष्टत इति चतुर्विधाध्यात्मिकतुष्ट्युपलक्षणम् । तथा कर्मणो विषयभोगाख्यस्य प्रतिसन्धिः प्रतीपः सन्धिर्वियोगः विषयेभ्य उपरम इति यावत् । तेन पञ्चविधा बाह्या तुष्टिरुक्ता । तेन तुष्टिद्वयेन हेतुना उपायेष्वप्रवर्तमानाः पुरुषा येनोपायेन तत्पदं गच्छन्ति तन्न पश्यन्ति । तुष्टयस्तूक्ताः सांख्यसप्तत्याम् -

आध्यात्मिकाश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः ।
बाह्या विषयोपरमात्पञ्च च तुष्टयोऽभिहिताः ॥

इति । अस्यार्थः- शास्त्रात् प्रकृतिपुरुषयोर्विवेको ज्ञातस्तत्साक्षात्कारस्तु वृत्तिरूपः प्रकृतेः परिणामः स च स्वयमेव परिणामक्रमेण भविष्यति किं ध्यानायासेनेति प्रकृत्याख्या तुष्टिरम्भ इत्युच्यते । एतावतापि न कृतकृत्यता सर्वस्याप्यनायासेन विवेकख्यात्यापत्तेरनर्थकः प्रव्रज्याविधिः स्यादतस्तन्मात्रेण कृतकृत्यता किं ध्यानेनेत्युपादानाख्या तुष्टिः सलिलमित्युच्यते । प्रब्रज्यापि कालविशेषापेक्षैव कैवल्यहेतुरित्यलमुत्तप्ततयेति तूष्णीमवस्थानं कालाख्यतुष्टिरोध इत्युच्यते । कालोऽपि पूर्वपुण्यबशादेव विवेकसाक्षात्कारं मदालसापत्यानां बालानामिव जनयिष्यतीति किं ध्यानायासेनेति तुष्टिर्भाग्याख्या वृष्टिशब्देनोच्यते । सैवेह मुख्यत्वाददृष्टत इत्यनेन गृहीता अनयैव तत्पूर्वासां तुष्टीनामाक्षेपतो लाभादिति । विषयाः पञ्च तेषु वैराग्याण्यपि पञ्च । तत्र धनार्जने दुःखं दृष्ट्वा या उपरतिः सा पारम् । राजचोरादिना धननाशे दुःखं दृष्ट्वा या सा सुपारम् । भोगेनापि धननाशं दृष्ट्वा यद्दुःखं तज्जा उपरतिः सा पारापारम् । भोगेऽपि क्षयित्वादिदोषदर्शनाद्या उपरतिः सानुत्तमाम्भः । 'नानुपहत्य भूतानि भोगः सम्भवति' इति न्यायेन भोगे हिंसादोषदर्शनाद्या उपरतिः सा उत्तमाम्भः । एवं विषयोपरमात्पञ्च तुष्टयोऽत्र कर्मप्रतिसन्धिशब्देनोच्यन्ते । एवं नव तुष्टयः तन्मात्रेण कृतकृत्यतां मन्वानस्य उपायेष्वप्रवृत्तेरात्मदर्शनं न भवतीत्यर्थः ॥२०॥

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च दर्शनात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन् परं न प्रतिपद्यते ॥२१॥

कदाचित्तुष्टिनवकं जित्वा ध्यानेन प्रवृत्तोऽपि ध्यानजसिद्धिविपर्ययादप्यात्मतत्त्वं न पश्यतीत्याह - विषयेषु चेति । तत्र प्राणिनां स्वाभाविको विषयेषु सङ्गः । विषयाश्च हार्दाकाशाख्यब्रह्मलोकगताः शाश्वताः मधुमत्यां योगभूमौ स्थितस्य योगिनः सङ्कल्पमात्रोपनताः । त इमे सत्याः कामा अनृतापिधाना देहेनोपाधिना आच्छादिताः । 'सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति' इत्यादिश्रुतिभ्यः । अतो हेतोरविरक्तो योगी मनसाऽन्यद्योगैश्वर्यसुखम् इच्छन् सकलकामनिर्धूननप्राप्यं परं ब्रह्म न प्रतिपद्यते न साक्षात्करोति । अत्र अन्यदित्यनेन सिद्धिविपर्ययो दर्शितः । तत्र सिद्धयः सांख्यसप्तत्युक्ताः -

'ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविघातास्त्रयः सुहृत्प्राप्तिः ।
दानं च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वौकुशस्त्रिविधः॥'

इति । अस्यार्थः - ऊहः वितर्कः । श्रुतस्यार्थस्य युक्त्या चिन्तनं मननमित्यर्थः । शब्दः शब्दजं ज्ञानं मोक्षशास्त्रस्य उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनया तात्पर्यज्ञानम् । अध्ययनम् उपनिषद्ग्रन्थस्यावाप्तिः । आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकभेदेन त्रिविधं दुःखं अतस्तद्विघाता अपि त्रयः । ताश्च मुख्याः सिद्धयः । तथा सुहृत्प्राप्तिः परविद्याप्रदसदाचार्यलाभः । दानं चित्तशुद्धिजन्या विवेकप्राप्तिः । दैप् शोधने इत्यस्य रूपम् । एता अष्टौ सिद्धयः । तत्र ऊहशब्दाध्ययनसुहृत्प्राप्तयः तारं सुतारं तारातारं रम्यकं चेति क्रमेण गीयन्ते । दानाद्याः चतस्रस्तु सदामुदितं प्रमोदो मुदितं मोदमाना इति च गीयन्ते । एतास्तु प्रज्ञाप्रासादसोपानभूता अपि कुयोगिनं प्राप्य विपर्यस्तफलाः स्युः तदिदमुक्तम्- 'सिद्धेः पूर्वोंकुशस्त्रिविधः सिद्धेर्मोक्षकरिण्या अङ्कुश इव निवारकस्त्रिविध एको विद्यादिः पञ्चविधो विपर्ययः । द्वितीयोऽशक्तिः सा च एकादशेन्द्रियवधाः सहबुद्धिवधैरशक्तिरुद्दिष्टेत्युक्ता वधिरत्वादय एकादशेन्द्रियवधाः । तुष्टीनां पूर्वोक्तानां सिद्धानां चानुपदोक्तानां विपर्ययात्सप्तदश बुद्धिवधाः । तत्र गोबलीवर्दन्यायेन तुष्टीः पृथक्कृत्य विपर्यया शक्तितुष्टयस्त्रिविधोङ्कुशो मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्नित्यनेन सूचितः ॥२१॥

गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः ।
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः ॥२२॥

अत्राप्यन्याकाङ्क्षायां हेतुमाह - गुणानिति । गुणान् विषयान् यत् यस्मात् तत्तस्मात् परं निर्विषयं गुणार्थिनः पुरुषाः ॥२२॥

गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्यात्परान्गुणान् ।
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः परम् ॥२३॥

अतिमौढ्याद्बाह्यगुणासक्तास्तु परान्योगिगम्यान्विषयान्नाप्नुवन्तीत्याह - गुणैरिति । उभयेषां तुल्यत्वेऽपि आन्तरैर्गुणैर्ब्रह्मणः स्वरूपभूतैः सत्यकामत्वादिभिः परम् उपलक्ष्यते धूमेनेवाग्निं शाखाग्रेणेव वा चन्द्रकलामित्याह - अनुमानादिति ॥२३॥

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः ।
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम् ॥२४॥

अत्र स्वानुभवं प्रमाणयति - सूक्ष्मेणेति । सूक्ष्मेण ध्याननिशितेन 'दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः' इति श्रुतेः । शब्दश्रोत्रगन्धघ्राणादिषु प्रकाश्यप्रकाशकयोराकाशभूम्यादिरूपैकोपादानकत्वनियमादुपादानोपादेययोश्चाभेदाद्धटादिरूपं मन एव चक्षुरादिरूपेण मनसा यथा गृह्यते एवं द्रष्टृदृश्ये अपि दर्शनमात्रोपादाने दर्शनाद‌भिन्ने इत्यर्थः ॥२४॥

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या मनस्तथा ।
मनसा चेन्द्रियग्राममक्षरं प्रतिपद्यते ॥२५॥

ईदृगभेदग्रहे हेतुमनुभवमेवाह - ज्ञानेनेति । ज्ञानं ब्रह्मात्माकारा धीवृत्तिस्तया बुद्धिं देहाद्यात्मभ्रमकलुषितां निर्मलीकृत्य सर्वसंशयहीनां कृत्वा । तथा च श्रुतिः 'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे' इति । तथा बुद्ध्या मनोऽपि सङ्कल्पात्मकं सङ्कल्प्य सङ्कल्परूपेण स्वप्नादौ स्थितमिति निश्चित्य तथा जाग्रत्कालेऽपि मनसा इन्द्रियग्रामं शब्दादिसहितं मनोमात्रमिति निश्चित्य विलोमक्रमेणाक्षरं क्षरतीतिव्युत्पत्त्या द्रष्टृदृश्ये परिणामितया विकारौ तद्भिन्नं चिन्मात्रं दर्शनं प्रतिपद्यते ॥२५॥

बुद्धिप्रहीणो मनसा समृद्धो निराशिषं निर्गुणमभ्युपैति ।
परं त्यजन्तीह विलोड्यमाना हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥२६॥

बुद्ध्या चरमवृत्त्या ध्यानपरिपाकोत्थया प्रहीणः निर्वृत्तिकः मनसा विचारात्मकेन समृद्धः पूर्वमिति शेषः । श्रवणमननवानित्यर्थः । निराशिषम् आशीरप्राप्तप्रार्थना तद्रहितं स्वेनैव रूपेण परमानन्दत्वात् । निर्गुणम् आत्मानमुपैति प्राप्नोति । विलोड्यमानाः आशीर्भिराकुलीक्रियमाणाः । यथा वायुः काष्ठान्तर्गतं वह्निं नोद्दीपयति किं तु त्यजति एवमेतेऽपि अन्तस्थमात्मानं त्यजन्तीत्यर्थः ॥२६॥

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम् ।
अनेनैव विधिना सम्प्रवृत्तो गुणापाये ब्रह्मशरीरमेति ॥२७॥

उक्तमेवार्थं स्पष्टयति - गुणेति । विषयाणामादाने आभिमुख्येन खण्डने आत्मनि प्रविलापने कृते सति मनः बुद्धिपराय बुद्ध्यपेक्षया यत्परं ब्रह्म तस्मै तत्प्राप्तये भवति । तेषां गुणानां विप्रयोगे पृथक्त्वेन ग्रहणे सति मनः सदा सर्वस्मिन्नपि युगे बुद्ध्यवराय बुद्ध्यपेक्षया यदवरं बुद्धिकल्पितं ब्रह्मलोकान्तमैश्वर्यम् अवीच्यन्तमनैश्वर्यं च तत्प्राप्तये भवति । अनेन प्रकारेण विधिना 'बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं मन' इत्यादिवचनेन गुणापाये संप्रवृत्तः ब्रह्मशरीरं ब्रह्मस्वरूपं प्राप्नोति । शारीरमिति पाठे शारीरो जीवस्तयोर्ब्रह्मशारीरयोरभेदे सामानाधिकरण्यम् ॥२७॥

अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले ।
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानैर्ग्लायद्भिर्वा वर्ततेऽकामरूपः ॥२८॥

ननु लोके चतुर्धा भेदो दृश्यते यथा सुवर्णं कुण्डलम्' इति तयोरुपादानोपादेयभावेन । यथा वा -'शुक्लः पटः' इति तयोर्गुणगुणिभावेन । यथा वा 'शुक्ती रजतम्’ इत्यधिष्ठानाध्यस्तभावेन । यथा वा 'सिंहो देवदत्तः' इति ताद्गतगुणयोगेन । नाद्यः ब्रह्मणा विकारित्वापत्त्या कूटस्थत्वनाशापत्तेः । न द्वितीयः । आश्रयनाशं विना गुणनाशासंभवान्मुक्तौ जीवत्वनाशे ब्रह्मणोऽपि नाशापत्तेः । न तृतीयः । मिथ्याभूतस्य जीवस्य मुक्त्यन्वयायोगात् । परिशेषादन्त्य एव पक्षः शिष्यते । तत्रापि यथाऽनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वेदेवा इति बहुत्वसाम्यान्मनसि विश्वेदेवसंपत्तिस्तथा देहादिबृंहकत्वयोगाज्जीवेऽपि ब्रह्मशब्दः । यद्वा योषा वा गौतमाग्निरित्यत्र स्त्रीरूपं प्रतीकमविद्यमानवत्कृत्वा तत्राग्नेरुपासनम् । एवं जीवमविद्यमानवत्कृत्वा तत्र ब्रह्मोपास्यम् । यद्वा यथा मनो ब्रह्मेत्युपासीतेति मन एव ब्रह्मभावारोपेणोपास्यम् एवं जीवेऽपि ब्रह्मभावमारोप्यामृतत्वकामस्यात्मोपासनं विधीयते 'आत्मेत्येवोपासीत’ इत्यादिश्रुतिषु इत्याशङ्क्याह - अव्यक्तात्मेति । अव्यक्तेतिवाङ्मनसागोचरत्वोक्त्या मन आदिवत्प्रतीकत्वादिकं निरस्यते । आत्मेतिव्यापकप्रत्यक्चैतन्यरूपत्वोक्त्या कीटभृङ्गवद्यत्नान्तरस्यालभ्यत्वमुच्यते पुरुष इति । पुरि शेते इति व्युत्पत्त्या गौणात्मत्वं निरस्यते व्यक्तकर्मेति । देहाद्युपाधियोगात्कर्मसमवायीव दृश्यते अत एव श्रूयते -'आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन' इति । अन्तकाले सुप्तिप्रलयमोक्षाणामन्यतमकाले वाऽव्यक्त एवातोऽस्य व्यक्तत्वमन्तरालेऽवगतं मृषैव । ततश्चाव्यक्तस्यात्मनोऽव्यक्तेन ब्रह्मणा सह लक्षणभेदाभावाद्भेदो न घटत इति बिम्बप्रतिबिम्बन्यायेनौपाधिक एव तयोर्भेदः स चोपाधिभूताया अविद्याया निवृत्तौ निरवशेषेण लीयत इति युक्तमुक्तं ब्रह्म शारीरमेतीति । नन्वेवंविधे आत्मनि कुतो दुःखित्वप्रतीतिरित्याशङ्क्याह - तैरेवेति । तैः प्रसिद्धेः अकामरूप इति च्छेदः । जलसूर्यन्यायेन मृषैवात्मनि दुःखित्वादिभ्रम इत्याह - ग्लायद्भिर्वा । वाशब्द उपमार्थे ग्लायन्निव आवर्तते लोकद्वये सञ्चरति घटाकाशवत् । आर्षो विभक्तिव्यत्ययः । तथाच सूत्रं - अत एव चोपमा सूर्यं प्रतिकृत्तिकादिवदिति । सूर्यप्रतिकृतिः प्रतिबिम्बसूर्यः आदिपदाद्धटाकाशः तथा चात्मनि भेदं गतिं च वारयन्ति श्रुतयः 'ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा । घटसंवृतमाकाशं नीयमाने यथा घटे । घटो नीयेत नाकाशं तद्वज्जीवो नभोपमः' इत्यादयः ॥२८॥

सर्वैरयं चेन्द्रियैः सम्प्रयुक्तो देहं प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात् ।
नासामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह हीनस्तेन परमेणाव्ययेन ॥२९॥

सर्वैरिति । अयं चिदाभासः देहं लिङ्गशरीरं प्राप्तः पञ्चभूतानि स्थूलदेहाकारेण परिणतानि तदाश्रयश्च स्यात् अस्ति परमेण बिम्बभूतेन अन्तर्यामिणा हीनः सन्न गच्छति । गतिरुपलक्षणं किमपि कर्तुं न शक्नोतीत्यर्थः । कुतः असामर्थ्यात् । कुत्र कर्मणे कर्मकर्तुमित्यर्थः । ह इति श्रौतीं प्रसिद्धिम् एष ह्येव साधु कर्म कारयतीत्यादिकां द्योतयति । अयं भावः - जलसूर्यघटाकाशयोश्चाञ्चल्यगमने इवात्मनि दुःखित्वादिकं भासमानमपि परमार्थतो नास्ति । नाप्यस्य तत्परिहारे सामर्थ्यमस्ति उपाधिपक्षपातित्वात् उपाधेश्च प्राक्कर्मानुरोधीश्वरेच्छया चेष्टाश्रयत्वात् । अतोऽन्तर्यामित्वं चेश्वरस्य युक्तमिति ॥२९॥

पृथ्व्यां नरः पश्यति नान्तमस्या ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि ।
परं नयन्तीह विलोड्यमानं यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम् ॥३०॥

ननूपाध्यन्तर्यामिणोरनादित्वान्नित्ययोः प्रवर्त्यप्रवर्तकयोः सतोः कथञ्चिदाभासस्य दुःखान्मुक्तिः स्यादित्याशङ्क्याह - पृथ्व्येति । यथाऽन्यैरदृष्टोऽपि पृथिव्या अन्तोऽस्ति । अविभुद्रव्यत्वात् । एवं दुःखसन्ततेरप्यन्तोऽस्ति जन्यत्वात् । यथा वा वायुरर्णवस्थं तृणादिकं यथाप्लवं यथाप्रवाहं वायुनेव लोड्यमानम् इतस्ततश्चाल्यमानं वायुरेव परं पारं नयति । एवं कर्म वायुभिरुह्यमानं संसारसमुद्रस्थं जीव-पोतं कर्माण्येव चित्तशुद्ध्यादिजननद्वारा परं पारं नयन्तीत्यर्थः। यथोक्तम् - 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' इति । संसिद्धिं ज्ञानयोग्यताम् ॥३०॥

दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो यथा भवेदपगतरश्मिमण्डलः ।
तथा ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान् स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम् ॥३१॥

यथा सूर्यरश्मीनामुदयास्तमयौ एवं चैतन्यभासामपि स्त इत्याह - दिवाकर इति । गुणं रश्मिमण्डलेन जगद्व्यापित्वम् एवं जीवः सत्यां चित्तशुद्धौ ज्ञानोदये सति रात्रिंदिववत्संसारलयोदयौ पश्यतीत्यर्थः । निर्गतः विशेषवान् सुखित्वादिधर्मवान् अहङ्कारो यस्मात्स निर्विशेषवान् ॥३१॥

अनागतं सुकृतवतां परां गतिं स्वयम्भुवं प्रभवनिधानमव्ययम् ।
सनातनं यदमृतमव्ययं ध्रुवं निचाय्य तत्परममृतत्वमश्नुते ॥३२॥

प्रकरणार्थमुपसंहरति - अनागतमिति । अनादौ संसारे सर्वमपि सुखं पुरुषस्य क्वचिज्जन्मनि प्राप्तमेवास्ति । इदं त्वमृतत्वम् अनागतम् । आगतस्य निवृत्त्ययोगात् । स्वयंभुवम् अजन्यम् । जन्यस्यावश्यंविनाशित्वात् । प्रभवत्यस्मान्निधीयते लीयतेऽस्मिन् कार्यजातमिति प्रभवनिधानम् । एवमपि अव्ययं प्रधानवन्न परिणामि नित्यम् । परिणामिनो नाशावश्यंभावेन नित्यत्वायोगात् । सनातनं यदमृतम् । आदिमध्यान्तशून्यं मोक्षस्वरूपम् । अनादिमध्यामृतमित्यपि पाठः । अव्ययं नाशहीनं यतः ध्रुवम् अविचाल्यम् ईदृशं प्रत्यगभिन्नं वस्तु निचाय्य ज्ञात्वा । तत् वेदप्रसिद्धं परम् अगौणम् अमृतत्वं मोक्षम् अश्नुते प्राप्नोति । अपामसोमममृता अभूम इति । कर्मप्राप्यमप्यमृतत्वं श्रूयते । तच्च गौणं कर्मजस्य नित्यत्वायोगात् । 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्याचितो लोकः क्षीयत' इति श्रुतेश्च । यथाहुः आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते' इति । मुख्यममृतत्वम् प्राप्तस्तु न पुनरावर्तते संसारमण्डले । तस्मात्सनातनादिविशेषणविशिष्टं नित्यं सुखं मोक्षाख्यं स्वतःसिद्धमप्यज्ञानादप्राप्तमिव कण्ठगतविस्मृतचामीकरवत्प्राप्तव्यमज्ञानापगममात्रेणेति सिद्धम् ॥३२॥

युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ।
कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥१॥

पूर्वाध्यायान्ते निचाय्य तत्परममृतत्वमश्नुते इति ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मोक्षहेतुत्वमुक्तम् । तत्र निर्गुणदर्शनं सगुणज्ञानपूर्वकमिति मत्वा सान्निहितं श्रीकृष्णं प्रागेव महर्षीणां मुखात्परमात्माऽयमिति जानन् राजा मतिसंवादाय कृष्णतत्त्वं पृच्छति - पितामहेत्यादिना । ननु इह पुण्डरीकाक्षपदेन विग्रहमुपलक्ष्य तत्राच्युतत्वादिविशेषणमसंगतम् । नहि कृष्णशरीरं परादृष्टैरेवोत्पन्नमिति पक्षेऽपि परादृष्टानां जन्मविनाशवत्वात्तत्कृतविग्रहस्यापि तद्वत्त्वं प्रत्याख्यातुं शक्यं विग्रहाविवक्षायां त्वस्माकमप्यच्युतत्वादिकं समानमिति किं पुण्डरीकाक्षेति विशेषणेनेति चेत् । अत्र ब्रूमः । भुबीजांकुरतरुफलोपमानि पञ्च परमेश्वररूपाणि शुद्धशबलसूत्रविरा‌ड्विष्णुसंज्ञानि यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्तीति श्रौतदृष्टान्तानुगुण्येन भूतुल्यायां चिति तदनतिरिक्ता बीजादितुल्या माया शबलादयः सन्ति । तत्र वृक्षारूढमपि फलनमेकबीजगर्भत्वाद्बीजाङ्कुरतरुभ्यो महत्तरम् । एवं विश्वाख्यविग्रहवद्ब्रह्मापि अनेकशबलादिगर्भत्वात् ईशसूत्रविराड्भ्यो महत्तरम् । अत एव च्छान्दोग्ये - 'आदित्यरूपं पुरुषं हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेशः' इति विग्रहधर्मैर्विशेषयित्वा तस्यर्क्चसाम च गेष्णाविति तदङ्गुलिपर्वत्वेन ऋक्सामशब्दाभिहितः कृत्स्नः प्रपञ्चो निरूपितः । न च तस्या मूर्तेरनित्यत्वं शङ्क्यम् ।

'देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा ।
उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते' ॥

इति जीवादृष्टानुरोधेन नित्याया अपि तस्या आविर्भावतिरोभावावेव उत्पत्तिलयशब्देन व्यवह्रीयेते इत्येतस्यार्थस्य प्रतिपादकेनागमेन विरोधात् । अत्र यद्वक्तव्यं तत्प्रागेवोक्तम् । तस्मात्पुण्डरीकाक्षेऽप्यच्युतत्वादिकं विशेषणं युज्यत एव । तत्राच्युतं क्षयहीनम् । कर्तारम् अर्थात् कार्यमात्रस्य । अकृतम् उत्पत्तिहीनम् । विष्णुं व्यापकं बीजफलन्यायेन कारणस्यापि कारणत्वात् । अत एव भूतानां वियदादीनां प्रभवाप्ययं योनिम् ॥१॥

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम् ॥२॥

अपराजितं देहादिधर्मैर्जरादिभिरिति शेषः ॥२॥

भीष्म उवाच। श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः ।
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥३॥

जल्पतः जल्पात् वचनात् ॥३॥

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः ।
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयन्त्यद्भुतं महत् ॥४॥

महत् माहात्म्यम् ॥४॥

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुः ।
पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः ॥५॥

भगवान् 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य ज्ञानस्य यशसः श्रियः।' वैराग्यस्य च धर्मस्य षण्णां भग इतीङ्गना' इत्युक्तरूपषड्गुणवान् । ईश्वरोऽन्तर्यामी । प्रभुः राजवद्बहिःस्थित्वा नियन्ता । विभुर्व्यापकः ॥५॥

किं तु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनि ।
माहात्मनि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर ॥६॥

किं त्विति । यानि कर्माणीत्युत्तरेण सम्बन्धः । अनन्तमपि हरेर्माहात्म्यं लेशतो वक्ष्ये इति भावः ॥६॥

यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः ।
कर्माणि त्विह गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम् ॥७॥

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः ।
वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं च गां चान्वकल्पयत् ॥८॥

भूतात्मेत्यादिना क्रमेण पदत्रयोक्तानां जीवेशशुद्धानां वाय्वादिमहाभूतकल्पकत्वं सामानाधिकरण्यादभेदश्चोक्तः ॥८॥

स सृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः ।
अप्स्वेव भवनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः ॥९॥

तत्र तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् इति श्रुतमीक्षणादिप्रवेशान्तामैशीं सृष्टिमाह - स इति । चात् खादीन् अप्सु आपः पुरुषवचसः इति श्रुतेरब्बहुलेषु देहेषु ॥९॥

सर्वतेजोमयस्तस्मिन् शयानः पुरुषोत्तमः ।
सोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमकल्पयत् ॥१०॥

जाग्रदादिविमोक्षान्तां जैवीं सृष्टिमाह - सर्वेत्यादिना । तेजोमयः वासनामयः जाग्रद्वासनामये स्वप्नद्रष्टरि तैजसपदप्रयोगात् तस्मिन्नस्मये देहे सङ्कर्षणम् अहङ्कारम् ॥१०॥

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेतीह शुश्रुम ।
स धारयति भूतानि उभे भूतभविष्यती ॥११॥

मनसा सह अकल्पयदिति पूर्वेण सम्बन्धः । सः समनस्कोऽहंकारः सोऽहमित्यग्रे व्याहरत्तत्तोऽहं नामाऽभवदित्यहङ्कारसृष्टिमुक्त्वा सोऽबिभेत् स नारमतेति तदनुवादेन भयारत्यादेर्मनोधर्मस्य श्रवणात्तत्सृष्टेस्तत्र विवक्षणात् । 'सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिर्यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत' इति श्रुतिसाम्यादपि जीवसृष्टिप्रकरणमिद‌मित्यवसीयते ॥११॥

ततस्तस्मिन् महाबाहौ प्रादुर्भूते महात्मनि ।
भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत ॥१२॥

नाभ्यां पद्ममिति । स्वप्नवद्बहिरिव भासमानमपि अन्तरेव ब्रह्माण्डमस्ति मानसत्वात्तस्येति दर्शितम् । नाभ्यामुपरि तिष्ठति ’विश्वस्यायतनं महत्' इति श्रुतेः ॥१२॥

स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भ्राजयन् दिशः ।
ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः ॥१३॥

पुष्करे नाभिकमले 'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरपुण्डरीके वेश्म' इत्यादिश्रुतेरान्तरमेव पुष्करमिह प्रतिपत्तव्यं न बाह्यम् । ब्रह्मपुरे ब्रह्मोपलब्धिस्थाने शरीरे दहरं सूक्ष्मं सः समनस्कोऽहङ्कारः पुष्करे स्थित्वा ब्रह्मा सर्वभूतस्रष्टा समभवदिति सम्बन्धः । हृदयपुण्डरीकादौ निरुद्धं मन एव सर्वेश्वर इत्यसकृदावेदितम् ॥१३॥

तस्मिन्नपि महाबाहौ प्रादुर्भूते महात्मनि ।
तमसा पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः ॥१४॥

तस्मिन्निति । एवं हृत्पुण्डरीके ब्रह्मण आविर्भावे सति तमोगुणकार्यभूतो मधुर्नाम लयापरनामा योगविघ्नः दैनन्दिनलयाभ्यासात्पूर्वजोऽनादिर्ब्रह्मग्रासाय आविर्भवति ॥१४॥

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रं कर्म समास्थितम् ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वन् जघान पुरुषोत्तमः ॥१५॥

तमिति । अपचितिम् उन्नतिं पुरुषोत्तमश्चिदात्मा । योगे उपस्थितं लयं बोधेनैव शमयेदित्यर्थः । एतच्च विक्षेपादेरप्युपलक्षणम् । यदाहुः संप्रदायविदः - 'लये सम्बोधयोच्चत्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः' इत्यादि ॥१५॥

तस्य तात वधात्सर्वे देव-दानव-मानवाः ।
मधुसूदनमित्याहुर्ऋषभं सर्वसात्वताम् ॥१६॥

तस्येत्यादिना आन्तरसृष्टिप्रपञ्चो यावदध्यायसमाप्ति । सात्परमात्मा तद्वतां सात्वतां योगिनामित्यर्थः ॥१६॥

ब्रह्मानुससृजे पुत्रान् मानसान् दक्षसप्तमान् ।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥१७॥

ब्रह्मेति । मानसत्वं योगिसृष्टेर्मूढसृष्टेश्च यद्यपि तुल्यं तथाऽपि योगिनां जितमनस्कत्वात्सृष्टिर्न दुःखदा मूढानां अतथात्वाद्दुःखदा ज्ञानाज्ञानकृतावेव हि मोक्षबन्धाविति प्रसिद्धम् । ’अत्र द्वयाहप्राजापत्या देवाश्चासुराश्च तत्र कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुरास्त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त' इति श्रुत्यनुसारेण शमादयो देवाः शास्त्रबलेन निष्पाद्यतया यत्नसाध्यत्वात् कनिष्ठाः । कामादयोऽसुराः स्वाभाविकत्वाज्ज्येष्ठाः । तेषाम् आत्मानं मोचयितुं मोहपाशैर्बद्धुं च मिथः स्पर्धमानानां यदा विष्ण्वाख्यं सत्त्वं वर्धते तदा देवानां जयोऽसुराणां पराजयश्चात्मविमोकहेतुर्भवतीत्याख्यायिकातात्पर्यम् । पदार्थः स्पष्टः ॥१७॥

मरीचिः कश्यपं तात पुत्रमग्रजमग्रजः ।
मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मवित्तमम् ॥१८॥

अङ्गुष्ठात्ससृजे ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम् ।
सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः ॥१९॥

तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारत ।
प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाऽभवद्दितिः ॥२०॥

सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः ।
मारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः ॥२१॥

उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश ।
ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः ॥२२॥

धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत ॥२३॥

अपराश्च यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिः ।
सोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः ॥२४॥

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान् द्विजान् ।
गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानुद्भिज्जांश्च वनस्पतीन् ॥२५॥

इतराः कश्यपस्त्रियः व्यजायन्त व्यजनयन्त ॥२५॥

आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान् ।
तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः ॥२६॥

तस्य विक्रमणाच्चापि देवानां श्रीर्व्यवर्धत ।
दानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा ॥२७॥

विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुः ।
दितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्त्वानजीजनत् ॥२८॥

अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः ।
पूर्वाह्णं चापराह्नं च सर्वमेवानुकल्पयत् ॥२९॥

प्रध्याय सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान् ।
पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहितां भूरितेजसा ॥३०॥

प्रध्याय आलोच्य सः मधुसूदनः पृथिवीमिति पृथिवीस्थसर्वभूतोपलक्षणम् ॥३०॥

ततः कृष्णो महाभागः पुनरेव युधिष्ठिर ।
ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादेवासृजत्प्रभुः ॥३१॥

शतमनन्तम् ॥३१॥

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यामानामूरुतः शतम् ।
पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ ॥३२॥

स एवं चतुरो वर्णान् समुत्पाद्य महातपाः ।
अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारमकरोत्स्वयम् ॥३३॥

धातारं समष्ट्यहङ्कारम् ॥३३॥

वेदविद्याविधातारं ब्रह्माणममितद्युतिम् ।
भूतमातृगणाध्यक्षं विरूपाक्षं च सोऽसृजत् ॥३४॥

तत एव चतुर्मुखादयो जाता इत्याह - वेदेत्यादिना ॥३४॥

शासितारं च पापानां पितॄणां समवर्तिनम् ।
असृजत्सर्वभूतात्मा निधिपं च धनेश्वरम् ॥३५॥

समवर्तिनं यमं 'समवर्ती परेतराट्’ इत्यमरः ॥३५॥

यादसामसृजन्नाथं वरुणं च जलेश्वरम् ।
वासवं सर्वदेवानामध्यक्षमकरोत्प्रभुः ॥३६॥

यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् ।
तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम् ॥३७॥

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ ।
संकल्पादेव चैतेषामपत्यमुपपद्यते ॥३८॥

ततस्त्रेतायुगे काले संस्पर्शाज्जायते प्रजा ।
न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप ॥३९॥

द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृप ।
तथा कलियुगे राजन् द्वन्द्वमापेदिरे जनाः ॥४०॥

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च तथोच्यते ।
निरपेक्षांश्च कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥४१॥

निरयमेव ईक्षन्ते तान् ॥४१॥

दक्षिणापथजन्मानः सर्वे नरवरान्ध्रकाः ।
गुहाः पुलिन्दाः शबराश्चूचुका मद्रकैः सह ॥४२॥

उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपि ।
यौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह ॥४३॥

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
श्वापाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप ॥४४॥

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
त्रेताप्रभृति वर्धन्ते ते जना भरतर्षभ ॥४५॥

ततस्तस्मिन्महाघोरे सन्ध्याकाल उपस्थिते ।
राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम् ॥४६॥

एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भूतो महात्मना ।
देवं देवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक् ॥४७॥

एवमिति । प्रादुर्भूतो नित्यसिद्ध एव सन् न त्वभूत्वा भूतः अत एव भूतोत्पत्तिरित्यध्यायनाम सङ्गच्छते । महात्मना श्रीकृष्णेन हेतुना ॥४७॥

नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप ।
शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ ॥४८॥

एवमेष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः ।
अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः ॥४९॥

विग्रहविशिष्टस्य कृष्णस्य प्रतिपादितं जगद्धेतुत्वमुपसंहरति - एवमेष इति । केवलमानुषो न अपि तु परमात्मैव अत एव अचिन्त्यः ॥४९॥

युधिष्ठिर उवाच। के पूर्वमासन्पतयः प्रजानां भरतर्षभ ।
के चर्षयो महाभागा दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥१॥

पूर्वं ध्यानाय कृष्णमाहात्म्यमुक्तं तत्र ध्यानप्रतिपक्षाः कामादय आन्तराः शत्रवः सन्ति । तेषां प्रशमाय पूर्वेषां गुरूणां स्मरणं कर्तव्यमित्येतदर्थोऽयमध्याय आरभ्यते । ’असतो मासद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय' इति वेदे अभ्यारोहमन्त्र इवात्र चातुर्वर्ण्यसाधारण्येन योगारोहाय जप्तोऽयं सर्वदिग्गतान् विघ्नान् शमयतीति दिशास्वस्तिकमित्यस्य नाम । के पूर्वमासन्पतय इत्यादिरक्षरयोजना स्पष्टा ॥१॥

भीष्म उवाच। श्रूयतां भरतश्रेष्ठ यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
प्रजानां पतयो येऽस्मिन् दिक्षु ये चर्षयः स्मृताः ॥२॥

एकः स्वयंभूर्भगवानाद्यो ब्रह्मा सनातनः ।
ब्रह्मणः सप्त व पुत्रा महात्मानः स्वयंभुवः ॥३॥

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महाभागः सदृशो वै स्वयंभुवा ॥४॥

सप्त ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
अत उर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानेव प्रजापतीन् ॥५॥

अत्रिवंशसमुत्पन्नो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।
प्राचीनबर्हिर्भगवांस्तस्मात्प्राचेतसो दश ॥६॥

दशानां तनयस्त्वेको दक्षो नाम प्रजापतिः ।
तस्य द्वे नामनी लोके दक्षः क इति चोच्यते ॥७॥

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तस्य द्वे नामनी स्मृते ।
अरिष्टनेमिरित्येके कश्यपेत्यपरे विदुः ॥८॥

अत्रेश्चैवौरसः श्रीमान् राजा सोमश्च वीर्यवान् ।
सहस्रं यश्च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता ॥९॥

अर्यमा चैव भगवान् ये चास्य तनया विभो ।
एते प्रदेशाः कथिता भुवनानां प्रभावनाः ॥१०॥

प्रदेशाः प्रदिशन्ति आज्ञापयन्तीति प्रदेशा ईशनशीला इत्यर्थः । प्रभावनाः प्रकर्षेण स्रष्टारश्च ॥१०॥

शशबिन्दोश्च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत ।
एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानामभूत्तदा ॥११॥

एवं शतसहस्राणां शतं कस्य महात्मनः ।
पुत्राणां च न ते कञ्चिदिच्छन्त्यन्यं प्रजापतिम् ॥१२॥

प्रजामाचक्षते विप्राः पुराणाः शाशबिन्दवीम् ।
स वृष्णिवंशप्रभवो महावंशः प्रजापतेः ॥१३॥

एते प्रजानां पतयः समुद्दिष्टा यशस्विनः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ॥१४॥

भगोंऽशश्चार्यमा चैव मित्रोऽथ वरुणस्तथा ।
सविता चैव धाता च विवस्वांश्च महाबलः ॥१५॥

त्वष्टा पूषा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते ।
इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्यात्मसम्भवाः ॥१६॥

नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनावपि ।
मार्तण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य महात्मनः ॥१७॥

ते च पूर्वं सुराश्चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः ।
त्वष्टश्चैवात्मजः श्रीमान् विश्वरूपो महायशाः ॥१८॥

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ।
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ॥१९॥

सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ।
पूर्वमेव महाभागा वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥२०॥

एत एवंविधा देवा मनोरेव प्रजापतेः ।
ते च पूर्वं सुराश्चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः ॥२१॥

शील-यौवनतस्त्वन्यस्तथान्यः सिद्धसाध्ययोः ।
ऋभवो मरुतश्चैव देवानां चोदितो गणः ॥२२॥

एवमेते समाम्नाता विश्वेदेवास्तथाश्विनौ ।
आदित्याः क्षत्रियास्तेषां विशश्च मरुतस्तथा ॥२३॥

अश्विनौ तु स्मृतौ शूद्रौ तपस्युग्रे समास्थितौ ।
स्मृतास्त्वङ्गिरसो देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः ॥२४॥

इत्येतत्सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम् ।
एतान्वै प्रातरुत्थाय देवान् यस्तु प्रकीर्तयेत् ॥२५॥

स्वजादन्यकृताच्चैव सर्वपापात्प्रमुच्यते ।
यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ॥२६॥

स्वजात् स्वयं कामतोऽकामतश्च कृतात् अन्यसंसर्गजात् ॥२६॥

औशिजश्चैव कक्षीवान् बलश्चाङ्गिरसः सुताः ।
ऋषिर्मेधातिथेः पुत्रः कण्वो बर्हिषदस्तथा ॥२७॥

त्रैलोक्यभावनास्तात प्राच्यां सप्तर्षयस्तथा ।
उन्मुचो विमुचश्चैव स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ॥२८॥

प्रमुचश्चेध्मवाहश्च भगवांश्च दृढव्रतः ।
मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान् ॥२९॥

एते ब्रह्मर्षयो नित्यमास्थिता दक्षिणां दिशम् ।
उषंगुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्यवान् ॥३०॥

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ।
अत्रेः पुत्रश्च भवांस्तथा सारस्वतः प्रभुः ॥३१॥

एते चैव महात्मनः पश्चिमामाश्रिता दिशम् ।
आत्रेयश्च वसिष्ठश्च कश्यपश्च महानृषिः ॥३२॥

गौतमोऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ।
तथैव पुत्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ॥३३॥

जमदग्निश्च सप्तैते उदीचीमाश्रिता दिशम् ।
एते प्रतिदिशं सर्वे कीर्तितास्तिग्मतेजसः ॥३४॥

साक्षिभूता महात्मानो भुवनानां प्रभावनाः ।
एवमेते महात्मानः स्थिताः प्रत्येकशो दिशम् ॥३५॥

यस्यां यस्यां दिशि ह्येते तां दिशं शरणं गतः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च गृहान्व्रजेत् ॥३६॥

युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन कृष्णमव्ययमीश्वरम् ॥१॥

एवं स्वस्त्ययनपूर्वकं कृष्णं ध्यायतः पुरुषस्यान्तराविर्भूतः कृष्णो हृद्गतान् कामादीन् योगप्रतिपक्षान्नाशयतीति अन्तर्भूमिविक्रीडनाख्येऽस्मिन्नध्याये वराहाख्यायिकामुखेन प्रतिपाद्यते - पितामह महाप्राज्ञेत्यादिना ॥१॥

यच्चास्य तेजः सुमहद्यच्च कर्म पुरा कृतम् ।
तन्मे सर्वं यथातत्त्वं ब्रूहि त्वं पुरुषर्षभ ॥२॥

तिर्यग्योनिगतो रूपं कथं धारितवान्प्रभुः ।
केन कार्यनिसर्गेण तमाख्याहि महाबल ॥३॥

भीष्म उवाच। पुराहं मृगयां यातो मार्कण्डेयाश्रमे स्थितः ।
तत्रापश्यं मुनिगणान् समासीनान्सहस्रशः ॥४॥

ततस्ते मधुपर्केण पूजां चक्रुरथो मयि ।
प्रतिगृह्य च तां पूजां प्रत्यनन्दमृषीनहम् ॥५॥

कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा ।
मनःप्रह्लादिनीं दिव्यां तामिहैकमनाः शृणु ॥६॥

पुरा दानवमुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः ।
बलेन मत्ता शतशो नरकाद्या महासुराः ॥७॥

तथैव चान्ये बहवो दानवा युद्धदुर्मदाः ।
न सहन्ते स्म देवानां समृद्धिं तामनुत्तमाम् ॥८॥

दानवैरर्द्यमानास्तु देवा देवर्षयस्तथा ।
न शर्म लेभिरे राजन् विशमानास्ततस्ततः ॥९॥

पृथिवीमार्तरूपां ते समपश्यन् दिवौकसः ।
दानवैरभिसंस्तीर्णां घोररूपैर्महाबलैः ॥१०॥

पृथिवीं बुद्धिं वासनारूपबीजानां क्षेत्रभूताम् । दानवैः कामक्रोधाद्यैरभिसंस्तीर्णां सर्वतो व्याप्ताम् ॥१०॥

भारार्तामप्रहृष्टां च दुःखितां सन्निमज्जतीम् ।
अथादितेयाः संत्रस्ता ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ॥११॥

कथं शक्ष्यामहे ब्रह्मन्दानवैरभिमर्दनम् ।
स्वयंभूस्तानुवाचेदं निसृष्टोऽत्र विधिर्मया ॥१२॥

ते वरेणाभिसम्पन्ना बलेन च मदेन च ।
नावबुध्यन्ति सम्मूढा विष्णुमव्यक्तदर्शनम् ॥१३॥

वराहरूपिणं देवमधृष्यममरैरपि ।
एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः ॥१४॥

वराहरूपिणं वरं च तदहश्चेति व्युत्पत्त्या श्रेष्ठक्रतुर्योगः तत्र रूपयितुम् आविर्भवितुं शीलमस्य तम् । अहःशब्दस्य क्रतुवाचित्वम् 'अह्नः खः क्रतौ' इत्यादिषु दृष्टम् । दानवाः कामक्रोधादयः ॥१४॥

अन्तर्भूमिगता घोरा निवसन्ति सहस्रशः ।
शमयिष्यति तच्छ्रुत्वा जहृषुः सुरसत्तमाः ॥१५॥

अन्तर्भूमिगताः देद्देस्थाः ॥१५॥

ततो विष्णुर्महातेजा वाराहं रूपमास्थितः ।
अन्तर्भूमिं सम्प्रविश्य जगाम दितिजान्प्रति ॥१६॥

विष्णुः सत्त्वं वाराहं यागात्मकम् ॥१६॥

दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्त्वममानुषम् ।
प्रसह्य तरसा सर्वे संतस्थुः कालमोहिताः ॥१७॥

सत्त्वं सत्त्वगुणं विष्णुम् । अमानुषं दिव्यं व्यवहितादिग्राहकत्वात् । संतस्थुः नाशं गताः संपूर्वस्य तिष्ठतेः समाप्तिवाचित्वात् ॥१७॥

ततस्ते समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम् ।
संक्रुद्धाश्च वराहं तं व्यकर्षन्त समन्ततः ॥१८॥

नाशक्रममेवाह - ततस्त इति ॥१८॥

दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्यबलोच्छ्रिताः ।
नाशक्नुवंश्च किंचित्ते तस्य कर्तुं तदा विभो ॥१९॥

ततोऽगच्छन्विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयं तथा ।
संशयं गतमात्मानं मेनिरे च सहस्रशः ॥२०॥

ततो देवाधिदेवः स योगात्मा योगसारिथः ।
योगमास्थाय भगवांस्तदा भरतसत्तम ॥२१॥

विननाद महानादं क्षोभयन् दैत्यदानवान् ।
सन्नादिता येन लोकाः सर्वाश्चैव दिशो दश ॥२२॥

तेन सन्नादशब्देन लोकानां क्षोभ आगमत् ।
संत्रस्ताश्च भृशं लोके देवाः शक्रपुरोगमाः ॥२३॥

निर्विचेष्टं जगच्चापि बभूवातिभृशं तदा ।
स्थावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मोहितम् ॥२४॥

ततस्ते दानवाः सर्वे तेन नादेन भीषिताः ।
पेतुर्गतासवश्चैव विष्णुतेजःप्रमोहिताः ॥२५॥

रसातलगतश्चापि वराहस्त्रिदशद्विषाम् ।
खुरैर्विदारयामास मांसमेदोऽस्थिसंचयान् ॥२६॥

नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः ।
पद्मनाभो महायोगी भूताचार्यः स भूतराट् ॥२७॥

सनात् सततम् अनिति भक्तानुग्रहार्थं चेष्टत इति सनातनः । सनादन इत्यपेक्षिते दकारस्थाने तकारो नैरुक्तः नादेन सह वर्तमानः सनातन इति योगस्य दर्शितत्वात् ॥२७॥

ततो देवगणाः सर्वे पितामहमुपाद्रवन् ।
तत्र गत्वा महात्मानमूचुश्चैव जगत्पतिम् ॥२८॥

नादोऽयं कीदृशो देव नैतं विद्म वयं प्रभो ।
कोऽसौ हि कस्य वा नादो येन विह्वलितं जगत् ॥२९॥

देवाश्च दानवाश्चैव मोहितास्तस्य तेजसा ।
एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्वाराहं रूपमास्थितः ।
उदतिष्ठन्महाबाहो स्तूयमानो महर्षिभिः ॥३०॥

पितामह उवाच। निहत्य दानवपतीन् महावर्ष्मा महाबलः ।
एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥३१॥

महावर्ष्मा महाकायः ॥३१॥

सर्वभूतेश्वरो योगी मुनिरात्मा तथाऽऽत्मनः ।
स्थिरीभवत कृष्णोऽयं सर्वविघ्नविनाशनः ॥३२॥

आत्मा पारमार्थिकं स्वरूपम् । आत्मनो जीवस्य ॥३२॥

कृत्वा कर्मातिसाध्वेतदशक्यममितप्रभः ।
समायातः स्वमात्मानं महाभागो महाद्युतिः ॥३३॥

स्वमात्मानं प्रत्यग्याथात्म्यं समायातः प्राप्तः ॥३३॥

पद्मनाभो महायोगी महात्मा भूतभावनः ।
न सन्तापो न भीः कार्या शोको वा सुरसत्तमाः ॥३४॥

विधिरेष प्रभावश्च कालः संक्षयकारकः ।
लोकान्धारयता तेन नादो मुक्तो महात्मना ॥३५॥

स एष हि महाबाहुः सर्वलोकनमस्कृतः ।
अच्युतः पुण्डरीकाक्षः सर्वभूतादिरीश्वरः ॥३६॥

एष जीवः अत एव संतापादिकं न कार्यं तन्मूलस्यात्मादर्शनस्य नष्टत्वादिति भावः ॥३६॥

युधिष्ठिर उवाच। योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतां वर ॥१॥

एवमध्यायत्रयेण ईश्वरप्रणिधानमुक्तम् । येन शीघ्रतरं योगः सिद्ध्यति योगान्तरायाश्च व्याधिदुःखादयो नश्यन्ति । अथेदानीं प्रधानभूतं योगमेव जिज्ञासुः पृच्छति - योगं मे इति । परमं सबीजयोगात्परमं निर्बीजयोगं मोक्षस्य हेतुं मोक्षं मे इति पाठे उपायोपेयविषयौ द्वौ प्रश्नौ तं सयोगं मोक्षम् ॥१॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥२॥

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥३॥

कश्चिदिति श्लोकाभ्यां क्रमेण गुरुशिष्ययोर्गुणा दर्शिताः ॥३॥

शिष्यः परममेधावी श्रेयोऽर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥४॥

उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ॥५॥

त्वं च अहं च कुतः उपादानात्कुतो वा निमित्तात् उत्पन्नौ स्वस्तद्ब्रूहि । यत्परं श्रेष्ठम् उपादानं निमित्तं च न तु मातृपितृवत् पुण्यापुण्यवच्चान्तरालिकम् ॥५॥

कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्तानि वर्तन्ते विपराताः क्षयोदयाः ॥६॥

भूतेषु पञ्चसु उपादानकारणेषु समेषु सत्सु विपरीता विषमाः कथं क्षयोदया निवर्तन्ते नितरां वर्तन्ते । वेदेषु यद्वाक्यं वर्णधर्मव्यवस्थापरं 'ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन यजेत राजा राजसूयेन यजेत वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेत तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्लृप्तः' इत्यादि लौकिकम् । स्मृतिवाक्यं तादृशं व्यापकं सर्ववर्णाश्रमसाधारणं 'न हिंस्यात्सर्वभूतानि' इत्यादि । इदमपि कथं हेतुसाम्येऽपि कार्यवैषम्ये किं बीजं तद्ब्रूहीत्यर्थः । श्लोकद्वयमेकं वाक्यम् ॥६॥

वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन् यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥७॥

गुरुरुवाच । शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्म गुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वविद्यानामागमानां च यद्वसु ॥८॥

ब्रह्मगुह्यं वेदगोप्यं वसु धनं तद्वत् रक्षणीयम् उपकारकं वा ॥८॥

वासुदेवः परमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम् ।
सत्यं ज्ञानमथो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥९॥

ब्रह्मणो मुखं वेदादिः प्रणवः । उपायोपेययोरभेदात्प्रणवादीनां वासुदेवत्वम् ॥९॥

पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
स्वर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥१०॥

उपेयस्वरूपमाह - पुरुषमिति ॥१०॥

तदिदं ब्रह्म वार्ष्णेयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तथा ॥११॥

एतदेवायं कृष्ण इत्याह - तदिति । वार्ष्णेयं वृष्णिषु कृतावतारम् । इतिहासं तत्स्वरूपप्रकाशनपरं ग्रन्थम् ॥११॥

वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥१२॥

अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयं शृणु यत्परम् ।
कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ॥१३॥

वार्ष्णेयं कृष्णाख्यानं यत्परं कालचक्रं न त्वर्वाचीनं संवत्सराख्यम् । तत्केशवं वदन्तीत्युत्तरेणान्वयः । भावाभावौ सृष्टिप्रलयौ स्वलक्षणं स्वरूपज्ञापकौ यस्य - 'अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं निरूप्यते' इतिन्यायेनैव ज्ञातुं शक्यं न तु शृङ्गग्राहिकया गवाश्ववदित्यर्थः ॥१३॥

त्रैलोक्यं सर्वभूतेशे चक्रवत्परिवर्तते ।
यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम् ॥१४॥

सर्वभूतेशे यस्मिन् त्रैलोक्यं चक्रवत् चक्रारूढपिपीलिकावत् परवशत्वेन परिवर्तते केशैरिव चिद्रश्मिभिर्वाति सर्वं व्याप्नोतीति केशवस्तं पुरुषर्षभं पुरुषा अन्नमयादयः पञ्च तेषाम् ऋषभं श्रेष्ठमुत्तमं षष्ठमित्यर्थः ॥१४॥

पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते परमोऽव्ययः ॥१५॥

पितॄनिति । अव्ययः अपरिणामी ॥१५॥

तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलयं प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते पुनः ॥१६॥

तथैवेति । वेदकर्तृत्वं ब्रह्मणो महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेद इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । वाचा विरूपनित्ययेति वेदनित्यत्ववचनं तु वर्णपदाद्यानुपूर्व्यविभ्रंशमात्रपरम् । प्रलीयतेऽस्मिन्महदादिकार्यं स प्रलयस्तम् । प्रकरोतीति प्रकृतिः तां लयोत्पत्तिस्थानं मायाशबलमपि ससृजे इत्यर्थः तथा च श्रुतिः- 'नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत्' इति । सदसद्रजःशब्दितानां प्रधानशून्यपरमाणुनामानुमानिकानामिव श्रौतस्य परव्योम्नोऽपि मायाशबलापरनाम्नः सृष्टेः प्रागभावं वदन्ती तस्यापि जन्यत्वं दर्शयति मायायास्तुच्छत्वात् । ब्रह्मणश्चासंगत्वान्न तयोरेकीभावलक्षणं तात्त्विकं शाबल्यं संभवति 'तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्' ' असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इतिश्रुतिभ्याम् । तस्मात्सृष्टेः प्राङ्मायाशबलं ब्रह्मासीदित्युक्तिर्मायायां स्थित्वैव युक्ता न तु वस्तुवृत्त्या । यथोक्तम् 'अस्याविद्येत्यविद्यायामेवासित्वाप्रकल्प्यते' इति । अतो युक्तमुक्तं प्रकृतिं सृजते इति । रज्जूरगवत् प्रतीतिसमकालाया एव तत्सृष्टेरुपगमादिति दिक् ॥१६॥

यथार्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥१७॥

यथेति । प्रत्यब्दं यथा वसन्ते आम्रवृक्षा ग्रीष्मे मल्लिका वर्षासु कदम्बा नियमेन पुष्पिता भवन्ति । एवं ब्रह्महरविष्ण्वादिषु प्रतिकल्पं सृष्टिप्रलयस्थितिकर्तृत्वं तदा तदा आविर्भवति ॥१७॥

अथ यद्यद्यदा भाति कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥१८॥

एतदेव व्याचष्टे - अथेति । तत्तत्तस्मिंस्तस्मिन् विषये । लोकयात्रा व्यवहारस्तस्य विधानं प्रमाणेन प्रमेयख्यापनं तज्जं तेन सोपाधिकमेव ज्ञानमुत्पद्यते न निरुपाधिकमित्युक्तं भवति ॥१८॥

युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान् महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा ॥१९॥

युगान्ते युगादौ अन्तर्हितान् पूर्वयुगे येऽभूवन् तान् अनुज्ञाताः उपदिष्टाः स्वयंभुवा ब्रह्मणा ॥१९॥

वेदविद्वेद भगवान् वेदाङ्गानि बृहस्पतिः ।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥२०॥

वेदवित् भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिर्वेदेति सम्बन्धः ॥२०॥

गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥२१॥

न्यायतन्त्राण्यनेकानि तैस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यताम् ॥२२॥

न्यायतन्त्राणि तार्किकवैशेषिककापिलपातञ्जलादीनि हेतुर्युक्तिः आगमो वेदः सदाचारः प्रत्यक्षं तैः प्रमाणैः कृत्वा एतैर्मुनिभिर्यद्ब्रह्म उक्तं तत् उपास्वताम् अमुख्यत्वात् तदुपास्यमेव न वेदान्तविज्ञेयमित्यर्थः । तथा चोपास्यस्याब्रह्मत्वं श्रुतिराह - 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति ॥२२॥

अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान् धाता नारायणः प्रभुः ॥२३॥

अनाद्यं नास्ति आद्यं कारणं यस्य तत् । यद्वा आदौ विदितमाद्यं तदन्यदनाद्यं सर्गादौ अविदितमित्यर्थः । कथं तर्हि देवा न विदुरित्यत आह - एक इत्यादि ॥२३॥

नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषजम् ॥२४॥

पुरुषाधिष्ठितान् भावान् प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्सम्परिवर्तते ॥२५॥

ब्रह्मज्ञानस्य आत्यन्तिकदुःखनिवर्तकत्वमुक्त्वाध्यारोपापवादन्यायेन ब्रह्म निरूपयति - पुरुषेति । पुरुषेण अधिष्ठितान् आलोचितान् 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजा येय' इति श्रुतेः । तेन सांख्याभिमतं प्रकृतेः स्वातन्त्र्यं निरस्तम् । अचेतने चेतनानधिष्ठिते शकटादौ प्रवृत्त्यदर्शनाच्च युक्तं तत् सूयते प्रसवोन्मुखीजायते । भावान्महदादीन् हेतुः धर्माधर्मौ ताभ्यां युक्तम् । अत एव सर्गादावपि तारतम्यं युक्तम् । अत ईशात् हेतुयुक्तमिति सांख्यमतं प्रकृतेर्धमर्माद्यप्रवर्त्यत्वं निरस्तम् । तेषां हि जलवत्स्वतः प्रवर्तमानायाः प्रकृतेः पापं सुखपरिणामं प्रतिबध्नाति पुण्यं च दुःखपरिणामम् । तत्रान्यतरेणान्यतरस्य स्वोदये प्रतिबन्धशक्तिरपनीयत इति ॥२५॥

दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते तद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥२६॥

दीपादिति । हेतुयुक्तमित्यत्रापि वर्तते । तैलवर्त्यादिहेतौ सति यथा दीपादनेके दीपाः प्रभवन्तीत्येवमदृष्टोपग्रहात् प्रकृतिर्महदादिकार्यं सूयते । दीपवदानन्त्याच्च नापचीयते ईशादृष्टाभ्यां प्रकृतिः प्रवर्त्यत इति श्लोकद्वयतात्पर्यम् ॥२६॥

अव्यक्तात्कर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसम्भवः ॥२७॥

सृष्टिक्रममाह - अव्यक्तादिति । कर्मजेति ईशादपि कर्मप्राबल्यं दृश्यते तस्य कर्मापेक्षयैव सदसत्फलदत्वात् । बुद्धिर्महत्तत्त्वं तथा च सर्गादौ कर्मैव प्रकृतिं प्रवर्तयतीत्यर्थः । आकाशादिपदैः शब्दतन्मात्रादीनि ज्ञेयानि ॥२७॥

वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम् ॥२८॥

ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकारे षोडशं मनः ॥२९॥

अतः पुरुषाधिष्ठितप्रकृत्याद्यष्टकात् विषया इति शब्दाद्याश्रयाः स्थूलाकाशादयः । वाय्वाकाशयोरपि स्पर्शशब्दलिङ्गानुमेयतया विषयत्वम् ॥२९॥

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यथ ।
पादौ पायुरूपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि ॥३०॥

वाक्कर्मणी इत्यत्र वागिन्द्रियं कर्मशब्देन सर्वेषामिन्द्रियाणां कर्माणि वचनादानगतिविसर्गानन्दाख्यानि ज्ञेयानि ॥३०॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥३१॥

शब्द इति । शब्दादयः चित्तमिति विज्ञेयम् । चित्तमात्रोपादाना इत्यर्थः । यदाहुः - भगवन्तोऽक्षपादाचार्याः - 'दोषनिमित्तं रूपादयोविषयाः सङ्कल्पकृताः' इति । प्रमेयस्य चित्तमात्रत्वमुक्त्त्वा प्रमाणस्यापि तदाह - तेष्विति । तेषु शब्दादिष्वपि सर्वेषु गतं श्रोत्रादिरूपेणोपगतं मन एव ॥३१॥

रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक् तथोच्यते ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वं व्यक्तं मनस्तथा ॥३२॥

एतदेव स्पष्टयति - रसेति । रसज्ञाने मन एव इयं जिह्वेत्यर्थः - 'मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति' इत्यादिश्रुतेः । व्याहृते शब्दप्रयोगे इदम् । द्वयं ज्ञानकर्मेन्द्रियपञ्चकद्वयस्योपलक्षणमित्याह - इन्द्रियैरिति । सर्वम् आन्तरं बुद्धिसुखदुःखादि बाह्यं वियच्छब्दादि तथाऽव्यक्तं महदादि घटान्तं मन एव । तथा च श्रुतिः - 'असतोऽधिमनोऽसृज्यत मनः प्रजापतिमसृजत प्रजापतिः प्रजा असृजत तद्वा इदं मनस्येव परमं प्रतिष्ठितं यदिदं किंच' इति ॥३२॥

विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥३३॥

षोडश दशेन्द्रियाणि मनः पञ्चभूतानि । ज्ञानकर्तारं विज्ञानात्मानम् उपासीनम् अर्थात्परात्मानं तस्यापि संहतत्वेन असंहतपुरुषशेषत्वात् ॥३३॥

तद्वत्सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोतं नभोगुणं चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा ।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥३४॥

रसात्मकत्वात्सोमो जलं तस्य गुणः कार्यं जिह्वा गन्धो गन्धग्राहकं घ्राणं ग्राह्यग्राहकयोरभेदात्स्पर्शं स्पर्शनेन्द्रियं जिह्वादीनां जलादिकार्यत्वं तद्गतरसादिग्राहकत्वाद्ग्रा‌ह्यग्राहकयोः समानजातीयत्वनियमोऽनेन सूचितः ॥३४॥

मनः सत्त्वगुणं प्राहुः सत्त्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान् ॥३५॥

सत्त्वगुणं सत्त्वकार्यम् अव्यक्तजं प्रधानकार्यं सर्वेषां भूतानामात्मभूत ईश्वरस्तत्स्थम् उपाधित्वेन तत्र स्थितं सर्वान्तरङ्गं सत्त्वं जानीयात् सत्त्वविशिष्टस्य ज्ञेयत्वेऽपि चिद्विवेके परिशेषादचितः सत्त्वस्यैव ज्ञेयत्वमस्तीति सत्त्वमेव बुद्ध्येतेत्युक्तम् ॥३५॥

एते भावा जगत्सर्वं वहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः प्रकृतेः परम् ॥३६॥

एते सत्त्वादय ईशादयो वा विरजसं सर्वप्रवृत्तिशून्यं कूटस्थम् ॥३६॥

नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः समन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥३७॥

नव ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं बुद्धिमनसी देहप्राणौ च द्वाराणि विषयप्रापकाणि यस्मिन् तन्नवद्वारम् । भावैः शब्दादिभिः ॥३७॥

अजरः सोऽमरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥३८॥

अजरामर इति देहधर्मा स्पर्शः उक्तः । व्यक्तं मूर्तम् अव्यक्तम् अमूर्तं तदुभयात्मना उपदिश्यते वेदे । 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्तं च' इत्यादिना यः स व्यक्ताव्यक्तोपदेशः कार्यकारणात्मा तद्वान् तदधिष्ठानभूतो नेतिनेतीत्यागमविषयः । एवंविधोऽपि व्यापकः कारणात्मा । सगुणो यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेः सार्वज्ञ्यादिगुणयुक्तः सूक्ष्मः दुर्लक्ष्यः सर्वाणि भूतानि गुणाश्च सत्त्वादयस्तेषामाश्रयोऽधिष्ठानम् ॥३८॥

यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात् पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥३९॥

यथेति । उपाधिवशान्महत्त्वमल्पत्वं वा प्राप्तोऽपि दीपवत्सर्वजन्तुषु स एवेत्यर्थः ॥३९॥

श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥४०॥

येन श्रोत्रं वेद्यं स्वविषयं शब्दं वेदयते स एव शृणोति । एवं पश्यतीत्यादिष्वपि योज्यं येन श्रोत्रं शृणोति हि येन चक्षुश्च पश्यतीत्यादिश्रुतिभ्यः । अयं देहस्तु तस्य शब्दादिवेदनस्य कारणं निमित्तं न तु वेत्ता किं तु स एव कर्ता ॥४०॥

अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥४१॥

एवंविधस्यापि देहे कुतोऽनुपलम्भ इत्याशङ्क्योपायाभावादित्याह - अग्निरिति । दारुभेदे कृतेऽपि न दृश्यते अयोगे योगाभावे सति नैवानुदृश्यते ॥४१॥

अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥४२॥

व्यतिरेकमुक्त्वा अन्वयमाह - दारु दारुणि योगेनैव नान्येनोपायेन ॥४२॥

नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संततत्वाद् यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥४३॥

योगाभावे देहसम्बन्धो न विच्छिद्यत इत्याह - नदीष्विति ॥४३॥

स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते ॥४४॥

देहान्तरप्रवेशोऽपि न शालाचैत्रवत् किं तु स्वप्नवदित्याह - स्वप्नेति । तथैव मरणान्ते देहमुत्सृज्य देहान्तरं प्राप्नोतीत्युपलभ्यते शास्त्रदृष्ट्या योगेन वा ज्ञायते ॥४४॥

कर्मणा बाध्यते रूपं कर्मणा चोपलभ्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥४५॥

केन हेतुना देहान्तरं यातीति तत्राह - कर्मणेति । रूपं प्राचीनं शरीरं बाध्यते । न तु विवर्तते भ्रान्तिगृहीतस्य घटवन्निवृत्ययोगात् ॥४५॥

स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथाऽन्यं सम्प्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥४६॥

एतदेव विशदयितुं प्रतिजानीते - स त्विति ॥४६॥

भीष्म उवाच। चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च ।
अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः ॥१॥

प्रतिज्ञातं निरूपयति- चतुरिति। न व्यक्तः प्रभवो देहान्तरप्राप्तिर्येषाम् अव्यक्तं निधनं पूर्वदेहवियोगो येषाम्। स्वप्नवत्पूर्वापरदेहे त्यागयोगौ न गृहात् गृहान्तरप्रवेशवत्स्पष्टावित्यर्थः। अत्र हेतुमाहार्धेन - अव्यक्तेति। यतः न व्यक्तं लक्षणं ज्ञापकमस्य तादृशं अतोऽव्यक्तलक्षणम्। अत्र हेतुः अव्यक्तात्मात्मकम् अव्यक्तो य आत्मा तदात्मकं द्वितीयेन्दुवत्तत्रैव कल्पितम्। अतस्तत्कल्पिते प्रभवनिधने अपि अव्यक्ते एवेत्यर्थः॥१॥

यथाऽश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः ।
निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्सम्भवस्तथा ॥२॥

नन्वेवं मध्येऽपि देहादिव्यक्त एव स्यादाद्यन्तयोरव्यक्तत्वादित्यत आह - यथेति। प्रागूर्ध्वं चाव्यक्तोऽप्यश्वत्थो मध्ये व्यक्तो भवति। एवमव्यक्तान्मनसः संभवो व्यक्तिर्दृश्यस्येत्यर्थः॥२॥

अभिद्रवत्ययस्कान्तमयो निश्चेतनं यथा ।
स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम् ॥३॥

अभीति । यथाऽयस्कान्तं लोहचुम्बकपाषाणं प्रत्यचेतनमप्ययोलोहमभिमुखं गच्छति एवं देहं व्यक्तिं गतमनुस्वभावः पूर्वसंस्कारो हेतुर्येषां कर्मणां तज्जाः धर्माधर्मादयो भावाः अर्था अभिद्रवन्ति । यच्चान्यदपि ईदृशम् अविद्यादिकं तदपि अभिद्रवति ॥३॥

तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः ।
अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंहता ॥४॥

इममेव न्यायमन्यत्राप्यतिदिशति - तद्वदिति। अव्यक्तजाः अविद्योत्थाः भावाः कामकर्मवासनादेहेन्द्रियादयश्चाचेतना अभितः संहताः। एवं कर्तुः चेतनस्य कारणलक्षणाः कारणं ब्रह्म लक्षयन्ति ते कारणात् ब्रह्मणः सकाशात्सत्त्वचित्त्वानन्दत्वादयोऽपि भावा अभिसंगताः यथापूर्वं कृत्स्नोऽप्यात्मानात्मगुणगणो देहान्तरप्राप्तौ संहन्यत इत्यर्थः॥४॥

न भूर्न खं द्यौर्भूतानि नर्षयो न सुरासुराः ।
नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहतम् ॥५॥

ननु शुक्रशोणितसंयोगादिक्रमेण देहवृद्ध्यादिकं दृश्यते तत्कथं स्वाप्नदेहवदाकस्मिकी देहान्तरप्राप्तिरित्याशंक्याह - न भूरिति द्वाभ्याम्। जीवं चिद्धातुं विना भ्वादयो वा ऋषयः प्राणाः प्राणा वा ऋषय इति श्रुतेः सुरासुराः शमकामादयः इत्येवमादिकम् अन्यन्नैवासीत् प्रागुत्पत्तेः। संहतम् अज्ञानोपाधिं जीवं एते राजानं भृत्या इव नाप्यासेदुः पश्चादपि नासादितवन्तः। भ्वादयो नित्यं जीवेनास्रंगता इत्यर्थः॥५॥

पूर्वं नित्यं सर्वगतं मनोहेतुमलक्षणम् ।
अज्ञानकर्मनिर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम् ॥६॥

कथं तर्हि तत्संबन्धस्य जीवे प्रतीतिरत आह - पूर्वमिति। एतज्जीवे भ्वादितादात्म्यं अज्ञानकर्मत्मया कार्यम् इति निर्दिष्टं वेदे 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यादौ। पूर्वम् अनादि नित्यम् अज्ञाने सत्यनुच्छेद्यं सर्वगतं विद्वदविद्वत्साधारणं व्यवहारकाले। यथोक्तं पश्वादिभिश्चाविशेषादिति। मनोहेतुं मनोजन्यम्। अलक्षणम् अनिर्वचनीयं कारणं पूर्ववासना सैव लक्षणं विशेषतो ज्ञापकं यस्य प्राग्भवीयवासनावशादेव तत्तन्नृपश्वादिदेहतादात्म्यमात्मनः प्रतीयते यथा स्वप्नेऽराज्ञोऽपि राजाऽस्मीति प्रतीतिः तद्वदबालस्यापि बालोऽस्मीति देहान्तरप्राप्तौ प्रतीतिर्जायते इत्यर्थः॥६॥

तत्कारणैर्हि संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम् ।
येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत् ॥७॥

ततश्च किमित्यत आह - तदिति। तत् जीवस्वरूपं कारणैर्वासनाभिर्युक्तम्। कार्यस्य कर्मणः संग्रहं कारयति तथा जीवः प्राग्वासनावशात् कर्मणि प्रवर्तते इत्यर्थः। येन संग्रहेण तत्तादात्म्यं वर्तते अनुवर्तते। वासनावशात्कर्म कर्मवशाच्च वासना इति चक्रं चक्रवदनवरतप्रवाहम्॥७॥

अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् ।
श्रेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम् ॥८॥

अव्यक्तं धीवासनावृन्दं नाभिवदन्तरङ्गं यस्य व्यक्तं देहेन्द्रियादि अराः नाभिनेमिसंधानकाष्ठानि तद्वद्बहिरङ्गं यस्य। विकारः ज्ञानक्रियादिः परिमण्डलं नेमिः तद्वत् व्यापकं स्निग्धं रञ्जनात्मकं रजः अक्ष इव चालकं यस्य। चक्रं जन्ममरणप्रवाहसंघातः। क्षेत्रज्ञेनाधिष्ठितम् ध्रुवम् अविचाल्यं वर्तते॥८॥

स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत् ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसम्भवैः ॥९॥

स्निग्धत्वात् रजोगुणाक्रान्तत्वात्। तिलपीडैस्तैलिकैः। भोगैः सुखदुःखयोगैः॥९॥

कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहात् ।
कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः ॥१०॥

कर्मेति। तत् संघातात्मकं चक्रं तर्षात्फलतृष्णया अहंकारोऽभिमानस्तत्परिग्रहात् तेन स्वीकृतं सत्कर्म कुरुते। कार्यकारणसंयोगे देहाज्ञानयोगे आगामिनि स हेतुः तत्कर्म कारणं विधेयापेक्षं पुंस्त्वम्। उपपादितः समर्थितः॥१०॥

नाभ्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा ।
कार्यव्यक्तेन करणे कालो भवति हेतुमान् ॥११॥

ननु कारणाभिन्नं कार्यमिति सांख्याः न हि कुंडलं कनकादन्यत्। किं तु कनकमेव संस्थानविशेषविशिष्टं कुंडलमित्युच्यते । तथा कारणात्कार्यं भिन्नमभिन्नं चेत्यौडुलोमिः उत्क्रमिष्यत एवं भावादित्यौडुलोमिरिति शास्त्रे तदनुवादात्। प्रपञ्चः कार्यावस्थायां ब्रह्मणो भिन्नोऽपि कारणावस्थायामभिन्न इति सूत्रार्थः। अस्मिन्मतेऽपि कारणांशेन कार्यस्य कारणादभेदोऽस्ति। ये तु कार्यकारणयोर्गवाश्ववद्भेदमिच्छन्ति तेषामपि तयोरपृथक्सिद्धत्वमस्ति। अतो मल्लयोरिव न कार्यकारणयोः संयोगः कर्मनिमित्तो युज्यत इत्याशंक्य विवर्तवादाश्रयेण परिहरति - नाभ्येतीति। रज्जूरगयोरिव कार्यकारणयोर्विषमसत्ताकत्वादन्योन्यस्मिन्प्रवेशः कनककुण्डलादिवन्न घटत इत्यर्थः। नात्येतीति पाठेऽपि नातिक्रामति। न व्याप्नोतीत्यर्थः। कुतस्तर्हि गवाश्ववदत्यन्तभिन्नयोः कार्यकारणभाव इत्याशंक्याह - कार्यव्यक्तेन करणे इति। भावे निष्ठा। हेतौ तृतीया अधिकरणे ल्युट्। करणे अधिष्ठाने कार्याभिव्यक्तये हेतुमान् अदृष्टादिसहायान्तरवान् कालः भवति प्रभवति। अयं भावः - न मृद्धटन्यायेन प्रतीचि प्रपञ्चाभिव्यक्तये कारकव्यापारोऽपेक्ष्यते किं तु भोगप्रदकर्मोद्बोधहेतुः काल एव रज्वामिवोरगोत्पत्ताविति कार्याणां तूपकरणे इति पाठे तु उपकरणे सत्ताप्रदानरूपोपकारे काल एव प्रभवति न कारकव्यापार इत्यर्थः। तथा च निरधिष्ठानकभ्रमासंभवात् अधिष्ठानाध्यस्तयोः सत्यमिथ्यावस्तुनोरत्यन्तभेदेऽपि कार्यकारणभावो युज्यते इत्यर्थः॥११॥

हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम् ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा ॥१२॥

एवमधिष्ठानाध्यस्तयोः सम्बन्धे कर्महेतुरित्युक्त्त्वाऽध्यस्तानामपि प्रकृत्यादीनां मिथः संयोगे कर्मैव हेतुरित्याह - हेत्विति। हेतुयुक्ताः कर्मयुक्ताः अभिवर्तते संहन्यन्ते प्रकृतयोऽष्टौ विकाराः षोडशेति चतुर्विंशतिः पूर्वोक्ताः॥१२॥

राजसैस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः ।
क्षेत्रज्ञमेवानुयाति पांसुर्वातेरितो यथा ॥१३॥

एवं देहान्तरप्राप्तिव्युत्पादनप्रसंगात्कृत्स्नस्य कार्यस्य ब्रह्मविवर्तत्वमुक्त्वा प्रकृतमनुसरति - राजसैरिति। च्युतः पूर्वदेहाद्विभ्रटो जीवः भावः प्राणैर्भूतसूक्ष्मैः संस्कारैः समन्वित इत्येकदेशोऽप्यपकृष्यते। हेतुना कर्मणा बलेन पूर्वप्रज्ञया विद्यया च समन्वितः। क्षेत्रज्ञं परमात्मानम् अनुलक्ष्य याति लोकान्तरं प्रति ‘प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्त उत्सर्जन्याति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च। तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूत्कामन्तं सर्वे प्राणानूत्क्रामन्ति’ इति श्रुतिभ्यः॥१३॥

न च तैः स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना ।
सरजस्कोऽरजस्कश्च नैव वायुर्भवेद्यथा ॥१४॥

नाभ्येतीति श्लोकोक्ते कार्यकारणयोरध्यस्ताधिष्ठानत्वे देहदेहिनोरप्याह - न चेति। तैः रजःसत्त्वतमोजैः देहेन्द्रियभूतसूक्ष्माख्यैर्भावैः हेतुबलाभ्यां च पूर्वोक्ताभ्यां न स्पृश्यते अध्यस्तधर्माणामधिष्ठानेऽनन्वयात् तेन देहिना ते भावादयोऽपि न स्पृश्यन्ते असङ्गत्वात्। यथा वायौ सरजस्कत्वं भ्रांत्या नीरजस्कत्वं स्वत एवमात्मनि देहादिसङ्गासङ्गौ॥१४॥

तथैतदन्तरं विद्यात्सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्बुधः ।
अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः ॥१५॥

एतयोः वायुरजसोरन्तरं पृथक्भावः। अभ्यासात् देहादितादात्म्याभ्यासात्। प्रकृतिं शुद्धं स्वरूपम्। न गच्छेन्न जानीयात्॥१५॥

सन्देहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः ।
तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसम्मिताम् ॥१६॥

अणुरात्मा स्वभावबद्ध इति केचित्। देहसंमित इत्यन्ये। विभुरपि स्वभावबद्ध इत्यपरे। असङ्ग इत्यपरे। तत्र किं मतमुपादेयं किं हेयमित्येतं संदेहम् ऋषिर्मन्त्रः। ‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’ ‘असङ्गो ह्ययं पुरुषः’ इत्यादिः। अच्छिनत्। ननु ‘स्वर्गकामो यजेत’ इति सङ्गित्वमपि श्रूयते तत्कथमसङ्गत्वनिश्चय इत्याशंक्याह - तथेति। कृतं क्रियया निष्पादितं यल्लक्षणं मूर्द्धाभिषिक्तत्वादि तेन संमितां तदनुरोधिनीं वार्तां सुखदुःखप्राप्तिपरिहारोपायभूतां क्रियां समीक्षेत तद्वदात्मानं क्रियाविष्टं कर्तारमीक्षेत। यथा देहातिरिक्तमात्मानं जानन्नेव ‘राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेत’ इतिवाक्यात् देहसंमितं कृत्रिमं मूर्धाभिषिक्तत्वरूपलक्षणं राजसूयाधिकारिविशेषणं क्रियाकालेऽपेक्षते। एवं कर्तृत्वादिविशेषणं मुमुक्षुरपि विद्यासाधनकाले। फलकाले तु राजा देहमिव मुमुक्षुः कर्तृत्वाद्युज्झतीति भावः॥१६॥

बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा सम्पद्यते पुनः ॥१७॥

एतद्विज्ञानफलं मोक्षमाह - बीजानीति। क्लेशैः अविद्यादिभिः॥१७॥

भीष्म उवाच। प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथा समुपलभ्यते ।
तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्वं न रोचते ॥१॥

अस्मिन्नध्याये क्लेशोदयलयहेतू हानाय उपादानाय च प्रदर्श्येते - प्रवृत्तीत्यादिना। तेषां कर्मनिष्ठानां यथा धर्मः समुपलभ्यते तथा विज्ञाननिष्ठानां विज्ञानादन्यन्न रोचते॥१॥

दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः ।
प्रयोजनं महत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम् ॥२॥

वेदोक्तेषु अग्निहोत्रादिषु शमादिषु च यथाधिकारं व्यवस्थिताः निष्ठावन्तः प्रयोजनं स्वर्गमोक्षौ तयोर्मध्ये संस्तुतं प्रशस्ततरं मोक्षमार्गं निवृत्तिरूपं महत्त्वादिच्छन्ति बुद्धिमत्तरा इति शेषः॥२॥

सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम् ।
इयं सा बुद्धिरभ्येत्य यया याति परां गतिम् ॥३॥

ननु जरामर्यमग्निहोत्रं भस्मान्तं शरीरमित्यादयो यावज्जीवं कर्मानुष्ठापका विधय उपरुध्येरन्निवृत्तिमागारे इत्याशंक्याह - सद्भिरिति। ‘एतद्ध स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसो महाशाला महाश्रोत्रिया अग्निहोत्रं न जुहुवांचक्रिरे’ इत्यादिश्रुतेरेतत्कर्मत्यागात्मकं वृत्तं न निन्द्यम्।

‘आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यत॥’

इति। भगवतैव प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गयोरधिकारभेदेन व्यवस्थापितत्वात्। इयं निवृत्त्यात्मिका परां गतिं मोक्षम्॥३॥

शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वान्परिग्रहान् ।
क्रोधलोभादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः ॥४॥

एतदभावेऽनिष्टमाह - शरीरेति। शरीरवान् शरीराभिमानवान्॥४॥

नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम् ।
कर्मणा विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान् ॥५॥

देहयापनं देहसम्बन्धविच्छेदमशरीरताख्यं मोक्षम्। तत्रोपायमाह - कर्मणेति। विवरं आत्मविविदिषारूपं द्वारम् शुमान् स्वर्गादीन् कर्मफलभूतान्नाप्नुयात् न स्वीकुर्यात्। फलत्यागपूर्वकं चित्तशुद्ध्यर्थं कर्माण्येवाचरेदित्यर्थः॥५॥

लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते ।
तथाऽपक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते ॥६॥

चित्तशुद्ध्यभावे दोषमाह - लोहति। विपक्वं पाकहीनं भावे निष्ठा। अविपक्वकषाये पुंसि आख्या उपदेशो यस्य अजितरागादिदोषे उक्तमित्यर्थः॥६॥

यश्चाधर्मं चरेल्लोभात्कामक्रोधावनुप्लवन् ।
धर्म्यं पन्थानमाक्रम्य सानुबन्धो विनश्यति ॥७॥

कषायाणामपाके दोषमाह - यश्चेति। अनुप्लवन् अनुसरन् आक्रम्य उपमृद्य उत्क्रम्येति पाठः स्वच्छः॥७॥

शब्दादीन्विषयांस्तस्मान्न संरागादयं व्रजेत् ।
क्रोधो हर्षो विषादश्च जायन्तेह परस्परात् ॥८॥

संरागः रागाधिक्यं व्रजने दोषमाह - क्रोध इति। क्रोधो राजसः, हर्षः सात्त्विकः, विषादस्तामसः॥८॥

पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वे राजसतामसे ।
कमभिष्टुवते चायं कं वाऽऽक्रोशति किं वदन् ॥९॥

अभिष्टुवते अभिष्टौति चितः अविकारित्वाद्विकारिणश्च चेतसो जडत्वात् स्तुत्याक्रोशौ निरास्पदावित्यर्थः॥९॥

स्पर्श-रूप-रसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः ।
नावगच्छन्ति विज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणम् ॥१०॥

विज्ञानात् विपर्ययबुद्धेः आत्मानं देहं पार्थिवं पृथ्वीविकारं गुणम्॥१०॥

मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते ।
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारान्न नश्यति ॥११॥

देहस्य पार्थिवत्वे युक्तिमाह द्वाभ्याम् - मृन्मयमिति। शरणं गृहं मृद्विकारान्मृद्विकारमन्नादिकं प्राप्य न नश्यति जीवतीत्यर्थः॥११॥

मधु, तैलं, पयः, सर्पिर्मांसानि, लवणं, गुडः ।
धान्यानि, फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा ॥१२॥

मृद्विकारानाह - मध्विति॥१२॥

यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् ।
ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम् ॥१३॥

कान्तारमातिष्ठन्संन्यासी औत्सुक्यं मिष्टान्नादौ रागं न समनुव्रजेत् आहारम् अन्नम्। यापनं देहनिर्वाहकम्॥१३॥

तद्वत्ससारकान्तारमातिष्ठन् श्रमतत्परः ।
यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा ॥१४॥

संन्यासिवद्गृहिणाऽपि विरक्तेन स्थेयमित्याह - तद्वदिति। संसारो गृहं यात्रार्थं वेदान्तश्रवणादिनिर्वाहार्थम्, न तु इन्द्रियप्रीत्यर्थम्॥१४॥

सत्यशौचार्जवत्यागैर्वर्चसा विक्रमेण च ।
क्षान्त्या, धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च ॥१५॥

एवं द्वयोरपि मिष्टान्नादौ वैराग्यमुपपाद्याश्रमद्वयसाधारणान् मोक्षधर्मानाह- सत्येति। सत्यं यथार्थभाषणं शौचं मृज्जलाभ्यां बाह्यं भावशुद्धिरान्तरमिति द्विविधम् आर्जवम् अकौटिल्यम्। त्यागो वैराग्यं वर्चः अध्ययनादिजं तेजस्तेन तत्कारणं लक्ष्यं विक्रमो मनोजये शौर्यम्। बुद्ध्या श्रवणजन्यया धृत्या क्लेशकालेऽपि चित्तविधारकयत्नेन मनसा क्रियमाणेन तपसा साध्वसाधुनोरालोचनेन भावान्समीक्ष्येत्युत्तरेणान्वयः॥१५॥

भावान्सर्वानुपावृत्तान् समीक्ष्य विषयात्मकान् ।
शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च ॥१६॥

संभवेत यथाक्रममिति पाठे यथाक्रमं संसारी चेत्कामादिना मुमुक्षुश्चेच्छमादिना संभवेत संयुज्येतेत्यर्थः। अदीनात्मा उदाराचत्तः॥१६॥

सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम् ॥१७॥

विपक्षे दंडमाह- सत्त्वेनेति॥१७॥

तस्मात्सम्यक् परीक्षेत दोषानज्ञानसम्भवान् ।
अज्ञानप्रभवं दुःखमहंकारं परित्यजेत् ॥१८॥

अज्ञानात्प्रभवः उत्पत्तिर्यस्य तम्॥१८॥

महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।
त्रेलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम् ॥१९॥

महेति। ईश्वरादिकं सर्वमहङ्कारकल्पितमित्यर्थः॥१९॥

यथेह नियतः कालो दर्शयत्यार्तवान् गुणान् ।
तद्वद्भूतेष्वहंकारं विद्यात्कर्मप्रवर्तकम् ॥२०॥

नन्वेतदहंकारकल्पितं चेत्खप्नवन्नित्यमभिनवसंस्थानं स्यादित्याशंक्य पूर्वसंस्कारानुरोधात् समानरूपमेव कल्प्यते इति सदृष्टान्तमाह - यथेति। भूतेति भूतेन्द्रियादीनामुपलक्षणम्॥२०॥

सम्मोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसम्भवम् ।
प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् ॥२१॥

त्रिगुणात्मकस्याहङ्कारस्य गुणकार्याणि विभजते - संमोहकमिति। कृष्णम् अन्धकारवदप्रकाशात्मकं प्रीतिदुःखे क्रमात्सात्त्विकराजसे॥२१॥

सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान् ।
प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदहो धृतिः स्मृतिः ।
एतान् सत्त्वगुणान् विद्यादिमान् राजसतामसान् ॥२२॥

तान् कार्यभूतान् विशेषगुणान्॥२२॥

कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः ।
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता ॥२३॥

कामादयो राजसाः विषादादयस्तामसाः॥२३॥

दोषाणामेवमादीनां परोक्ष्य गुरुलाघवम् ।
विमृशेदात्मसंस्थानमेकैकमनुसन्ततम् ॥२४॥

अस्य विभागस्य प्रयोजनमाह - दोषाणामिति। आत्मनि संस्थानं स्थितिम् एकैकं प्रत्येकम् अनुलक्षीकृत्य विमृशेत्को दोषः कियान् क्षीणः कियान् शिष्ट इति नित्यमालोचयेदित्यर्थः॥२४॥

युधिष्ठिर उवाच। के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः ।
के पुनः पुनरायान्ति के मोहादफला इव ॥२५॥

त्यक्ताः पूर्वैर्मुमुक्षुभिरिति शेषः। के पुनरिति। अपरिहार्या इत्यर्थः पञ्चात्र प्रश्नाः अफला आगता अपि निष्फला इत्यर्थः॥२५॥

केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमशेद्बुधः ।
एष मे संशयस्तात तन्मे ब्रूहि पितामह ॥२६॥

भीष्म उवाच। दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते ।
विनाशयति सम्भूतमयस्मयमयो यथा ।
तथा कृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति तामसैः ॥२७॥

दोषैरिति सार्धश्लोक एकं वाक्यम्। मूलात् मूलम् अज्ञानं तदारभ्य अवच्छिनैर्लूनैः मूलच्छेदेनैव दोषांश्छिन्द्यात्ततश्च ते पश्चाच्छिन्नमूलतरुविलासितवत्। कञ्चित्कालमनुवर्तमाना अप्यफला एवेत्यर्थः। मूलच्छेदे उपायं सदृष्टान्तमाह - विनाशयतीति। संभूतमुत्पन्नमयस्मयं लोहनिगडम्। अयः वाऽस्य धारामयम्। एवं कृतात्मा ध्यानसंस्कृता बुद्धिः। तामसैः विपर्यासरूपैरविद्यादिदोषैः सहजैरनादिभिः सह नश्यति तान्नाशयित्वा स्वयमपि कतकरजोवत् शाम्यति। अत्र वास्य धारानिगडं छित्त्वा स्वयमपि नश्यतीति विवक्षया दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः साम्यम्॥२७॥

राजसं तामसं चैव शुद्धात्मकमकल्मषम् ।
तत्सर्वं देहिनां बीजं सत्त्वमात्मवतः समम् ॥२८॥

चतुर्थप्रश्नोत्तरमुक्त्वा तृतीयप्रश्नोत्तरं पादत्रयेणाह - राजसमिति। शुद्धात्मकं सत्त्वम्। तच्चाकल्मषं काममोहराहित्यात् गुणत्रयं देहिनां देहप्राप्तौ बीजम् आत्मवतो जितचित्तस्य तु सत्त्वं समं ब्रह्म तत्प्रापकम्। ‘निर्दोषं हि समं ब्रह्म’ इति समशब्दस्य ब्रह्मणि प्रयोगात्॥२८॥

तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च ।
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ॥२९॥

प्रथमप्रश्नोत्तरमाह- तस्मादिति। सत्त्वं बुद्धिः॥२९॥

अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुरात्मादानाय दुष्कृतम् ।
स वै हेतुरनादाने शुद्धधर्मानुपालने ॥३०॥

अथवेति। आत्मादानाय बुद्धिवशीकाराय विहितं मन्त्रवत् मन्त्रयुक्तं यज्ञादिकं कर्म केचिद्दुष्कृतामति ब्रूयुः सांख्याः पशुबीजादिहिंसामिश्रत्वात्। तस्माज्जपादिरेव हिंसाहीनो धीशु‌द्ध्युपायः श्रेयानिति भावः। अत्रायं सांख्यवृद्धानामभिप्रायः। ‘न हिंस्यात्सर्वभूतानि’ इति निषेधः पुरुषार्थो न तु क्रत्वर्थः। येनास्याग्नीषोमीयं पशुमालभेतेत्यनेन समानविषयत्वं स्यात्। यथा आहवनीये जुहोतीति होमार्थस्याहवनीयस्य पदे जुहोतीति होमार्थेनैव पदेनापवादस्तद्वत्। न च पुरुषार्थस्य सतः क्रत्वर्थत्वमपि निषेधस्य वक्तुं युक्तं कर्त्रधिकरणविरोधात्। तत्र हि पुरुषार्थे नानृतं वदेदिति निषेधे सत्यपि दर्शपूर्णमासप्रकरणे पुनः क्रत्वर्थतया नानृतं वदेदित्यनृतवदनं निषिध्यते क्रतुमध्ये कारणविशेषात्पुरुषार्थनिषेधोल्लंघने तु क्रतुवैकल्यं माभूदिति। तस्माद्भिन्नविषयत्वाद्धिंसाविधितन्निषेधशास्त्रयोः परिहृत्यापवादमुत्सर्गाः प्रवर्तन्त इत्यस्य न्यायस्याप्रवृत्तिः। अधिकारिभेदापि तत्र तदप्रवृत्तिः। गृहासक्तो हि हिंसाशास्त्रेऽधिक्रियते न तु विरक्तः तस्य यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् इति प्रव्रज्याविधानात्। न च गृहाश्रमोऽपि नित्यः तस्य रागतः प्राप्तत्वात् ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेदिति विधिविरोधाच्च। तस्माद्यथा श्येनेनाभिचरन्यजेतेतिशास्त्राच्छत्रुमारणकामस्य श्येनो विधीयमानो हिंसात्मकफलद्वारा न हिंस्यादिति शास्त्रं निरुन्धे। तद्वत्स्वर्गपश्वादिकामस्य गृहमेधिनो ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, चित्रया यजेत पशुकामः इत्यादिविधिः पशुबीजादिहिंसात्मकसाधनद्वारा न हिंस्यादिति शास्त्रं निरुणद्धि ततश्च पुरुषः प्रत्यवैति। यथोक्तम् - दृष्टवदानुश्रविविकः स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्त इति। यथा दृष्टः सुखोपायो दोषादियुक्तः, एवं वैदिकोऽपीति सांख्यकारिकार्थः। स्वमतमाह - स वै इति। सैवेति पाठेऽपि सैष दाशरथीतिवत्सन्धिः। स मन्त्रवान् यज्ञादिधर्म अनादाने वैराग्ये हेतुर्निमित्तं भवति चित्तशुद्धिद्वारा नित्यानित्यवस्तुविवेकादिप्रनाड्या भवति। तथा शुद्धधर्मः शमादिस्तस्यापि रक्षणे स एव यज्ञादिधर्मो भवति। अयमर्थः - ‘विविदिषन्ति यज्ञेन’ इत्यादिश्रुतेरश्वेन जिगमिषतीत्यादौ गतावश्वस्येव विद्यायां यज्ञादीनां हिंसायुक्तधर्माणां साधनत्वं गम्यते। तथा शान्तो दान्त इत्यादिना निवृत्तिरूपस्यापि अहिंसादेर्धर्मस्य विद्यासाधनत्वं गम्यते। यथा द्वावश्वौ रथे नियुक्तावविरुद्धदिक्क्रियौ सन्तावेवेष्टं देशं रथिनं नयतो न तु तयोरन्यतरस्येषदपि विरुद्धदिक्क्रियत्वे एवं यज्ञ ईषदप्यहिंसाशास्त्रविरोधी चेत्तेन सहैकार्थ्यं न भजेदिति यज्ञादिव्यतिरिक्तहिंसाया एवाहिंसाशास्त्रेणानर्थहेतुता बोध्यते इति। तथा च सूत्रम्- सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववदिति। यस्तु काम्यो यज्ञस्तस्यास्त्वंशतो दोषहेतुत्वं न नः किंचिच्छिन्नम्। स्वल्पः सङ्करः सपरिहारः सप्रत्यवमर्श इति सांख्याचार्यवचनमपि तद्विषयमेव पुण्ये कर्मणि स्वल्पो हिंसाजन्योऽधर्मसङ्करः स्वल्पेनापि प्रायश्चित्तेन परिहर्तुं शक्योऽपरिहारे वा फलकाले सोढुं शक्यः सुखसमुद्रमग्नो हि दुःखकणिकां सोढुमर्हतीति सर्वमनवद्यम्॥३०॥

रजसाऽधर्मयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुते ।
अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान् सर्वांश्च सेवते ॥३१॥

वैदिकेऽपि कर्मणि राजसं तामसं कामक्रोधादिहेतुकं त्याज्यं सात्त्विकं सेव्यमित्याह श्लोकत्रयेण - रजसेति। अधर्मेति च्छेदः। लौकिकं तु राजसं तामसं च कर्म सुतरां त्याज्यमिति भावः॥३१॥

तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते ।
हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः ॥३२॥

सत्त्वस्थः सात्त्विकान् भावान् शुद्धान्पश्यति संश्रितः ।
स देही विमलः श्रीमान् श्रद्धाविद्यासमन्वितः ॥३३॥

सात्त्विकं तु मुमुक्षुणां पथ्यमित्यर्थः॥३३॥

भीष्म उवाच। रजसा साध्यते मोहस्तमसा भरतर्षभ ।
क्रोधलोभौ, भयं, दर्प एतेषां सादनाच्छुचिः ॥१॥

पूर्वाध्यायान्तिमं श्लोकत्रयं व्याख्यातुमयमध्याय आरभ्यते - रजसेति। रजस्तमसोः कार्यं मोहो विपर्ययः अनात्मनि आत्मबुद्धिः। अज्ञानस्य हि द्वे शक्ती आवरणशक्तिर्विक्षेपशक्तिश्च तत्राद्यया वस्तुस्वरूपं रज्ज्वादि आव्रियते। द्वितीयया सर्पादिस्वरूपं विक्षिप्यते। ते उभे अत्र क्रमेण तमोरजःशब्दाभ्यामुच्येते। मोहजाः क्रोधादयः॥१॥

परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम् ।
विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विदुस्तं देवसत्तमम् ॥२॥

शुद्धेः फलं जीवब्रह्मात्मैक्यज्ञानमित्याह - परममिति। परमम् आत्यन्तिकं परं ब्रह्म कोशपञ्चकातीतम् आत्मानं प्रत्यञ्चम्। परमात्मानमात्मानमिति पाठान्तरं स्पष्टार्थम्। अक्षयं नाशहीनम् अव्ययं नाशहीनं विदुः प्राञ्चः। शुचय इति। इदानींतनोऽपि शुचिर्विन्दतीत्यर्थः॥२॥

तस्य मायापिनद्धाङ्गा नष्टज्ञाना विचेतसः ।
मानवा ज्ञानसम्मोहात्ततः क्रोधं प्रयान्ति वै ॥३॥

पिनद्धाङ्गा रूपादिभिर्जडीकृतेन्द्रियाः। अत एव नष्टज्ञानाः। ततो विचेतसः निर्विवेकाः। ज्ञानसंमोहात् बुद्धिवैक्लव्यात् ब्रह्माज्ञानाद्वा। क्रोधं विक्षिप्तचित्तताम्॥३॥

क्रोधात्काममवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः ।
मानदर्पावहङ्कारमहङ्कारात्ततः क्रियाः ॥४॥

मानः आत्मनि पूज्यताबुद्धिः। दर्पः उच्छृंखलत्वम्। अहंकारः परेषां तुच्छीकरणम्॥४॥

क्रियाभिः स्नेहसम्बन्धात्स्नेहाच्छोकमनन्तरम् ।
सुखदुःखक्रियारम्भाज्जन्माजन्मकृतक्षणाः ॥५॥

जन्माजन्मकृतक्षणाः जन्ममरणयोः कृतस्वीकाराः॥५॥

जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसम्भवम् ।
पुरीषमूत्रविक्लेदं शोणितप्रभवाविलम् ॥६॥

तृष्णाभिभूतस्तैर्बद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन् ।
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुद्ध्येत योषितः ॥७॥

तैः क्रोधादिभिः बद्धस्तान् अभितः परिप्लवन् तर्तुमिच्छन् हेतौ शतृप्रत्ययः। प्रथमं योषितो हेयत्वेन जानीयात्। यतस्ताः संसारपटस्य तन्त्रमिव तन्त्रं तन्तुवितानं तन्तुवायवद्वहन्ति॥७॥

प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः ।
तस्मादेवाविशेषेण नरोऽतीयाद्विशेषतः ॥८॥

यथा प्रकृतिः क्षेत्रज्ञं बध्नाति। एवमेता अपत्योत्पत्तिक्षेत्रभूताः जीवं बध्नन्तीत्यर्थः। अतीयात् अतिक्रामेत् संन्यसेदित्यर्थः। न चाभीयुरिति पाठे नानुसरेयुरित्यर्थः॥८॥

कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान् ।
रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी ॥९॥

शत्रुमारणार्थं मन्त्रमयी शक्तिः कृत्या सैव एताः रजसि रजोगुणैरन्तर्हिता। सूक्ष्मरूपेण मृदि घटा इव स्थिता इन्द्रियाणां मूर्तिरिन्द्रियैः कल्पितेत्यर्थः॥९॥

तस्मात्तदात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वदेहजानस्वसंज्ञान् यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत् ।
स्वसंज्ञानस्वकांस्तद्वत्सुतसंज्ञान् कृमींस्त्यजेत् ॥१०॥

तदात्मकात् स्त्रीप्रधानात्। एतेन सार्धश्लोकेन दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः सङ्कल्पकृता इति गौतमसूत्रार्थो दर्शितः। अस्वसंज्ञान् मानुषेति संज्ञाहीनान्। कृमीन् यूकालिक्षादीन् अस्वकान् अनाप्तान्॥१०॥

शुक्रतो रसतश्चैव देहाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥११॥

शुक्रतः रेतोरूपात् स्नेहाद्द्रवांशतः पुत्राः। रसतः स्वेदरूपात् स्नेहात् यूकादयः एषा जन्तूत्पत्तिः स्वभाववादेऽदृष्टवादे च समानैवेत्यर्थः॥११॥

रजस्तमसि पर्यस्तं सत्त्वं च रजसि स्थितम् ।
ज्ञानाधिष्ठानमव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारलक्षणम् ॥१२॥

एवं हेयमुक्त्वा ज्ञेयमाह - रज इति। प्रवृत्तिप्रकाशात्मके रजःसत्त्वे तमसि लीयेते। तच्च तमः अज्ञानाख्यं ज्ञानाधिष्ठानम् अधिष्ठानभूते ज्ञानेऽध्यस्तं सद्बुद्ध्यहङ्कारयोर्लक्षणं ज्ञापकं भवति॥१२॥

तद्बीजं देहिनामाहुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम् ।
कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तनम् ॥१३॥

तत् बुद्ध्यहङ्कारविशिष्टमज्ञानं देहिनां जीवानां देहप्राप्तौ बीजम्। तस्य सकार्यस्याज्ञानस्य बीजम् अधिष्ठानभूतं ज्ञानं तदेव जीवसंज्ञितं देहिशब्दवाच्यम्। तज्ज्ञानं बीजसंज्ञितमिति पाठे तत् अज्ञानविशिष्टं ज्ञानं बीजम् ईश्वरस्तत्संज्ञम्। ऐश्वर्यमेवाह - कर्मणेति॥१३॥

रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव ।
कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपलभ्यते ॥१४॥

अयं जीवः ईश्वरो वा गर्भे मातुरुदरे॥१४॥

कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् ।
जायते तदहङ्काराद्रागयुक्तेन चेतसा ॥१५॥

तत्र मांसपिंडभूतोऽसौ पूर्ववासनावशाद्यं यं विषयं स्मरति तत्तद्ग्राहकमिन्द्रियमस्याविर्भवतीत्याह- कर्मणेत्यादिना॥१५॥

शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः ।
रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धचिकीर्षया ॥१६॥

घ्राणं गन्धचिकीर्षयेति एतस्यैव वासनावशात्स्रष्टृत्वं दर्शितम्॥१६॥

स्पर्शने त्वक्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः ।
व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापनम् ॥१७॥

यापनं देहयात्रानिर्वाहः॥१७॥

संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्वर्ष्मणा वृतः ।
दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः ॥१८॥

सञ्जातैः सम्यक् निष्पन्नैः गात्रैः श्रोत्रादिभिः कृत्वा नरो वर्ष्मणा शरीरेण वृतः सन् जायते ब्रह्मणा सहेति पाठान्तरम्॥१८॥

दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते ।
त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते ॥१९॥

दुःखाद्यन्तैरित्येतद्व्याचष्टे - दुःखमिति। उपादानाद्देहेन्द्रियादीनां गर्भेऽङ्गीकारात्। अभिमानाज्जन्मानन्तरं दुःखं देहवत् वर्धते। एवं त्यागान्मरणादपि वर्धतेऽतस्तेभ्यो हेतुभ्यः निरोधो दुःखस्य स्यात् कर्तव्यः। यतो निरोधज्ञो विमुच्यते॥१९॥

इन्द्रियाणां रजस्येव प्रलयप्रभवावुभौ ।
परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा ॥२०॥

रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणामित्युपक्रान्तमिन्द्रियाणां रजोमात्रत्वमुपसंहरति - इन्द्रियाणामिति। परीक्ष्येति रजोरूपप्रवृत्तिनिरोधेनेन्द्रियनिरोधाद्दुःखानिरोधो भवतीत्यर्थः॥२०॥

ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् ।
हीनैश्च करणैर्देही न देहं पुनरर्हति ॥२१॥

अतर्षुलं तृष्णाहीनम्। ज्ञानेन्द्रियाणि नोपसर्पन्ति न व्याप्नुवन्ति इन्द्रियार्थान्प्राप्यापीति शेषः। तत्फलमाह - हीनैरिति। हीनैः क्षीणैः करणैरिन्द्रियैः॥२१॥

भीष्म उवाच। अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा ।
तत्त्वज्ञानाच्चरन् राजन् प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥१॥

अत्र इन्द्रियजये ज्ञानात् ज्ञानं प्राप्य चरन् शमादीननुतिष्ठन्॥१॥

सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते ।
पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रदर्शिनः ॥२॥

पुरुषो मनुष्यः द्विजाः त्रैवर्णिकाः मन्त्रदर्शिनो ब्राह्मणाः॥२॥

सर्वभूतात्मभूतास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चयाः ॥३॥

तत्त्वार्थं प्रतिगतः निश्चयो येषाम्॥३॥

नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि ।
ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः ॥४॥

ज्ञानविदो ब्रह्मविदः॥४॥

तांस्तानुपासते धर्मान् धर्मकामा यथागमम् ।
न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान् ॥५॥

एवम् उपायज्ञान्प्रशस्य तद्गुणानाह - तांस्तानिति। यथागमं यथाशास्त्रं तांस्तानिष्टापूर्तादीन्। अर्थसामान्यं फलसाम्यं मोक्षाख्यं निरतिशयम् इमान् वक्ष्यमाणान्॥५॥

वाग्देहमनसां शौचं, क्षमा, सत्यं, धृतिः स्मृतिः ।
सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणाञ्छुभान् ॥६॥

गुणानेवाह - वागिति। अनृतहिंसाकामादिराहित्यं वागादीनां शौचम्। सर्वेषु प्रवृत्तिनिवृत्त्यात्मकेषु धर्मेषु॥६॥

यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् ।
परं तत्सर्वधर्मेभ्यस्ते न यान्ति परां गतिम् ॥७॥

ब्रह्मणि चर्या ब्रह्मचर्यं योगधर्मः। ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मप्रापकत्वात्तद‌भिन्नं परां गतिं मोक्षम्॥७॥

लिङ्गसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम् ॥८॥

गतिमेव विशिनष्टि - लिङ्गमिति। लिङ्गं पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रयसंघातरूपम्। तेन यत्र संयोगो नास्ति अत एव शब्दादिहीनं श्रोत्रेण उपाधिना तदेव श्रवणं शब्दानुभवरूपमेव रूपाद्यनुभवात्मकम्। तथा च शब्दादीनां व्यभिचारित्वाद्यत्केवलानुभवरूपं तदेव मुख्यं ब्रह्म। निर्विकल्पकावस्था परब्रह्मप्रापिकेत्यर्थः ॥८॥

वाक्सम्भाषाप्रवृत्तं यत्तन्मनःपरिवर्जितम् ।
बुद्ध्या चाध्यवसीयीत ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ॥९॥

वाचा संभाषा कथनं प्रवृत्तं यस्मिन् तत्तथाभूतं यद्ब्रह्मचर्यं तत् मनः मनोमात्रेणावस्थानं परिवर्जितं विषयेन्द्रियहीनम्। शब्देन वक्तुं योग्या सविकल्पकावस्थेत्यर्थः। यद्बुद्ध्या श्रवणमननोत्थया अध्यवसीयीत निश्चिनुयात्। निर्विचिकित्सं परोक्षज्ञानमित्यर्थः॥९॥

सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् ।
द्विजाग्र्यो जायते विद्वान् कन्यसी वृत्तिमास्थितः ॥१०॥

ब्रह्मचर्याणां क्रमेण फलमाह - सम्यगिति। ब्रह्मैव लोकस्तं मोक्षम्। सुरान् सत्यलोकं कन्यसीं कनीयसीम्॥१०॥

सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु ।
सम्प्रदीप्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो रजः ॥११॥

संप्रदीप्तं समुत्पन्नम् उदीर्णं वृद्धिं गतम्। रजः कामादिरूपम्॥११॥

योषितां न कथा श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः ।
कथञ्चिद्दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रजः ॥१२॥

रजो रागः॥१२॥

रागोत्पन्नश्चरेत्कृच्छ्रं महार्तिः प्रविशेदपः ।
मग्नः स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम् ॥१३॥

कृच्छ्रं -

‘त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् ।
त्र्यहं परं च नाश्नीयात् प्राजापत्योऽयमुच्यते॥’

इत्यादिना उक्तलक्षम्। महार्तिः शुक्रवृद्ध्याऽत्यन्तं पीडितः। अह्नस्त्रिरिति वा पाठः। स्वप्ने च रेतःस्रावेऽप्सु मग्नः अघमर्षणम् ऋतं च सत्यं चेत्यृक्त्रयम्॥१३॥

पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम् ।
ज्ञानयुक्तेन मनसा सन्ततेन विचक्षणः ॥१४॥

रागयुक्तेनेत्यपपाठः। मनसा निर्दहेदिति सम्बन्धः॥१४॥

कुणपा मेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् ।
तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम् ॥१५॥

कुणपेति शरीरान्तर्गतं मलान्त्रं तद्यथा दृढं बन्धनम् एवं देह आत्मनो दृढबन्धनमित्यर्थः॥१५॥

वात-पित्त-कफाद्रक्तं त्वङ्मांसं स्नायुमस्थि च ।
मज्जां देहं शिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम् ॥१६॥

शिरा नाड्यः तासां जालैः॥१६॥

दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः ।
याभिः सूक्ष्माः प्रतायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः ॥१७॥

दश वातादिदशकवहाः। धमन्यो नाड्यः पञ्चस्विन्द्रियेषु गुणं स्वस्वविषयग्रहणपाटवम् अन्नरसार्पणद्वारा आवहन्तीति तथा। याभिरश्वत्थपर्णशंकुतुल्याभिः॥१७॥

एवमेताः शिरा नद्यो रसोदा देहसागरम् ।
तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम् ॥१८॥

मध्ये च हृदयस्यैका शिरा तत्र मनोवहा ।
शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति ॥१९॥

हृदयस्य कदम्बकुसुमाकारस्य मांसपिण्डस्य मध्ये मनोवहा ‘अन्नमयं हि सौम्यं मनः’ इति श्रतेरन्नरसैर्हृदयान्तर्वर्तिमनःप्रीणनकरी नाडी यथोक्तम् -

‘अश्वत्थपत्रनाडीव द्विसप्ततिशताधिका ।
नाडी मनोवहेत्युक्तं योगशास्त्रविशारदैः॥’

इति। सा हि सर्वगात्रेभ्यः शुकमादायोपस्थोन्मुखं करोति॥१९॥

सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्याह्यनुगताः शिराः ।
नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम् ॥२०॥

एका शिरा कथं गात्रैः संबद्धेत्यत आह - सर्वगात्रेति। तैजसं गुणम् ऊष्माणम्॥२०॥

पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः ।
शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः ॥२१॥

खजैः मन्थनदण्डैः देहस्थात् संकल्पात् खेभ्य इन्द्रियेभ्यश्च जातैः संकल्पजैः खजैः स्त्रीदर्शनस्पर्शनादिभिः॥२१॥

स्वप्नेऽप्येवं यथाऽभ्येति मनःसंकल्पजं रजः ।
शुक्र संकल्पजं देहात् सृजत्यस्य मनोवहा ॥२२॥

शुक्रं संकल्पजमित्येतदुपपादयति - स्वप्नेऽपीति। स्त्रीसंगाभावेऽपि संकल्पजं रजः स्त्रीरागः यथा अभ्येति तथैव मनोवहा नाडी शुक्रं सृजति॥२२॥

महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छुक्रसम्भवम् ।
त्रिबीजमिन्द्रदैवल्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥२३॥

त्रीणि अन्नरसो मनोवहा नाडी संकल्पश्चेति बीजानि यस्य। नृबीजमित्यपपाठः॥२३॥

ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् ।
विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसम्भवम् ॥२४॥

भूतानां शुक्रोद्रेकाद‌नुलोमप्रतिलोमगमनाद्वर्णसङ्करकारिकां विद्युर्विचारयेयुः। विचार्य विरागाः दग्धदोषाः निर्वासनाः॥२४॥

गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् ।
देहकर्मा नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते ॥२५॥

देहानवाप्तौ अनुष्ठेयान्तरमाह - गुणानामिति। मनसैव गुणसाम्यं निर्विकल्पत्वम् आगम्य योगबलेनासाद्य मनोवहं सत्यलोकप्रदं पूर्वोक्तं सुषुम्नाख्यनाडीमार्गं प्रति अन्तकाले प्राणान्नुदन् प्रेरयन् विमुच्यते। कः यः देहकर्मा देहनिर्वाहमात्रार्थं कर्म यस्य बाह्यप्रवृत्तिशून्य इत्यर्थः॥२५॥

भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रजायते ।
ज्योतिष्मद्विरजो नित्यं मन्त्रसिद्धं महात्मनाम् ॥२६॥

देहबन्धच्छेदे योगमार्गं क्रममुक्तिदमुक्त्वा जीवन्मुक्तिकरं ज्ञानमार्गमाह - भवितेति। मनसो विश्वात्मकस्य ज्ञानं भविता भविष्यति। कीदृशं तत् ज्ञानं मन एव प्रजायत इति स्वप्न इव सर्वविषयाकारं भवतीति। एतज्ज्ञानवतः फलमाह। मन्त्रसिद्धं प्रणवोपास्तिसिद्धं मनः नित्यम् अनादिमायामात्रं सत् विरजं निर्वासनं ज्योतिष्मत् प्रकाशवत् सर्वज्ञं सर्वशक्ति च भवति। यथोक्तं वासिष्ठे-

‘विगतवासनमाशु विपाशतामुपगतं मन आत्मतयोदितम् ।
यदभिवाञ्छति तद्भवति क्षणात्सकलशक्तिमयो हि महेश्वरः॥’

इति॥२६॥

तस्मात्तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् ।
रजस्तमश्च हित्वेह यथेष्टां गतिमाप्नुयात् ॥२७॥

तद‌भिघाताय मनोनाशाय अकल्मषं निवृत्तिरूपं यथा येन प्रकारेण इष्टां गतिं मोक्षम्॥२७॥

तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् ।
विपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम् ॥२८॥

जरया दुर्बलता तां ‘तृतीया तत्कृतार्थेन’ इति समासः। मानसं बलं संकल्पम् आदत्ते संहरति काले पूर्वभाग्येन न तु दृष्टयोग्यतया॥२८॥

सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् ।
यथा पश्येत्तथा दोषानतीत्यामृतमश्नुते ॥२९॥

गुणा देहेन्द्रियादयस्तदेव बन्धनम्॥२९॥

भीष्म उवाच। दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥१॥

पूर्वोक्तबन्धनेऽमृते चाधिकारिभेदानाह - दुरन्तेष्विति॥१॥

जन्ममृत्युजरादुःखैर्व्याधिभिर्मानसक्लमैः ।
दृष्ट्वैव संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान् ॥२॥

क्लमैः क्लेशैः सन्ततं व्याप्तं दृष्ट्वैव न तु मम इदानीं क्लेशो नास्तीत्युपेक्षेत॥२॥

वाङ्मनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्यादनहंकृतः ।
प्रशान्तो ज्ञानवान् भिक्षुर्निरपेक्षश्चरेत्सुखम् ॥३॥

घटनमेवाहाध्यायेन - वागिति॥३॥

अथवा मनसः सङ्गं पश्येद्भूतानुकम्पया ।
तत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत् ॥४॥

अथवेत्यप्यर्थे भूतानुकम्पयाऽपि मनसः संगं बन्धं पश्येत् यथोक्तम्-

‘कृपयाऽपि कृतः संगः पतनायैव योगिनाम् ।
इति संदर्शयन्नाह भरतस्यैणपोषणम्॥’

इति॥४०॥

यत्कृतं स्याच्छुभं कर्म पापं वा यदि वाऽश्नुते ।
तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद्वा बुद्धिकर्मभिः ॥५॥

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जयम् ।
क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत् ॥६॥

शुभं कर्माह - अहिंसेति॥६॥

तस्मात्समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत् ।
यश्चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम् ॥७॥

बुद्ध्या इदं सर्वं यदयमात्मेति शास्त्रोत्थया समाहितं स्थिरं रागद्वेषशून्यम् एनम् आहिंसादिरूपम्॥७॥

दुःखान्निःसरणं वेद सर्वज्ञः स सुखी भवेत् ।
नापध्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत् ॥८॥

अथामोधप्रयत्नेन मनो ज्ञाने निवेशयत् ।
वाचा मोघप्रयासेन मनोज्ञं तत्प्रवर्तते ॥९॥

अशुभं वर्ज्यमित्याह सार्धेन - नापेति। नापध्यायेत् परानिष्टं न चिन्तयेत्। अबद्धं स्वस्यायोग्यं राज्यादिरंको न स्पृहयेत्। असत् नष्टं भावि वा स्त्रीपुत्रादिकं न चिन्तयेत्। अथामोघेति यत्नस्यावश्यंभाविफलत्वं सूचितम्। ज्ञाने ज्ञानसाधनेऽमानित्वादौ श्रवणादौ च वाचा मोघप्रयासेनेतिपाठे वाचा बेदान्तवाक्येन अवागोघप्रयोगेणेति पाठे वागिति वागादीन्द्रियव्यापारो लक्ष्यते। ओघ इति कालपरिणाममपेक्ष्य ऋतुलिङ्गवत्स्वयमेव ज्ञानाख्यचित्तपरिणामो भविष्यति किमुत्तप्ततयेत्युपदेशे या श्रेयोबुद्धिः सा कालाख्या तुष्टिरोघशब्दार्थः। तदुभयं यत्र नास्ति तादृशो यमनियमादीनां योगाङ्गानां प्रयोगरतेन तत् ज्ञानं प्रवर्तते॥९॥

विवक्षता च सद्वाक्यं धर्मं सूक्ष्ममवेक्षता ।
सत्यां वाचमहिंस्रां च वदेदनपवादिनीम् ॥१०॥

सद्वाक्यं विवक्षता पुरुषेण ईदृक् वक्तव्यम्। ईदृक्कथं यत् अहिंस्रां वाचं वदेदिति द्वयोः सम्बन्धः॥१०॥

कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनाम् ।
ईदृगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसा ॥११॥

कल्कापेतां शाठ्येन हीनाम्॥११॥

वाक्प्रबद्धो हि संसारो विरागाद्व्याहरेद्यदि ।
बुद्ध्याप्यनुगृहीतेन मनसा कर्म तामसम् ॥१२॥

संसारः ऐहिक आमुष्मिकोऽर्थः सर्वो वाचैव प्रबद्धोऽस्ति अतः साध्वीमेव वाचं वदेत्। वैराग्यं चेत् तामसं हिंसादिकं कर्मापि स्वयं व्याहरेत्। पुण्यं पापं वा कर्म स्वमुखेन प्रकाशितं चेन्नश्यतीति भावः॥१२॥

रजोभूतैर्हि करणैः कर्मणि प्रतिपद्यते ।
स दुःखं प्राप्य लोकेऽस्मिन्नरकायोपपद्यते ।
तस्मान्मनोवाक्शरीरैराचरेद्धैर्यमात्मनः ॥१३॥

रजोभूतैः प्रवृत्तिपरैः फलितमाहार्धेन - तस्मादिति॥१३॥

प्रकीर्णमेष भारं हि यद्वद्धार्येत दस्युभिः ।
प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारमबुधास्तथा ॥१४॥

सदृष्टान्तं कर्मसंन्यासमाह - प्रकीर्णेति द्वाभ्याम्। आमिषभारं वहन्तश्चोराः गम्यां दिशं राजकीयाद्यवरोधात्प्रतिकूलां बुध्वा आमिषं त्यक्त्वाऽन्यां दिशं गच्छन्तो यथा न बध्यन्ते एवमाविद्यकं कर्मादाय कामाद्याभिमुखः संसारभयं बुध्वा कर्माणि त्यजन्न बध्यते इति तात्पर्यम्। प्रकीर्णमेषः विशस्तमेषः आमिषमित्यर्थः। तस्य भारः क्लीबत्वमार्षम्॥१४॥

तमेव च यथा दस्युः क्षिप्त्वा गच्छेच्छिवां दिशम् ।
तथा रजस्तमःकर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयाच्छुभम् ॥१५॥

निःसंदिग्धमनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः ।
विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः ॥१६॥

अनीहः चेष्टाशून्यः तपस्वी मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः तद्वान्॥१६॥

ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिरात्मवान् ।
निष्प्रचारेण मनसा परं तदधिगच्छति ॥१७॥

प्रयोगो योगाङ्गानामनुष्टानं तत्र रतिः प्रीतिर्यस्य निष्प्रचारेण निरुद्धेन ‘बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम्’ इति श्रुतेः॥१७॥

धृतिमानात्मवान् बुद्धिं निगृह्णीयादसंशयम् ।
मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद्विषयान्मनसाऽऽत्मनः ॥१८॥

आत्मवान् बुद्धिमान् बुद्धिम् ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति वाक्यजां धीवृत्तिम्। मनः संकल्पविकल्पात्मकम्। बुद्ध्या तया वृत्त्या मनसा विषयान् शब्दादीन् तेषां विशेषणम् आत्मन इति मनोरूपानित्यर्थः॥१८॥

निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे ।
देवतास्तत्प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तमीश्वरम् ॥१९॥

योगावान्तरफलमाह - निगृहीतेति। तत् तस्यामवस्थायां देवताः इन्द्रियाणि तं योगिनम् ईश्वरं यान्ति प्रविशन्ति एतेन तत उत्पन्नत्वमपि ज्ञेयम्॥१९॥

ताभिः संयुक्तमनसो ब्रह्म तत्सम्प्रकाशते ।
शनैश्चोपगते सत्त्वे ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥२०॥

ताभिर्देवताभिः संयुक्तम् ऐकात्म्यं गतं मनो यस्य धीमात्रेण स्थायिनः सत्त्वे धीमात्रे ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभावाय भुवो भावे इति क्यप्॥२०॥

अथवा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैरुपक्रमेत् ।
येन तन्त्रयतस्तन्त्रं वृत्तिः स्यात्तत्तदाचरेत् ॥२१॥

न प्रवर्तेत योगैश्वर्यं न प्रकाशेतेति पाठे ऐश्वर्येण योगी विदितो न भवेत्। योगतन्त्रैर्निरोधप्रधानैरेव यत्नैरुपक्रमेत्। सत्यसंकल्पाददीन् न भावयेत्। किं तु अस्थूलत्वादीनेवेत्यर्थः। ननु कथमेकस्यात्मवस्तुनः सगुणत्वं निर्गुणत्वं चेत्यत आह - येनेति। तन्त्रं तन्त्रप्रतिपाद्यं योगम्। तन्त्रयतः अनुतिष्ठतः येन रूपेण विशिष्टा वृत्तिः स्यात्तत्तदाचरेत्। सविशेषत्वं वृत्त्युपाधिकृतं स्वतस्तु निर्विशेषत्वमेवेति भावः॥२१॥

कण-कुल्माष-पिण्याक-शाक-यावक-सक्तवः ।
तथा मूलफलं भक्ष्यं पर्यायेणोपयोजयेत् ॥२२॥

कणेति। कणादीनपि भक्षयेन्न तु योगैश्वर्यम् उपजीवेतेत्यर्थः। कुल्माषाः पक्वमाषाः यावकं यवचूर्णजं जलोष्मपक्वं सक्तवः सक्तून्॥२२॥

आहारनियमं चैव देशे काले च सात्त्विकम् ।
तत्परीक्ष्यानुवर्तेत तत्प्रवृत्त्यनुपूर्वकम् ॥२३॥

प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैरग्निमिवेन्धयेत् ।
ज्ञानान्वितं तथा ज्ञानमर्कवत्सम्प्रकाशते ॥२४॥

प्रवृत्तं कर्म तदनुरोधेन योगेऽन्तरायं न कुर्यात्। ज्ञानान्वितं कर्म क्रमेण इन्धयेत् वर्धयेत्। तथा कुर्वतो ज्ञानं ब्रह्म प्रकाशते॥२४॥

ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं त्रीँल्लोकानधितिष्ठति ।
विज्ञानानुगतं ज्ञानमज्ञानेनापकृष्यते ॥२५॥

नन्वात्माभिन्नस्य ज्ञानस्याप्रकाशायोगात् कथं प्रकाशत इत्युक्तिरत आह - ज्ञानेति। त्रील्लोकान् जाग्रदाददीन् विज्ञानं बुद्धिः तद‌नुगतम्। ‘स धीः स्वप्नो भूत्वा ध्यायतीव लेलायतीव’ इत्यादिश्रुतेः। अज्ञानेन अनात्मादौ आत्मादिबुद्धिरूपेण विपर्ययेण प्रकाशमानमपि ज्ञानम्। अवस्थात्रयकालुष्यादप्रकाशमानमिवेत्यर्थः॥२५॥

पृथक्त्वात्सम्प्रयोगाच्च नासूयुर्वेद शाश्वतम् ।
स तयोरपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते ॥२६॥

ननु सांशम् अंशतः प्रकाशते न तु निरंशमतोऽस्य सर्वात्मनाऽप्रकाशः प्रकाशो वा वाच्य इत्याशंक्याह - पृथक्त्वादिति। अवस्थात्रयातीतमपि तत्संप्रयुक्तत्वेन गृह्णन् असूयुः शाश्वतमनुपाधिमात्मानं दूषयन्तं न वेद तयोः पृथक्त्वापृथक्त्वयोरपवर्गपर्यन्तम्। रूपवृत्तेति पाठे रूपवृत्तं सभावरूपसबाध्यत्वेन बाध्यत्वेन च जानन्॥२६॥

वयोतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम् ।
अमृतं तदवाप्नोति यत्तदक्षरमव्ययम् ॥२७॥

वयोतीतः जितकालः ततो वीतजरामृत्युर्ज्ञात्वेति पाठान्तरं सुगमम्॥२७॥

भीष्म उवाच। निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छता चरितुं सदा ।
निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषानवेक्षता ॥१॥

पूर्वत्र योगैश्वर्यमनुभूयाननुभूय वा ब्रह्म प्रविशेदित्युक्तम्। तत्र ऐश्वर्यानुभवं निन्दितुमारभते -निष्कल्मषमिति। निष्कामं ब्रह्मचर्ययोगं निद्रा अविद्यामोहकत्वात्त्याज्या। खप्नेति। ‘तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्नाः’ इति श्रुतेः जाग्रत्स्वप्नाविव योगेश्वर्यमपि संप्रज्ञातकालिकं स्वप्न एव तत्र दोषाः देवाङ्गनामन्त्रणादयः तान्॥१॥

स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहान्तरमिवापन्नश्चरत्युपगतस्पृहः ॥२॥

स्वप्ने द्विविधेऽपि देही योगी अयोगी वा॥२॥

ज्ञानाभ्यासाज्जागरणं जिज्ञासार्थमनन्तरम् ।
विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा ॥३॥

उक्तनिद्राप्रतियोगि जागरणमाह - ज्ञानाभ्यासादिति।

‘तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् ।
एतदेकपरत्वं च ज्ञानाभ्यासं विदुर्बुधाः॥’

इत्युक्तविधात् ज्ञानाभ्यासात्। जिज्ञासा विचारोऽर्थः प्रयोजनमस्य तज्जागरणमनन्तरमनवरतम्। ज्ञाततत्त्वस्य तु मुख्यं जागरणमित्याह - विज्ञानेति॥३॥

अत्राह को न्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव ।
प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव ॥४॥

अत्राह पूर्वपक्षीति शेषः। स्वप्ने दृश्यमानोऽयं देहादिर्भावः पदार्थः को नु नुर्वितर्के। किं सत्योऽसत्यो वेति विकल्प्याद्ये बाधानुपपत्तिरिति सूचयति - विषयवानिवेति। इवकारेण वस्तुतो न विषयवानित्यर्थः। ननु यथा उपरिस्थोऽर्को जलेऽधस्थ इवाभाति। तद्वज्जाग्रद्देहादिरेवान्यथा स्वप्ने भातीति न तावता स्वप्नस्यानिर्विषयत्वमित्याशंक्याह - प्रलीनैरिति। दृष्टान्ते जलोपरि संहत्यस्थितेनार्कतेजसा प्रतिहतं चाक्षुषं तेजोऽप्रविलीनं प्रतिस्रोतः प्रवृत्तं सदुपरिस्थमप्यर्कं प्राक्प्रवृत्तिसंस्कारादध इव विषयीकरोति। अत्र त्विन्द्रियाणि विलीनानीति भेदः। अन्यथा प्रतिबिम्बभ्रमसमये पुरोवर्तिद्रव्यान्तरवद्बाह्यं देशादिकमपि स्वप्ने दृश्येत। तस्मात्स्वाप्नो भावो न सत्य इत्यर्थः। नाप्यसत्यः असत्यस्य शशश्रृंगादेर्भानायोगात्॥४॥

अत्रोच्यते तथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः ।
तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः ॥५॥

एवं युक्त्या निरुद्धगतिकः सिद्धान्ती अनुभवबलेनैवोत्तरयति - अत्रोच्यत इति। योगेश्वर इति हरिरिति च हेतुगर्भं विशेषणद्वयम्। योगिसंकल्पमात्र एव स्वाप्नो भावः वस्तुवृत्त्या तु तदभाव एवेति भावः एतद्यथा हरिर्वेद तथा महर्षयो वर्णयन्ति उपपन्नार्थं युक्तिमच्चैतदित्यर्थः ‘संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’ इति श्रुतेः, यथा योगिसङ्कल्पजम् पित्रादिकं तथाऽस्मत्संकल्पजं खादिकमिति सुवचमित्याशयः॥५॥

इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं बुधाः ।
मनसस्त्वप्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ॥६॥

सर्वगतं सर्वप्राणिप्रसिद्धम् इन्द्रियाणामुपरमे संकल्पस्वभावस्य मनसोऽनुपरमः स्वप्न इत्यर्थः। तत् तस्मिन् स्वप्ने विषये तत्प्रसिद्धं वक्ष्यमाणं निदर्शनं दृष्टान्तः॥६॥

कार्ये व्यासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि ।
यद्वन्मनोरथैश्वर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम् ॥७॥

तमेवाह - कार्ये इति। मनोरथवृत्तिवत्स्वाप्नवृत्तिरपि संकल्पमात्रशरीरा तथाऽप्याद्ये इन्द्रियैर्विक्षेपात्सम्यक् न प्रतिभासः स्वप्ने तदभावाज्जाग्रद्वदर्थानां सम्यग्भानमिति विशेष इत्यर्थः॥७॥

संस्काराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् ।
मनस्यन्तर्हितं सर्वं स वेदोक्तमपूरुषः ॥८॥

स्वप्नादेर्मनोगतत्वं व्याचष्टे - संसाराणामिति। प्राचीनानन्तजन्मसंस्कारात्। कामात्मा विषयासक्तचित्तः तत् स्वप्नाद्यैश्वर्यम् अवाप्नुयात् कथं तदवाप्तिरत आह - स उत्तमपूरुषः असंहतः साक्षी मातृमानमेयाकारं मनो वेद प्रकाशयति। न विक्रियारूपं भोक्तृत्वं साक्षिणः अपि तु साक्ष्यप्रकाशकत्वमात्रम्। यस्तु विक्रियावान् प्रमाता स दृश्यकोटिस्थ एव न तु साक्षीत्यर्थः॥८॥

गुणानामपि यद्येतत्कर्मणा चाप्युपस्थितम् ।
तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा ॥९॥

गुणानां सत्त्वादीनां मध्ये यद्यत्कर्मणा प्राचीनेन सत्त्वं रजस्तमो वा उपस्थितं भवति। येन च कर्मणा भावितं संस्कृतं मनो यदा भवति तदा भूतानि सूक्ष्माणि तत्तच्छंसन्ति तं तं स्त्र्याद्याकारं स्वप्ने निवेदयन्तीत्यर्थः॥९॥

ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसाः ।
सात्त्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम् ॥१०॥

ततः आकारदर्शनानन्तरम्। आनन्तर्यफलोदयम् अनन्तरमेव सुखाद्युदयं यथा स्यात्तथा समुपसर्पन्ति॥१०॥

ततः पश्यन्त्यसम्बुद्ध्या वातपित्तकफोत्तरान् ।
रजस्तमोगतैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरत्ययम् ॥११॥

असंबुद्ध्याऽज्ञानात् वाताद्युत्तरान् त्रिधातुकान् देहान् पश्यन्ति तद्देहदर्शनान्तं दुरत्ययं प्राग्वासनाप्राबल्यात् योगं विनाऽपरिहार्यम्॥११॥

प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् ।
तत्तत्स्वप्नेऽप्युगते मनो हृष्यन्निरीक्षते ॥१२॥

तत् तत् तस्मिस्तस्मिन् ॥१२॥

व्यापकं सर्वभूतेषु वर्ततेऽप्रतिघं मनः ।
आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥१३॥

व्यापकम् उपादानत्वात् अप्रतिघं प्रतिघातशून्यं तत्र हेतुः आत्मप्रभावात्तम् आत्मानं देवताः आकाशाद्याः आत्मज्ञानात्सार्वज्ञ्यं सार्वात्म्यं च प्राप्नोतीत्यर्थः॥१३॥

मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् ।
यद्यत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः ॥१४॥

एवं स्वप्नावस्थामुक्त्वा सुषुप्त्यवस्थामाह- मनसीति सार्धेन। द्वारं स्वप्नदर्शने द्वारभूतं स्थूलं देहं मनस्यन्तर्हितमास्थाय तत्रैव देहे स्वपिति स्वमात्मानम् अपिति गच्छति। कुत्र अस्मिन्नव्यक्ते सदसदात्मके मायाशबले निदर्शनं निश्चितदर्शनं साक्षिरूपं तदेव सर्वेषां भूतानामात्मभूतोऽहंकारस्तत्र प्रतिविम्बात्मना तिष्ठतीति तथा। अध्यात्मगुणम् आत्मा अहङ्कारः गुणाश्च प्रकृतिरूपास्तेषामुपरीति अध्यात्मगुणम्। अहङ्कारादिगुणैरस्पृष्टं बिम्बात्मत्वात्। सुषुप्तौ शुद्धे साक्षिण्येवाहङ्कारादयो लीयन्ते इत्यर्थः॥१४॥

लिप्सेत मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् ।
आत्मप्रसादं तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥१५॥

दृष्टान्तभूते स्वप्नसुषुप्ती उक्त्वा दार्ष्टान्तिके सबीजनिर्बीजावस्थे योगिगम्ये तत्राद्यां संप्रज्ञातावस्थामाह - लिप्सेतेति। ऐश्वरं गुणं ज्ञानवैराग्यैश्वर्यधर्मेष्वन्यतमम् आत्मप्रसादं चित्तप्रसादं शुद्धं मनः एव ईश्वर इत्यर्थः॥१५॥

एवं हि तरसा युक्तमर्कवत्तमसः परम् ।
त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसोऽन्ते महेश्वरः ॥१६॥

तपसा विषयाद्यालोचनेन युक्तं मनः एवंभूतं भवति। तमसः परं प्राप्तं तु मनः अर्कवज्ज्ञप्तिमात्रमेव भवति। तत्रोभयविधब्रह्मभावं देहिन आह - त्रैलोक्येति। देही जीवः त्रैलोक्यप्रकृतिः कारणं ब्रह्मेत्यर्थः। कारणीभूततमसोऽन्ते तु स एव महेश्वरः शुद्धब्रह्मभूत एवेत्यर्थः। यथोक्तम् -

‘सोपाधिर्निरुपाधिश्च द्वेधा ब्रह्मविदुच्यते ।
सोपाधिकः स्यात्सर्वात्मा निरुपाख्योऽनुपाधिकः॥’

इति॥१६॥

तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः ।
एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम् ॥१७॥

तप इति। अग्निहोत्रादिकं तपः, तमः दंभदर्पादि। एतद्ब्रह्म तु देवासुरैर्हेतुभूतै रजस्तमोमयैर्न प्राप्यमिति गुप्तं प्रजापतिना कीदृशं ज्ञानलक्षणं ज्ञानस्वरूपम्॥१७॥

सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः ।
सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ ॥१८॥

इममेव विभागं विभजते - सत्त्वमिति॥१८॥

ब्रह्म तत्परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम् ।
ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥१९॥

तत्परमं तेभ्यः सात्त्विकासात्विकेभ्यो भावेभ्य उत्कृष्टं ज्ञानमेव न तु ज्ञेयम्। अमृतं ज्ञानान्तराबाध्यम्। ज्योतिः स्वप्रकाशम्। अक्षरं व्यापकम्। भावितात्मानः ध्यानादिना शोधतचित्ताः॥१९॥

हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा ।
प्रत्याहारेण वा शक्यमक्षरं ब्रह्म वेदितुम् ॥२०॥

उपसंहरति - हेतुमदिति। ज्ञानचक्षुषा तत्त्वदर्शिना एतावद्वाच्यवृत्त्या सगुणं लक्षणया च निर्गुणम्। हेतुमद्युक्तियुक्तं यथा स्यात्तथा आख्यातुं शक्यं न तु श्रृंगग्राहिकया प्रदर्शयितुम्। श्रवणमननाभ्यां विदितशाब्दयुक्तितत्त्वस्य प्रत्याहारेण विषयेभ्य इन्द्रियाणामाकर्षणेन ब्रह्म वेदितुं शक्यं योगाङ्गेषु प्रत्याहार एव दुःशकः इतरत्सुसंपादमतो ब्रह्मप्राप्तिकामेनेन्द्रियाणि जेतव्यानीत्यर्थः॥२०॥

भीष्म उवाच। न स वेद परं ब्रह्म यो न वेद चतुष्टयम् ।
व्यक्ताव्यक्तं च यत्तत्त्वं सम्प्रोक्तं परमर्षिणा ॥१॥

उक्तं वक्ष्यमाणं च साधनजातं समुच्चिनोति - न स इति। धर्ममिति पाठे ‘अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम्’ इति याज्ञवल्क्योक्तलक्षणं धर्मम्। चतुष्टयं पूर्वोक्तं दृष्टान्तभूतं स्वप्नसुषुप्त्याख्यं द्वयं दार्ष्टान्तिकं च सगुणनिर्गुणब्रह्मभावाख्यं द्वयमिति चतुष्टयम्। व्यक्तं दृश्यम् अव्यक्तं चिदात्मा यत्तत्त्वमनारोपितं रूपं यस्य तत् परमर्षिणा नारायणेन॥१॥

व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तमृतं पदम् ।
प्रवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत् ॥२॥

व्यक्ताव्यक्तयोस्तत्त्वं स्वरूपतः फलतश्चाह द्वाभ्याम् - व्यक्तमिति। ऋषिर्वेदः स एव नारायणवाक्यत्वान्नारायणः॥२॥

तत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यां सचराचरम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥३॥

ब्रह्माण्डाधिपत्यान्तं सर्वे कर्म फलान्तर्भूतमित्यर्थः। निवृत्तिर्देहेन्द्रियाद्यहङ्कारान्तानां बाधस्तल्लक्षणो धर्मस्तु ब्रह्मैव॥३॥

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः ॥४॥

प्रजापतिः स्रष्टा रजोमयत्वात्॥४॥

तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः ।
ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः ॥५॥

तां एषोऽस्य परम आनन्द एषाऽस्य परमा संपदिति श्रुतिप्रसिद्धां कैवल्यावस्थां शुभाशुभे मुक्तिसंसारौ निश्चयेन द्रष्टुमिच्छन् ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इति ण्वुल्। ज्ञानतत्त्वं चिदात्मतत्त्वं तद्विचारपरो नित्यं स्यात्॥५॥

तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषावुभौ ।
अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम् ॥६॥

तत् तत्र तत्त्वविचारे कर्तव्ये एवं वक्ष्यमाणं प्रकारं जानीयात्। अव्यक्तं प्रधानं पुरुषः क्षेत्रज्ञो जीवः महत्तरम् ईश्वरः। प्रधानं क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश इति श्रुतिप्रसिद्धं त्रयम्॥६॥

तं विशेषमवेक्षेत विशेषेण विचक्षणः ।
अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि ॥७॥

तेषु यन्महत्तरं तं विशेषं क्लेशादिभिरपरामृष्टतया विशिष्टं परमात्मानम् अवेक्षेत साक्षात् कुर्यात्। विशेषेण बाध्यत्वाबाध्यत्वलक्षणेन वैपरीत्येन विशेषमेवाह - अनादीति। उभौ प्रधानक्षेत्रज्ञौ अनादी अनन्तौ अलिङ्गौ मानान्तराविषयौ॥७॥

उभौ नित्यावविचलौ महद्भ्यश्च महत्तरौ ।
सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम् ॥८॥

नित्यौ मूढस्यापरिहार्यौ एवमादिपुंप्रकृत्योः साधर्म्यं विशेषणं व्यावर्तकं वैधर्म्यं तु एवं विद्यात्॥८॥

प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणधर्मया ।
विपरीतमतो विद्यात् क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम् ॥९॥

एवं कथं तदाह - प्रकृत्येति। अप्रसवधर्मा निर्गुणश्च पुरुष इति विपरीतम्॥९॥

प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् ।
अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसंहतौ ॥१०॥

विकाराणां महदादीनां द्रष्टारं न तु दृश्यम्। एवं प्रधानक्षेत्रज्ञयोः साधर्म्यवैधर्म्ये उक्त्वा क्षेत्रज्ञेश्वरयोरपि साधर्म्यमाह - अग्राह्याविति। अग्राह्यौ यतः पुरुषौ चिद्रूपौ अलिङ्गौ लिङ्ग्यते ज्ञाप्यतेऽनेनेति गुणादिकं प्रतिसम्बन्धि लिङ्गं तद्राहित्यादसंहतौ अत्यन्तावविक्तौ॥१०॥

संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मणा गृह्यते यथा ।
करणैः कर्मनिवृत्तिः कर्ता यद्यद्विचेष्टते ।
कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोऽप्यसाविति ॥११॥

नन्वलिङ्गयोर्जीवेशयोर्लिङ्गभेदप्रयुक्तो भेदः कुतः स्यादित्याशंक्यौपाधिकस्तयोर्भेदो न स्वत इत्याशयेनाह - संयोगेति। संयोगो दृग्दृश्यसम्बन्धः लक्षणं ज्ञापकम् उत्पत्तिराविर्भावहेतुश्च यस्य स संयोगलक्षणोत्पत्तिः। कर्तेति कर्तुर्बुद्धौ चित्प्रतिबिम्बत्वं लक्षणमुक्तम्। ननु बुद्धिरेव चिच्छायापन्ना कर्त्री किं तदुभयेतरेण कर्त्रेत्याशङ्क्याह - कर्मनिवृत्तिरिति। कर्मणां शास्त्रीयाणां लौकिकानां च निवृत्तिर्निष्पत्तिर्यस्मात्। अयमर्थः - कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादितिन्यायेन विधिनिषेधशास्त्राक्षिप्तः कश्चिन्नियोज्यस्तावदस्ति। स च न बुद्धिः तस्याः काष्ठलोष्ठसमत्वेनानियोज्यत्वात्। नापि पुरुषः अकर्तृत्वात्। अतः शास्त्राद्यर्थवत्त्वाय तदुभयसंयोगजः कर्ताऽवश्यं प्रधानेश्वरव्यतिरिक्तलक्षणोऽभ्युपेय इति। सः कर्ता यद्यद्यथा यथा करणैरिन्द्रियादिभिः साधनैर्विचेष्टते कर्म कुरुते तथा तथा तत्तद्योनिप्रदेन कर्मणा सहितो गृह्यते अतः समानेऽपि दृग्दृश्यसंयोगे दृश्योपाधिस्वरूपभेदात् कर्तृभेद इत्यर्थः। एवं च कर्ता व्यवहारतस्तृतीयोऽपि परमार्थतो दृक्कोटिरेव न तु दृश्यकोटिरिति दृष्टान्तमुखेनाहार्धेन - कीर्त्यत इति। यथा स्वस्य कौन्तेयत्वमजानानः कर्णः 'कः कौन्तेय' इति पृच्छति स एव सूर्येण प्रबोधितोऽहं कौन्तेय इति वक्ति एवमज्ञः किं ब्रह्मेति पृच्छति ज्ञस्त्वहं ब्रह्मेति जानाति एवमेकस्मिन्नपि वस्तुन्युपाधिभेदाज्ज्ञानाज्ञानकृतभेदाद्विभिन्नौ शब्दप्रत्ययौ भवतः। संज्ञा प्रत्ययः एवं दृश्येप्येषोऽसाविति सामीप्यासामीप्यकृतौ शब्दप्रत्ययावेकत्रापि भिन्नौ भवत एवं जीवेशाविति॥११॥

उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः ।
संवृतोऽयं तथा देही सत्त्व-राजस-तामसैः ॥१२॥

ननु विनिगमकाभावाद्दृश्यकोटिरेव कर्ता कथं नेत्याशङ्क्याह - उष्णीषवानिति। वस्त्रैः वस्त्रवदाच्छादकैस्त्रिभिः स्थूलसूक्ष्मकारणदेहैः यथा उष्णीषी उष्णीषादन्य एवं देही गुणेभ्योऽन्य इत्यर्थः। न हि प्रतिबिम्बमुखं दर्पणे दृश्यमानमपि दर्पणकोटिगतं तथा जीवोऽपीति भावः॥१२॥

तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिरावृतम् ।
यथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति ॥१३॥

चतुष्टयं द्वे पुंप्रधानयोः साधर्म्यवैधर्म्ये द्वे जीवेश्वरयोश्च साधर्म्यवैधर्म्ये इति। एतैः पूर्वोक्तैः अनाद्यन्तत्वेन चिज्जडत्वेन असंहृतत्वेन कर्तृत्वेन चेति चतुर्भिर्हेतुभिः आवृतमपि मया सम्यग्व्याख्यातमित्यर्थः। यथासंज्ञः उक्तविधं ज्ञानमनतिक्रान्तः अन्तकाले सिद्धान्तसमये॥१३॥

श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्वर्ष्मवान्मनसा शुचिः ।
शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः ॥१४॥

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा यत्कर्तव्यं तदाह - श्रियमिति। दिव्यां दिवि हार्दाकाशे ब्रह्मणि भवां वर्ष्मवान् देहवान् शारीरैः शरीरनिर्वर्त्यैः नियमैः शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानाख्यैः। निष्कल्मषं निष्कामं तपः योगम्॥१४॥

त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता ।
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि ॥१५॥

तपसा योगेन तद्बलेनेत्यर्थः। अन्तर्भूतेन आन्तरेण न तु समित्कुशाज्यपयआदिबाह्यद्रव्यसाध्येन भास्वता चैतन्यप्रकाशवता दिवि हार्दाकाशे सूर्यादिकं तपसा योगेन भासते। ’यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते। उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसौ’ इत्यादिश्श्रुतेः। सर्वस्य तदन्तर्गतत्वावगमात्। अत एव योगिनां व्यवहितादिसाक्षात्कार उपपद्यते॥१५॥

प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः ।
रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम् ॥१६॥

प्रकाशो विकसनं फलमित्यर्थः तपसो योगस्य संशब्दितं ‘योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्’ इति सर्वत्र ख्यातं ज्ञानहेतुत्वेन तस्य स्वलक्षणम् असाधारणं रूपम्। रजस्तमोघ्नं प्रवृत्त्यावरणयोर्नाशकम् । कर्म वैराग्यपूर्वकं वेदान्तश्रवणम्॥१६॥

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।
वाङ्मनोनियमः सम्यङ्मानसं तप उच्यते ॥१७॥

तपोविशेषावाह - ब्रह्मेति॥१७॥

विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते ।
आहारनियमेनास्य पाप्मा शाम्यति राजसः ॥१८॥

वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च ।
तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम् ॥१९॥

वैमनस्यं वैराग्यं विषये शब्दादौ कारणानि इन्द्रियाणि अस्य शिष्टान्नभुजः तन्मात्रम् आहारमात्रं न तु धनादिकं शिष्टेभ्योऽप्यादद्यात्॥१९॥

अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः ।
एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते ॥२०॥

एवंविधसाधनसंपत्त्यभावेऽपि मोक्षे उपायान्तरमस्तीत्याह- अन्तेति। तत् ज्ञानम् अन्तकाले बलोत्कर्षात्कुर्यात् यज्ज्ञानं योगयुक्तेन मनसा शनैः उपपद्यते इत्यन्वयः। अयमाशयः - आदिपर्वणि विष्ण्वनुग्रहाद्देवा अमृतं लेभिरे राहुस्तु च्छलेनामृतार्थी देवपंक्तिस्थो देहभेदेन सहैव तल्लेभे इत्युपाख्यातम्। तत्राख्यायिकानां स्वार्थे तात्पर्याभावात्ततः कश्चिद्विधेयोऽर्थ उन्नेयः। स च यथोक्तसाधनानुष्ठानात् सात्त्विका मुक्तिभाजः स्युः। असात्त्विकोऽपि मोक्षक्षेत्रे मरणकाले मुक्तिमाप्नोति इति। तथा आश्वमेधिके संवर्तमरुत्तीये काश्यां वसतः संवर्तस्य शवदर्शनेन शिवदर्शनसिद्धिः सूचिता। तेन काश्यां मृतस्य शिवत्वेन तत्प्रतिमावत्तच्छरीरस्य लिङ्गत्वं सूच्यते। तथा इहापि बलोत्कर्षात् अन्तकाले ज्ञानं कुर्यादित्युच्यते तेन सर्वेणेतेन वाक्यसंदर्भेण अत्र हि जन्तोः प्राणेयुत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासावमृती भूत्वा मोक्षी भवति तस्मादविमुक्तमेव निषेवेताविमुक्तं न विमुञ्चेदित्यस्याः श्रुतेरर्थः काश्यां म्रियमाणस्य रुद्रमुखात्तारकोपदेशप्राप्त्या मुक्तिप्राप्तिरिति समस्तपुराणोपबृंहितः सूचित इति - गम्यते। बलोत्कर्षादतियत्नेन काश्यां वासात्। अन्तकाले ज्ञानं कुर्यादीशोपदेशात्संपादयेत्॥२०॥

रजोवर्ज्योऽप्ययं देही देहवाञ्छब्दवच्चरेत् ।
कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः ॥२१॥

एवं मोक्षे साधनान्तरमुक्त्वा आपेक्षिकत्वमप्याह - रज इति। अयं देही रजोवर्ज्यः बाह्येन्द्रियप्रवृत्तिशून्यः समाधौ संत्यक्तस्थूलदेहोऽपि देही पुरुषः देहवान् भूत्वा शब्दवत् शब्दादिमत् कार्यं सूक्ष्मशरीरं चरेत् अनुचरेत्। यस्तु कार्यैरव्याहतमतिः स वैराग्यात् सूक्ष्मभोगेष्वपि निस्पृहः प्रकृतौ लीयते न तु प्रकृतेः परं पुरुषं प्राप्नोति। अयं भावः - स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरैर्मुक्तो योगी सद्यो मोक्षमश्नुते। स्थूलमात्रविहीनो विदेहः। स्थूलसूक्ष्माभ्यां विहीनः प्रकृतिलयः। एतौ हि सुषुप्तिस्थवत् उत्तरकक्ष्यां प्रविविक्षन्तौ मध्ये लयेनाभिभूतौ निर्विकल्पं पदमनुभवत इव। अत एव तयोरसंप्रज्ञातः संसारहेतुः। तथा च सूत्रितम् - भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् इति॥२१॥

आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते ।
हेतुयुक्तः सदा सर्गो भूतानां प्रलयस्तथा ॥२२॥

आदेहात् देहपातावधि अप्रमादात् अनवधानत्वाद्यभावात्। देहानां स्थूलसूक्ष्मकारणानाम् अन्तात् बाधात्। विशेषेण सद्य एव मुच्यते। पूर्वौ तु क्रममुक्तिभाजावित्याह - हेत्विति। हेतुर्मूलाज्ञानं तदनाशाद्द्विदेहादीनां अन्येषां च भूतानां कर्माविनाशस्ततः सर्गप्रलयौ जन्ममरणे स्त इत्यर्थः॥२२॥

परप्रत्ययसर्गे तु नियतिर्नानुवर्तते ।
भावान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम् ॥२३॥

परप्रत्ययसर्गे शुद्धब्रह्मसाक्षात्कारोदये नियतिर्धर्माधर्मौ नानुवर्तते। शुद्धब्रह्मविदस्तदधिगम उत्तर पूर्वाघयोरश्लेषविनाशाविति न्यायेन पूर्वपापस्य नाश उत्तरस्यासंश्लेषश्च भवती त्यागाभिजन्मकारणाभावान्मुक्तिरित्यर्थः। परप्रत्ययाभावे संसारानर्थयोग इत्याह - भावेति। ये विपर्ययं अनात्मसु प्रकृत्यादिदेहान्तेषु अन्यतमस्मिन् तत्समुदाये वा आत्मबुद्धिं कृत्वा आसते भावानां महदादीनां अन्तप्रभवयोर्नाशोदययोरेव प्रज्ञा बुद्धिर्येषां ते तथा भवन्ति। विपर्यस्तमतीनां मोक्षकथापि नास्तीत्यर्थः॥२३॥

धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तचेतसः ।
स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तदुपासते ॥२४॥

धृत्या आसनाद्यप्रच्युत्या देहान् धारयन्तो योगिनः। बुद्ध्या संक्षिप्तं विषयेभ्यः प्रत्याहृतं चेतो यैस्ते। स्थानेभ्यः अक्ष्यादिभ्य इन्द्रियगोलकेभ्यो ध्वंसमानाः च्युताः त्यक्तान्नमयकोशाः। सूक्ष्मत्वात् अन्नमयापेक्षया। न तु वस्तुतः तान् प्राणेन्द्रियादीन् उपासते आत्मत्वेन चिन्तयन्ति । यथोक्तं पुराणान्तरे।

‘दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः ।
भौतिकास्तु शतं पूर्णं सहस्रं त्वाभिमानिकाः ।
बौद्धा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः ।
पूर्णं शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ।
पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते॥’

इति। ब्रह्मलोके एते सर्वे तिष्ठन्तीत्यर्थः॥२४॥

यथागमं च गत्वा वै बुद्ध्या तत्रैव बुद्ध्यते ।
देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयम् ॥२५॥

यस्मादेवं तस्मात् यथागमम् -

'इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थभ्यश्च परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः ।
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ।
’

इतीमं वेदमनतिक्रम्य ततस्ततः परं परं स्थानं गत्वा तत्र परस्यां काष्ठायां विषये स्वयमेव बुद्ध्या धीवृत्त्या बुद्ध्यते जानाति परां काष्ठां देहान्तम् अव्यक्तादपि परम्। एवेनाव्यक्तात्पुरुषः पर इति श्रौतमव्यक्तपदं देहपरं न तु सांख्याभिमताव्यक्तपरमिति व्याख्यातम्। आनुमानिकाधिकरणे चैतत्स्पष्टम्। तं देहान्तं कश्चिदेव भावितात्मा योगशोधितमतिरन्वास्तेऽमुं शास्त्राचार्योपदेशमनुप्राप्यास्ते निराश्रयं स्वमहिमप्रतिष्ठं पराकाष्ठारूपत्वात्॥२५॥

युक्तं धारणया सम्यक् सतः केचिदुपासते ।
अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत्संशब्दिताक्षरम् ॥२६॥

युक्तमिति। धारणया धारणाविषयेण मूर्तब्रह्मणा कृष्णादिना युक्तं तादात्म्यसम्बन्धेन सेव्यसेवकभावेन वा युक्तं निबद्धम् आत्मानं कश्चिदुपास्ते। सत इति कर्मणि षष्ठी। अविद्याशबलं केचिदुपासते। अपरे परं शबलादुत्कृष्टं निर्गुणं ब्रह्म अभ्यस्यन्ति पुनः पुनरनुभवविषयतामापादयन्ति। विद्युत्संशब्दितं सकृद्विभातो ह्येष ब्रह्मलोक इति श्रुतेः विद्युद्वत्सकृद्विभातत्वेन विद्युत्संशब्दितं केनेषितमित्युपनिषत्प्रसिद्धमिदं विशेषणम्। अक्षरम् अपरिणामि। ननु देहान्तपदेनैवैतदुक्तम्। सत्यम्। तत्र ज्ञेयत्वेनोक्तम् इह तूपास्यत्वेनोच्यते कः पुनरेतावता भेदः। शृणु। आद्ये श्रवणादिप्रणाल्याऽध्यस्तानात्मनिरसनेनात्मतत्त्वावाप्तिः सर्पबाधेनेव रज्ज्ववगतिः, द्वितीये तु मूलप्रमाणाभावेऽपि तव पाणौ पञ्चरत्नानीति वदतो वाक्यं कदाचित्संवाद्यते तद्वत्त्वं ब्रह्मासीति गुरुवाक्ये विश्वासमात्रात्प्रवृत्त आत्मनो ब्रह्मभावं चिन्तयंस्तमनुभवति। सेयं संवादिभ्रमवदुपास्तिर्ब्रह्मसाक्षात्कारफलेति॥२६॥

अन्तकाले ह्युपासन्ते तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम् ॥२७॥

अन्तेति। तपसा अविमुक्तोपासनेन अन्तकाले उपासन्ते ब्रह्म प्राप्नुवन्ति अस गतावित्यस्य रूपम्। एते पञ्च यथायोगं परमां निर्विशेषां गतिं क्रमेण सद्यो वा गच्छन्ति॥२७॥

सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा ।
देहान्तं परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम् ॥२८॥

सूक्ष्ममिति। विशेषणं व्यावर्तकम् उपाधिभूतं तेषां सोपाधिकब्रह्मणाम् अवेक्षेत हेलनया हेयत्वेन पश्येत् यथोक्तं कल्पतरौ --

‘निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः ।
ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ।
स्थिरीकृते मनस्येषां सगुणब्रह्मचिन्तनात् ।
तदेवाविर्भवेत्साक्षादपेतोपाधिकल्पनम् ।
’

इति। देहान्तम् अव्यक्तलयाधिष्ठानम्। देहं त्वितिपाठे अव्यक्तमेव। परमं चरमं विशेषणम्। न ततः परमन्यद्ध्येयमस्तीत्यर्थः। विमुक्तमपरिग्रह‌मित्यादिपादोनश्लोक एकं वाक्यम्। विमुक्तं स्थूलदेहाध्यासहीनम्। अपरिग्रहं संन्यासिनम्॥२८॥

अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम् ।
मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंसक्तचेतसः॥२९॥

धारणासक्तमानसं योगिनम् अन्तरिक्षात् अन्तरिक्षं हार्दाकाशस्तमारभ्य अन्यतरम् ईशं सूत्रात्मानं वा विद्यादित्यर्थः। मर्त्येति। यत्किंचित् श्रौतोपास्तियुक्ताः मर्त्यदेहाद्विमुच्यन्ते॥२९॥

ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम् ।
एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदो जनाः ॥३०॥

ततः आरोहक्रमेण परां गतिं यान्ति एकायनम् एकं ब्रह्मैवायनं प्राप्तिस्थानं यस्मिन्॥३०॥

यथाज्ञानमुपासन्तः सर्वे यान्ति परां गतिम् ।
कषायवर्जितं ज्ञानं येषामुत्पद्यतेऽचलम् ।
यान्ति तेऽपि पराँल्लोकान् विमुच्यन्ते यथाबलम् ॥३१॥

कषायेति। रागादिहीनमचलं येषां शास्त्रीयं परोक्षमपि ज्ञानमुत्पद्यते तेऽपि यथाबलं यथावैराग्यं मुच्यन्ते॥३१॥

भगवन्तमजं दिव्यं विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम् ।
भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः ॥३२॥

भगवन्तं सर्वैश्वर्यवन्तम्॥३२॥

ज्ञात्वाऽऽत्मस्थं हरिं चैव न निवर्तन्ति तेऽव्ययाः ।
प्राप्य तत्परमं स्थानं मोदन्तेऽक्षरमव्ययम् ॥३३॥

आत्मस्थं कोशपञ्चकान्तर्गतम्॥३३॥

एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च ।
तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते ॥३४॥

संक्षेपेण ज्ञेयं हेयं चाह - एतावदिति। अस्ति च नास्ति चेत्यनेन रज्जूरगादिवज्जगद्भ्रान्ताभ्रान्तयोरस्ति च नास्ति चेत्यनिर्वचनीयमित्युक्तं जगन्मिथ्यात्वं ज्ञेयं तृष्णा च त्याज्येत्यर्थः॥३४॥

बिसतन्तुर्यथैवायमन्तःस्थः सर्वतो बिसे ।
तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा ॥३५॥

बिसं मृणालम्॥३५॥

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः ।
तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबद्ध्यते ॥३६॥

विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् ।
यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते ॥३७॥

तृष्णात्यागोपायमाह- विकारमिति। कार्यं कारणं शुद्धं च जानन् वितृष्णो भूत्वा विमुच्यते॥३७॥

प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम् ।
भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो गतिः ॥३८॥

प्रकाशं स्पष्टम्। अमृतं मोक्षसाधनम्॥३८॥

युधिष्ठिर उवाच। केन वृत्तेन वृत्तज्ञ जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं मोक्षज्ञो भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥१॥

पूर्वं संक्षेपेण पुंप्रकृत्योर्वैधर्म्यमुक्तं तद्विवरणाय पञ्चशिखवाक्यमध्यायद्वयमारभते। तत्र तृष्णात्यागो मुख्यं मुक्तिसाधनं स च राज्ञां दुःशक इति मन्वानः मिथिलायां प्रदग्धायां न मे किञ्चन दह्यतीति पूर्वोक्तं स्वमतविरुद्धं जनकवचनं स्मरंस्तद्वृत्तं पृच्छति - केनेति॥१॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥२॥

महत्सुखं मोक्षम्॥२॥

जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिपः ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥३॥

जनको जनकवंश्यः नाम्ना जनदेवः। ऊर्ध्वं देहादित्यूर्ध्वदेहमशरीरं ब्रह्म तत्प्राप्तिकराणाम् और्ध्वदेहिकानां विचिन्तने युक्तोऽवहित आसीत्॥३॥

तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानाश्रमनिवासिनः ॥४॥

धर्मान् उपासनामार्गान् पाठान्तरे पाषण्डाः लोकायतादयः तेषां वादिनः प्रतिभटत्वेन जेतारः पाषण्डवासिन इति पाठे पाषण्डान् वासयन्ति आच्छादयन्ति तिरस्कुर्वन्ति ते तथा॥४॥

स तेषां प्रेत्य भावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वे न तुष्यति ॥५॥

तत्र केचित्पाषण्डा देहनाशादात्मनाशमिच्छन्ति। अन्ये पुनर्देहस्यैव नाशं नेच्छन्ति । तत्राद्ये जगद्वैचित्र्यानुपपत्तिमन्त्ये प्रत्यक्षविरोधं चोद्भावयतां तेषां प्रेत्यभावे अस्माद्देहादुत्क्रम्य भावे सत्तायां प्रेत्य जातौ जन्मान्तरलाभे च विषये विनिश्चये स भूयिष्ठं न तुष्यति। यतः आगमस्थः तत्र तार्किकाणां विभूनामात्मनां पूर्वदेहेन्द्रियवियोगो मरणम् अपूर्वदेहेन्द्रियसम्बन्धो जन्मेति विनिश्चयः। सांख्यानां तु आत्मनां करणानां च विभूनामेव सताम् अरण्यामग्नेरिव तत्र तत्र वृत्तिलाभो जन्मवृत्तिविलयो मृत्युरिति विनिश्चयः। तथा कर्ता भोक्ता विभुरात्मेति पूर्वेषामात्मत्तत्त्वं परेषां तु भोक्तैव न कर्तेति। तत्रापाषण्डत्वात्किश्चित्तुष्यन्नपि भूयिष्ठं न तुष्यति आगमविरोधात्। आगमो हि स्वप्नवत्पूर्वदेहनाशोत्तरदेहप्राप्ती वदति। आत्मानं चाकर्तारमभोक्तारमेकं च। न तेषामितिपाठे आत्मतत्त्वेनेति तृतीया॥५॥

तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥६॥

कापिलेयः कपिलायाः पुत्रः परिधावन् एकत्र वासमकुर्वन्॥६॥

सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयः ॥७॥

सुपर्यवसितार्थः सम्यक् निश्चितप्रयोजनः॥७॥

ऋषीणामाहुरेकं तं यं कामानावृतं नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्तं सुदुर्लभम् ॥८॥

कामैरनावृतम् कामादवसितमिति पाठे यदृच्छया स्थितम्। नृषु सुखम् अन्विच्छन्तम्। स्थापयितुमिति शेषः॥८॥

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं प्रजापतिम् ।
स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥९॥

सः कपिलः तेन पञ्चशिखसंज्ञेन तत्प्रशिष्यत्वात्तत्तुल्यत्वम्॥९॥

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥१०॥

पञ्च स्रोतांसि विषयकेदारप्रणालिका यस्य तस्मिन् मनसि मानसं सत्रमित्यर्थः॥१०॥

यत्र चासीनमागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।
पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रिविशारदः ॥११॥

यत्र यत्समीपे कापिलं कपिलमतानुसारि। मण्डलं मुनिसमूहं प्रति परमार्थं यः न्यवेदयदित्युत्तरेण संबन्धः पञ्चस्रोतसि मनसि निष्णातः ऊहापोहकौशलवान् पञ्चरात्रो नाम विष्णुत्वप्रापकः क्रतुः। ‘पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयतात्यतिष्ठेयं सर्वाणि भूतान्यहमेवेदं सर्वं स्यामिति। स एतं पञ्चरात्रं पुरुषमेधं यज्ञक्रतुमपश्यत्’ इति शतपथोक्तस्तत्र विशारदः अनुष्ठिताखिलकर्मेत्यर्थः॥११॥

पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ।
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥१२॥

पञ्च अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयान् कोशान् मिथ आत्मनश्च विविक्तान् जानातीति पञ्चज्ञः अत एव पञ्चकृत् पञ्चतद्विषयाप्युपासनानि ‘भृगुर्वै वारुणिः’ इत्यस्यामुपनिषदि ‘स तपस्तप्त्वाऽन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्’ इत्यादिविहितानि करोति स पञ्चकृत् पञ्च ‘शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्यति’ इति श्रुताः शान्त्यादयो गुणाः यस्मिन् स पञ्चगुणः। ततश्च ‘ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति’ इति श्रुतेः पञ्चभ्योऽतिरिच्यमानत्वात् शिखेवेति पञ्चशिखं पुच्छं ब्रह्म तज्ज्ञत्वान्मुनिरपि पञ्चशिखः। ननु पञ्चकृत् कथं षष्ठज्ञः स्यादिति चेत् शृणु। यथाऽन्नमयं विकारमुपासीनस्तत्प्रकृतिमन्नं विराडाख्यमेति। एवं माययाऽविकृतमानन्दमानन्दमयाख्यमुपास्याविकृतमानन्दं तत्प्रकृतिमेतीति न षष्ठोपास्तिः पृथग्वक्तव्या षष्ठज्ञानाय तस्य पञ्चमोपास्तिफलत्वात्, तदेतदाह - पुरुषेति। पुरुषा अन्नमयादयः पञ्च अवसन्नतया बाधिततया तिष्ठन्तीत्यस्मिन्निति पुरुषावस्थम्। अत एव शिरआद्यवयवरहितत्वादव्यक्तम् अबाध्यत्वाच्च परमार्थम् अबोधयत्॥१२॥

इष्टसत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः ॥१३॥

तस्यापि गुरुमाह - अष्टेत्यादिना। इष्टसत्रेण आत्मयज्ञेन हेतौ तृतीया अध्ययनेन वसतीतिवत्। सम्यक् पृष्टः प्रश्नो यस्य संपृष्टः। आत्मज्ञानार्थं कृतप्रश्न इत्यर्थः। व्यक्तिं बाध्यत्वाबाध्यत्वेन स्पष्टतां देवदर्शनः दिव्यदृष्टिरित्यर्थः॥१३॥

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥१४॥

सांख्यसंमतं गुणपुरुषान्तरज्ञानात्कैवल्यं प्रधानं चोपादानमिति पक्षं निरस्यति - यत्तदिति। अक्षरमेव जगदुपादानतया नानारूपं न तु क्षरं प्रधानम्। अव्ययं ब्रह्मैव प्रतिपेदे ज्ञातवान् न तु गुणपुरुषान्तरम्॥१४॥

तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥१५॥

तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥१६॥

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य सम्भवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तम् ॥१७॥

भगवान्मार्कण्डेयः सनत्कुमारो वा ॥१७॥

सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥१८॥

सामान्यं सर्वेष्वाचार्येषु समबुद्धिम्॥१८॥

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम्॥१९॥

अभिसंरक्तो भक्तः॥१९॥

तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्येऽभिधीयते॥२०॥

कल्याय समर्थाय सांख्ये उपनिषत्काण्डे विधीयते अपूर्वतया ज्ञाप्यते न तु युक्त्या उन्नीयते॥२०॥

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥२१॥

जातिर्जन्म कर्म यागादि सर्वं ब्रह्मलोकान्तं तेषु निर्वेदो दुःखरूपत्वाद्दोषयुक्तत्वात्क्षयिष्णुत्वाच्च॥२१॥

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥२२॥

तं मोहमब्रवीदिति पूर्वेणान्वयः। तं कं यस्य मोहस्यार्थं कर्म तत्फलं च कांक्षते अनाश्वासिकम् अविश्वसनीयं शुक्तिरजताद्यसद्विषयप्रदर्शकत्वात्। विनाशि चञ्चलं ध्वंसिनमनियतकालं च अध्रुवं सत्त्वेनासत्त्वेन वा न निश्चितम्॥२२॥

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥२३॥

तमिममतस्मिंस्तद्बुद्धिलक्षणं मोहं विवरीतुं लोकायतानां मतमुपन्यस्यति - दृश्यमाने इत्यादिना। ते हि पार्थिवाप्यतैजसवायवीयाः परमाणवः स्वरस्नेहोष्णेरणस्वभावाः स्वयमेय देहाद्याकारेण संहन्यमाना मदशक्तिवच्चैतन्यं जनयन्ति देहे एव न तु घटादौ। स्वभावादिति सन्तमात्मानं नास्तीत्याहुः। असन्तं च देहं सन्तमाहुस्तदेतदाह - विनाशे देहरूपात्मध्वंसे प्रत्यक्षे सति देहात्परम् आत्मतत्त्वम् आगमप्रमाणाद‌पि अस्तीति ब्रुवन्। लोकविरुद्धागमप्रामाण्यवादी पराजित एवेत्यर्थः॥२३॥

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥२४॥

ननु देहस्यैवात्मत्वे ‘स्वर्गकामो यजेत’ इत्यादयः परलोकफलाश्चोदना उपरुद्ध्येरन्नित्याशङ्क्याह - अनात्मेति द्वाभ्याम्। आत्मनो मृत्युः अनात्मा स्वरूपाभाव एव। क्लेशो दुःखं जरा वयोहानिः आमयो रोगश्च आत्मनो मृत्युरेव अंशेन स्वरूपनाशः। गृहस्येव दुर्बलं दुर्बलमंगं पूर्वपूर्वतरं नश्यति सोंऽशेन गृहनाश एवमिन्द्रियादिनाशेनाप्यंशत आत्मैव नश्यतीत्यर्थः। एवं सति य आत्मानं मोहात् । परं देहादन्यं मन्यते तत् मतम् असम्यक्॥२४॥

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते यथा ॥२५॥

स्वर्गकामचोदना तु यथा राज्ञोऽजरत्वामरत्वाद्याशीरुपचार एवं दृष्टसुखे एव स्वर्गोपचारः। तस्माद्धूम एवाग्नेर्दिवा ददृशे नार्चिः। तस्मादर्चिरेवाग्नेर्नक्तं ददृशे न धूम इत्यादिवत्प्रत्यक्षविरुद्धा श्रुतिर्नस्वार्थे प्रमाणमित्याह - अथेति। तथा अग्निहोत्रादेर्वैयर्थ्यमुदाहरन्ति --

‘अग्निहोत्रं त्रयीधर्मस्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम् ।
बुद्धिपौरुषहीनानां जीविकेति बृहस्पतिः’ ।

इति॥२५॥

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥२६॥

एवं प्रत्यक्षाविरोधात् श्रुतिप्रामाण्यं दूषयित्वा व्याप्त्यग्रहादनुमानस्यापि तद्दूषयति- अस्ति नास्तीति। यथा चन्द्रतारके गत्यभावोऽस्ति नास्तीति संशयेऽस्ति गत्यनुपलब्धेरिति प्राप्ते नास्ति देशान्तरप्राप्तेरित्यनुमानेन यत् गत्यादिसाधनं तदपि असति लक्षणे ज्ञापके हेतौ शतशः सहचरितयोरपि व्यभिचारदर्शनादसति किं लिङ्गमधिष्ठाय आलम्ब्य लोकयात्राया वह्न्यादिव्यवहारस्य विनिश्चयं ब्रूयान्न किमपीत्यर्थः॥२६॥

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न किञ्चन ॥२७॥

कृतान्तैतिह्ययोः अनुमानागमयोः भिन्नः बाधितः न किञ्चन प्रमाणमित्यर्थः॥२७॥

यत्र यत्रानुमानेऽस्मिन् कृतं भावयतोऽपि च ।
नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥२८॥

फलितमाह - यत्रेति। यत्र कुत्राप्यनुमाने ईशादृष्टनित्यात्मान्यतमसाधके साध्यसिद्धिं भावयतः कृतम् अलं भावनयाऽलमित्यर्थः। उक्ताविधयाऽनुमानस्याप्रमाणत्वात् शरीरस्य शरीरात्॥२८॥

रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥२९॥

अनुमानस्य प्रामाण्योपगमे तु तत एव देहादनन्यात्मासद्धिरित्याह - रेत इति। यथा समानेऽपि भूतचतुष्टयसंयोगे वटकणिकायां वटपत्रपुष्पफलमूलत्वगादिरूपरसादयोऽन्तर्हिताः। एवं तत्तद्रेतसि समानेप्युपष्टंभकभागे मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तशरीराकारगुणादयोऽन्तर्हिताः सन्त आविर्भवन्ति। यथा वा एकस्मादेव धेनूपभुक्तात्तृणोदकात् पयःसर्पिषी पृथक्स्वभावे यथा वा बहुद्रव्यकल्काद्द्वित्रिरात्रमधिवासितान्मदशक्तिरुत्पद्यत एवं रेतस उपलभ्योपलब्धांशौ वा भूतसंयोगाद्वा चैतन्यं जन्यते । जातिर्जन्माग्न्यादेः। यथा वा काष्ठद्वयसंश्लेषात्तत्प्रकाशकोऽग्निर्जायत एवं भूतयोगादपि तत्प्रकाशकं चैतन्यमुत्पद्यते इति जडद्वयादजडोत्पत्तौ दृष्टान्तान्तरं पराभिमतम्। स्मृतिरिति । यथा तर्कमते जडयोरप्यात्ममनसोर्योगादजडं स्मृत्यादिरूपं ज्ञानं जायते तद्वदत्रापि भविष्यति। एवमुत्पन्नं चैतन्यं अयस्कान्तमणीर्लोहमिव इन्द्रियसंघातं चालयिष्यति। कार्यवैचित्र्यमपि पार्थिवांशगतजातिभेदादेव भविष्यति। सूर्यकान्तयोगादेव सूर्यरश्मयोऽग्निं सुवते न पृथ्व्यन्तरयोगात्तद्वत्तत्। एवं भोक्तृत्वं वह्नेर्जलशोषकत्ववत्संघातस्यैव युज्यते इति युक्तं शरीरादन्यो जीवो नास्तीति॥२९॥

प्रेतीभूतेऽत्ययश्चैव देवताधुपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥३०॥

एतद्दूषयति - प्रेतीति। प्रेतीभूते देहे चैतन्यात्ययो देहातिरिक्तात्माऽस्तित्वे प्रमाणमित्यध्याहृत्य योज्यम्। यदि देहश्चेतनः स्यात्तर्हि मृतेऽपि देहे चैतन्यमुपलभ्येतातो न देहधर्मः चैतन्यमित्यर्थः। प्रेत्य भूतात्यय इति पाठे मृत्वा भूतनाशः यस्मिन्सति देहो न नश्यति असति च नश्यति स देहादन्य इत्यर्थः। तथा शीतज्वरनिवृत्त्यर्थं मन्त्रप्रतिपाद्या देवता लोकायतिकेन प्रार्थ्यते सा चेद्भूतमयी स्यात्तर्हि घटादिवद्दृश्येत। सूक्ष्मशरीरस्य लोकान्तरसञ्चारक्षमस्यास्वीकारात्। आदिपदात् भूतावेशोऽपि ग्राह्यः। यस्मिन् शरीरे भूतान्तरमाविशति तदा तद्देहपीडया मुख्यो देहपतिर्न बाध्यते। किं तु आविष्ट एव तदानीं तस्यैव देहाभिमानात्। तदपगमे तु मुख्य एव बाध्यतेऽतो न देह आत्मा दृष्टविरोधादित्यर्थः। मृते कर्मनिवृत्तिः। कृतनाशः चात् उत्पत्तौ अकृताभ्यागमश्च दोष इत्यर्थः॥३०॥

नन्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते ॥३१॥

एवं स्वमते साधकान्युक्त्वा परोक्तान्हेतूनाभासयति- नन्वेत इति। मूर्तिसंस्थिता जडमेवाग्न्यादिकमिति सर्वे पूर्वोक्ता हेतवो जडाज्जडसिद्धावेव पर्यवस्यन्ति न त्वजडसिद्धौ हि यस्मान्मूर्तादमूर्तस्य ज्ञानस्योत्पत्तौ पृथिव्यादिचतुष्टयादाकाशोऽप्युत्पद्येतेत्यर्थः। सामान्यं सादृश्यं कार्यस्य कारणेन सहावगतं मृद्धटादौ न तु मूर्तामूर्तयोरत्यन्तविलक्षणयोस्तदुपपद्यते। यदपि तर्कमतं जडयोरात्ममनसोर्योगादजडं ज्ञानमुत्पद्यते। तदपि दृश्याद्द्रष्टृजन्मासंभवात्प्रत्याख्येयमेव॥३१॥

अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां तु निषेवणम् ॥३२॥

एवं लोकायतमतं निरस्य सौगतमतं निरसितुमुपन्यस्यति - अविद्येत्यादिभिस्त्रिभिः। ते हि लोकायताभिमतात्संघाताद्बाह्यादन्यम् आध्यात्मिकं संघातं रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराख्यपञ्चस्कंधात्मकमैहिकामुष्मिकव्यवहारास्पदमभ्युपगच्छन्ति। अतो न तेषां प्रेतीभूतात्ययादयो दोषाः सन्ति। यद्यप्येतेषामपीतवत् स्थिरो भोक्ता प्रशासिता वा चेतनः संहन्ता नास्ति तथापि १अविद्या २ संस्कारो ३ विज्ञानं ४ नाम ५ रूपम् ६ षडायतनम् ७ स्पर्शो ८ वेदना ९ तृष्णा १० उपादानम् ११ भवो १२ जातिः १३ जरा १४ मरणम् १५ शोकः १६ परिदेवना १७ दुःखम् १८ दुर्मनरता इत्यष्टादश। क्वचित्संक्षेपेण क्वचिद्विस्तरेण चोक्ताः सर्वेषां सौगतानामप्रत्याख्येयाः पूर्वपूर्वे उत्तरेषां निमित्तभूताः घटीयन्त्रवदावर्तमानाः संघातं स्वाश्रयतयाऽऽक्षिपन्ति। षडायतनं शरीरं चेत्यस्य स्कन्धपञ्चकस्य तदुपादानस्य षष्ठस्य चित्तस्य च आश्रयभूतत्वात्। एवं च संघातोत्पत्तेर्लोकयात्रायाश्च निर्वाहे सति न स्थिर आत्माऽभ्युपेय इति वदन्ति। तत्राविद्या स्वशब्दोपात्ता कर्म चेष्टा लोभमोहशब्दैः संस्कारोपादानतृष्णादुर्मनस्ताः इतरे दोषपदेन संगृहीताः। केचित्सौगता अविद्यादिकं पुनर्भवे देहान्तरप्राप्तौ कारणमाहुरिति योजना॥३२॥

अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥३३॥

एतदेव स्पष्टयति- अविद्यामिति। अविद्यां क्षेत्रं पूर्वकृतं कर्मबीजं तृष्णा स्नेहाश्रयजलरूपा। एषः एवंप्रकारकस्तेषामविद्यादीनां पुनर्भवः पुनरुत्पत्तिप्रकारः॥३३॥

तस्मिन् गूढे च दग्धे च भिन्ने मरणधर्मिणि ।
अन्योऽस्माज्जायते देहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् ॥३४॥

तस्मिन् अविद्यादिकलापे गूढे सुप्तिप्रलययोः संस्कारात्मना स्थिते निमित्तभूते सति एकस्मिन्मरणधर्मिणि देहे भिन्ने विनष्टेऽपि अन्योऽस्मात्तत एवाविद्यादेर्देहोऽन्यो जायते। तस्मिन् ज्ञानेन दग्धे च सति देहनाशात् सत्त्वसंक्षयं मोक्षमाहुः। सत्त्वस्य धीधातोः संक्षयः सम्यगैश्वर्यं निर्विषयप्रवाहित्वं कैवल्यमित्याहुः॥३४॥

यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः शुभतोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येवं सर्वं वा स्यादसंहितम् ॥३५॥

एतद्दूषयति- यदेति। स्वरूपतोऽन्यत्वं मुक्तावपि क्षणिकानां विज्ञानादीनां यदा च जातितः आलयविज्ञानं बाह्यविज्ञानमिति तेषामन्यत्वं यदा च शुभतः शुभाशुभतः पुण्यपापतः अर्थतः बन्धमोक्षतः विज्ञानानां पृथक्त्वं तदा बाह्ये कथं सोयमित्यभेदप्रत्यभिज्ञानम्। प्राग्दृष्टस्य घटस्येव वार्तमानिकादन्यत्वात्। एवम् असंहितम् अनभिसंहितं भोगमोक्षादि कथं वा स्यात्। अन्यो मुमुक्षुरन्यः साधनाविष्टोऽन्यो मुक्त इत्यापत्तेः॥३५॥

एवं सति च का प्रीतिर्दान-विद्या-तपो-बलैः ।
यदस्याचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते ॥३६॥

एवं च सति दानाद्यप्यनर्थकं फलभोगकाले दातुरभावादित्याह- एवमिति। अन्येन विज्ञानेनाचरितम् अन्यद्विज्ञानान्तरं प्रति प्रवर्तते फलं दातुं गच्छति॥३६॥

अपि ह्ययमिहैवान्यैः प्राक्कृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितो दुःखितो वाऽपि दृश्यादृश्यविनिर्णयः ॥३७॥

इष्टापत्तिमाशङ्क्याह- अपीति। अन्यत्वाविशेषाच्चैत्रपुण्यैरपि मैत्रः सुखी भवेोदत्यर्थः दृश्यः स्पष्टः॥३७॥

तथाहि मुसलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते ॥३८॥

तथाहीति। चैत्रज्ञानात् मैत्रज्ञानं पृथक् विसदृशं येन वैजात्येन एतत्पूर्वश्लोकोक्तं दूषणं नोपपद्यतेऽतश्चैत्रज्ञानधारैव सजातीया विवक्षितेति चेत्तर्हि उत्पद्यमानस्य सदृशज्ञानस्य किम् उपादानम्? न तावत् पूर्वज्ञानं तस्य क्षणिकत्वेनोत्तरोत्पादे व्यापारायोगात् तन्नाशश्चेत् मुसलैर्हतात् शरीरादपि अन्यत् शरीरं पुनर्भवेत्॥३८॥

ऋतुसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये ।
यथाऽतीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः ॥३९॥

किं च ऋत्वादिवज्जातोऽपि मोक्षः पुनः पुनरागत्य निवर्तेत ज्ञानधाराया आनन्त्यादित्याह- ऋत्विति। तिष्यः कलिरिति युगानामुपलक्षणम्। बहुदोषग्रस्तत्वात्क्षणिकविज्ञानवादोऽनुपपन्न इत्यर्थः॥३९॥

जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥४०॥

अस्तु तर्हि विज्ञानामाश्रयः स्थिरः कश्चिदात्मेति तर्कमतमाशङ्क्याह - जरयेति। उपयन्नपयन् धर्मो विकरोति हि धर्मिणमिति न्यायेनानित्यधर्माश्रयस्य धर्मिणोऽध्रुवमपक्षयादिना नाश इत्यर्थः॥४०॥

इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥४१॥

अनित्यधर्माश्रयोऽघ्याकाशादिवन्न नश्यतीत्याशङ्क्य इन्द्रियवन्नश्यत्येवेत्याह- इन्द्रियाणीति। मनसो नाशः सांख्यसंमतः प्रोक्तः ॥४१॥

लोकयात्राविघातश्च दानधर्मफलागमे ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥४२॥

अस्तु तर्हि बुद्ध्यादिगुणानामनाश्रयः शुद्धस्तर्हि अकर्तुरभोक्तुश्च तस्य दानादिफलाप्राप्तौ दानादिवैयर्थ्यं ततश्च सर्वस्यापि आत्मसुखार्थस्य लोकवेदव्यवहारस्योच्छेद इत्यर्थः॥४२॥

इति सम्यङ्मनस्यते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदस्तीदमस्तीति न किञ्चित्प्रतिदृश्यते ॥४३॥

इतीति। मनःप्रभवेष्वनेकेषु तर्केषु युक्त्याऽन्यतरोऽपि निर्धारयितुं न शक्यत इति भावः॥४३॥

तेषां विमृशतामेव तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥४४॥

विमृशतां विचारयताम्॥४४॥

एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥४५॥

निर्णायकं मानमाह - एवमिति॥४५॥

अर्थांस्तथाऽत्यन्तसुखावहांश्च लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः ।
महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना हित्वाऽऽमिषं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥४६॥

वेदोदितज्ञानेऽग्रे विवक्षिते श्रोतुरधिकारसंपत्तिं विघत्ते- अर्थानित्यादिना॥४६॥

विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य किं बन्धभिर्भिन्नपरिग्रहैश्च ।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥४७॥

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति ।
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनोऽप्यस्य न शर्म विद्यते ॥४८॥

रतिः शरीरे॥४८॥

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् ।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥४९॥

अनुपधि भ्रमप्रिलम्भादिरहितं वेदमूलकत्वात्। अच्छलं वैदिककर्मकाण्डवन्न मायामूलकम् अनुयोक्तुं पूर्वपक्षं कर्तुम्॥४९॥

भीष्म उवाच। जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ साम्पराये भवाभुवौ ॥१॥

जनक इति। ज्ञपितः निशामितः निशामने मित्त्वात् ह्रस्वत्वम्। एतदस्तीदमस्तीति न किञ्चित्प्रतिदृश्यत इत्यनेकमतोपन्यासपूर्वकं जगतोऽनिर्वचनीयत्वं श्रावितः सांपराये मरणे भवाभवौ संसारमोक्षौ॥१॥

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥२॥

ननु यदि सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयः संसारस्तर्हि रज्जूरगवन्निस्तत्त्वस्त्य तस्य विनाशाय यत्नो निष्फलो नित्यनष्टत्वात्तस्येति शङ्कते भगवन्निति। प्रेत्य प्रमातृत्वादेरुद्गत्य संज्ञाविशेषविज्ञानं सुप्तिमूर्च्छावत्। अत्यन्तविस्मृतिरूपे मोक्षेऽपि नास्ति चेत् ज्ञानाज्ञानकृतो न कश्चिद्विशेषोऽस्ति॥२॥

सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥३॥

ततश्च यत्ननैष्फल्यमित्याशङ्क्याह - सर्वमिति। उच्छेदनिष्ठमात्मनाशपर्यवसायि सर्वं यमनियमादि॥३॥

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत कल्प्येत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥४॥

असंसर्ग इति। यदि मोक्षे भूतेषु दिव्याङ्गनादिषु संसर्गो नास्ति सन्नपि संसर्गः स्वर्गवद्विनाशिष्वेव चेत्स्यात्तर्हि अतिशयाभावात् कस्मै फलाय कोऽत्र तत्त्वतो निश्चयः क्रियेत। क्रियमाणो वा कथं कल्पेत घटेत तस्मादविनाशि स्वर्गसुखमेव मोक्षः स च निर्वचनीय एवेत्याशयः॥४॥

भीष्म उवाच। तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥५॥

कविः क्रान्तदर्शी॥५॥

उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम् ।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥६॥

‘विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति’ इति देहाद्युत्थितस्य उपाधिविशिष्टस्वरूपस्य नाशाद्विशेषविज्ञानाभावे याज्ञवल्क्येनोक्ते मैत्रेयी आत्मोच्छेदबुद्ध्या अत्रैव मा भगवानमूमुहदिति तमुपालब्धवती ‘न वा अरे मोहं प्रब्रवीमि’ इत्यादिना पुनर्याज्ञवल्क्येन बोधिता। तद्वदिहापि व्याकुलं राजानम् आश्वासयत्यर्धेन - उच्छेदेति। उच्छेदनिष्ठा नाशे पर्यवसानं न, नापि भावनिष्ठा विशेषे पर्यवसानमस्ति किं तु अविद्यया आत्मन्यारोपितं बुद्धीन्द्रियादिकं रज्जूरगवत् केवलमपोह्यते तावतैवानर्थनिवृत्तिः स्वरूपानन्दस्य च कण्ठगतविस्मृतचामीकरवत्प्राप्तिरिति कृतकृत्यताऽस्ति अतस्तदर्थो यत्नो न निष्फल इति भावः तथा च श्रुतिः - 'अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति’ इति। मात्रा प्रमात्रा अनर्थश्च प्रमातृता प्रमुखं कर्तृत्वभोक्तृत्वमिति तदसंसर्गो मोक्ष इति प्रतिपादयति आत्मनि देहाद्यध्यारोपमेवाह - अयमित्यादिना। समाहारः संघातः अस्मिन् त्रिकेऽन्यतरनाशेऽपि संघातनाश इत्यन्योन्यमपाश्रित्येत्यस्यार्थः॥६॥

धातवः पञ्चभूतेषु खं वायुर्योतिषो धरा ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥७॥

शरीरादीनामनात्मत्वं वक्तुं तत्प्रकृतीराह - धातव इति। धीयते निलीगते कार्यमेष्विति धातव उपादानानि। ज्योतिषो धरेत्यनयोर्मध्ये जलमित्यपि ज्ञेयम्। पञ्चधा तोयमिति पाठान्तरं सुगमम्। स्वभावेनेति सांख्यमताभिप्रायेण तेषां हीश्वरकालयोरभावात् जीवानां चोदासीनत्वात् अदृष्टस्य च कार्यत्वेन कारणाप्रवर्तकत्वात् स्वभावत एव गुणानां प्रवृत्तिरिति मतम्॥७॥

आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा ॥८॥

प्रवृत्तानि भूतानि शरीराकारेण परिणमन्ते इत्याह - आकाश इति। यानि खानि स आकाशः, यः प्राणः स वायुः, य ऊष्मा सोऽग्निः, यल्लोहितादि स्नेहवत्तदापः, यत्कठिनमस्थ्यादि तत्पृथिवीत्यर्थः। नैकधेति जरायुजादिभेदेन॥८॥

ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कार्यसंग्रहः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियाथाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥९॥

शरीरोत्पत्तिमुक्त्वा इन्द्रियोत्पत्तिमाह - ज्ञानेति । शरीरे बुद्धिर्जाठरः प्राणश्च सर्वकर्मसंग्राहको गणः कुतः यतोऽत्र इन्द्रियाद्यष्टकं निःसृतम्। अर्थाः शब्दादयः स्वभावोऽर्थप्रकाशकत्वं चेतना घटायाकारा वृत्तिः मनः सङ्कल्पादिरूपं एतत् ज्ञानकार्यं वायुकार्यं तु प्राणापानौ तौ च व्यानादीनामप्युपलक्षणं विकारोऽशितपीतादिपाचनेनेन्द्रियादीनामाप्यायनादिर्जाठरकार्यम्॥९॥

श्रवणं, स्पर्शनं, जिह्वा, दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वं गता गुणाः ॥१०॥

श्रवणं श्रोत्रम्, स्पर्शनं त्वगिन्द्रियम्, नासा घ्राणम्, चित्तं पूर्वकारणम्, यस्यार्थगणस्य तं चित्तपूर्वं चित्तमात्रोपादानकं गताः प्राप्ताः गुणाः गुणकार्यभूताः॥१०॥

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखामसुखेति च ॥११॥

विज्ञानसंयुक्ता चित्प्रतिबिम्बगर्भा चेतना वृत्तिः विषयस्योपादेयत्वहेयत्वोपेक्षणीयत्वैस्त्रिविधा॥११॥

शब्दः, स्पर्शं, च रूपं, च रसो, गन्धश्च मूर्तयः ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥१२॥

मूर्तयः रूपाश्रयद्रव्याणि वाय्वाकाशयोरमूर्तत्वश्रुतेर्बाह्येन्द्रियाग्राह्यत्वात् पञ्च शब्दाद्याः मूर्तिभिः सह षट् गुणाः विषयाः। ज्ञानं प्रमा तस्य सिद्धये विषयकरणयोगाद्धि तज्जायते॥१२॥

तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥१३॥

किं च तेषु श्रोत्रादिषु कर्म स्वर्गसाधनं विसर्गः संन्यासो ब्रह्मलोकदः संन्यासाद्ब्रह्मणः स्थानमिति स्मृतेः। सर्वतत्त्वार्थनिश्चयो मोक्षहेतुः तं तत्त्वनिश्चयं परमं श्रेष्ठं शुक्रं मोक्षबीजं बुद्धिरिति अव्ययं मोक्षदत्वादव्ययमिति चाहुः। महद्ब्रह्म तत्प्रदत्वात्॥१३॥

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥१४॥

इममिति। अस्मिन्संघाते अनात्मनि आत्मबुद्धिरनर्थहेतुरित्यर्थः॥१४॥

अनात्मेति च यद्दृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि ।
वर्तते किमधिष्ठानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥१५॥

एवमध्यारोपमुक्त्वाऽपवादमाह - अनात्मेत्यादिना। इति यद्दृष्टं तदनात्मेति सम्बन्धः। स्वात्मनि वृत्तिविरोधादिदंतया यद्दृष्टम् अहंकारादि तत् आत्मा नेत्यर्थः। न हि दृश्यं द्रष्टुरात्मेति युक्तम्। तेन कारणेन अहमिति ममेति च न वर्तते। यद्यत्राभेदेन प्रतीयेत तन्मिथ्या यथा शुक्तिरजतम् अहंकारदेहेन्द्रियादिकं चात्मन्यभेदेन प्रतीयतेऽयमहमस्मि काणोऽहं गौरोऽहमिति अतो मिथ्या ततस्तत्सम्बन्धि ममकारास्पदं पुत्रादिकमपि मिथ्या। अतोऽहमिति ममेति च न वर्तते इति युक्तमुक्तम्। अनात्मेति ह्यनिष्टं च नाहं न च ममेत्यपीति पाठे इति हि इदमित्येवमाकारा प्रतीतिरैतिह्यम्। स्वार्थे ञ्यः। तत्र निष्ठा परिसमाप्तिर्यस्य तद्विषय इत्यर्थः। स सर्वोऽप्यनात्माऽतोऽहमिति न वर्तते ममेत्यपि न वर्तते इति योजना। पाठान्तरं त्वनाकरम्। एवं सति या प्रसक्ता प्रतीयमाना दुःखसन्ततिः सा किमधिष्ठाना आत्मनोऽसङ्गत्वात्। अहंकारस्य च मिथ्यात्वात् रज्जूरगभीषणत्ववन्निरधिष्ठानैव ‘यादृशो यक्षस्तादृशो बलिः’ इति न्यायेनाहंकारवन्मिथ्यैवेत्यर्थः॥१५॥

अत्र सम्यग्वधो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥१६॥

अत्रेति। हन्तिर्गुणनार्थे ज्योतिःशास्त्रे प्रसिद्धः सम्यग्वधो गुणनं पुनः पुनरभ्यस्यन्ते तत्त्वान्यस्मिन्निति सम्यग्वधो नाम सांख्यशास्त्रं सम्यङ्मन इति पाठे सम्यक् संदेहनिर्मुक्तं मनो येनेति तदेव। त्यागप्रधानं शास्त्रं त्यागशास्त्रम्॥१६॥

त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखवहो मतः ॥१७॥

तदेवाह- त्याग इति। युक्तानां मुत्त्यर्थं नित्योद्युक्तानां पुंसां सर्वकर्मत्याग एव नित्यं मतः कर्मणामिति धनादेरप्युपलक्षणम्। ये तु मिथ्याविनीतास्त्यागं विना शान्त्यादिपरास्तेषां क्लेशोऽविद्यादिरूपो मतः॥१७॥

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना ॥१८॥

सर्वशास्त्रतात्पर्यं त्यागे एवेत्याह - द्रव्येति। द्रव्यादित्यागनिमित्तं यज्ञकर्मादीन्युपदिशन्तीति शेषः। सर्वत्यागनिमित्तं योगम् उपदिशन्ति यतः सा त्यागस्य समापना समाप्तिः। परा काष्ठेत्यर्थः॥१८॥

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत् ॥१९॥

तस्येति। अयं वक्ष्यमाणो योगः अद्वैधः प्रकारभेदशून्यः। तथा च त्यागस्यैव प्राधान्यं भाल्लविशाखिनः समामनन्ति -

‘त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् ।
त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदम् ।
’

इति अन्यथा त्यागाभावे॥१९॥

पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
बलषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु ॥२०॥

त्याज्यं गणमाह – पञ्चेति। चेतसि बुद्धौ सन्तीति बुद्धित्यागे सर्वाणि त्यक्तानि स्युरिति भावः। बलं प्राणशक्तिः॥२०॥

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥२१॥

शेफः शिश्नम्। पायुर्गुदम्॥२१॥

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पञ्चान्वितं विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्याऽऽशु विसृजेन्मनः ॥२२॥

पञ्चान्वितं मन इति बुद्ध्वा बुद्ध्वा विसृजेत् मनस्त्यजेत्। मनस्त्यागे सविषयाणां कर्मेन्द्रियाणां त्यागो बुद्धित्यागे समनस्कानां ज्ञानेन्द्रियाणां च त्यागः सिद्ध इति प्रघट्टकार्थः॥२२॥

कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥२३॥

एतमेव स्पष्टयति - कर्णावित्यादिना। कर्णौ श्रोत्रं करणं शब्दो विषयः चित्तं कर्ता श्रवणं क्रिया॥२३॥

एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥२४॥

पञ्च त्रिकाः सर्वाण्यपि विषयकरणद्वन्द्वानि समनस्कानीति त्रिका इत्युक्तम्। एते गुणास्तत्तदुपलब्धये शब्दादिज्ञानाभिव्यक्तये भवन्ति। येन अनुभवाभिव्यञ्जनेन निमित्तेनायं त्रिविधो भावः करणकर्मकर्तृरूपः पर्यायात् पृथगर्थतयास्ति॥२४॥

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः ॥२५॥

त्रैविध्यमेवाह - सात्त्विक इति। वेदनाः अनुभवाः सर्वान्प्रहर्षादीन् साधयन्तीति सर्वसाधनाः॥२५॥

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्त्विको गुणः ॥२६॥

इष्टश्रवणदर्शनप्राप्तिपरिष्वङ्गजानि सुखानि प्रहर्षप्रीत्याऽऽनन्दसुखशब्दितानि संशान्तचित्तता अभुक्ते भुक्ते वानुत्सुकता अकुतश्चिद्वैराग्यात् स्वत एव कुतश्चिदिति इष्टलाभात् चिन्तितो विचारितः चित्तत इति पाठे चित्तजः॥२६॥

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥२७॥

अक्षमेति च्छेदः हेत्विति पूर्ववत्॥२७॥

अविवेकस्तथा मोहः प्रमोदः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथञ्चिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥२८॥

कथंचिदिति हेत्वहेतुभिरित्यर्थः॥२८॥

अत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥२९॥

अपेक्षेतेत्युक्ते उत्तरयोर्हेयत्वमुक्तम्॥२९॥

यत्त्वसन्तोषसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत् ॥३०॥

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥३१॥

श्रोतं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोतं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा ॥३२॥

एवं शब्दादीनां श्रोत्रादीनां च त्रिगुणात्मकचित्तमात्रत्वमुक्तं चित्तत्यागेनैव गुणकरणविषयाणां त्यागो भवतीति ज्ञानाय इदानीं वियदादिभ्योऽनन्यत्वं शब्दश्रोत्रादीनामुच्यते। तत्प्रविलापनेनैव वियदादिप्रविलापनं भवत्वित्येतदर्थं श्रोत्रमिति द्वाभ्यामाकाशाश्रितं श्रोत्रम् आकाशाख्यं भूतमेव कर्णशष्कुल्यवच्छेदेन नभस एव श्रोत्रत्वात्। एवं श्रोत्राश्रितः शब्दोऽपि परंपरया भूतमेव। एवं सति शब्दविज्ञाने उभयं व्योमश्रोत्रे विज्ञानस्य विषयौ न। न हि शब्दं जानता श्रोत्राकाशावपि ज्ञायेते तर्ह्यज्ञातावेव तौ भवेतां किं नश्छिन्नमित्याशङ्क्याह- इतरस्य विज्ञानादन्यस्याज्ञानस्य वा विषयौ श्रोत्राकाशो न भवतः शब्दस्य तदुभयानन्यत्वात्। न हि घटरूपादिवदाश्रयान्निष्कुष्टयोः शब्दश्रोत्रयोराकाशगुणकार्ययोर्ग्रहणं प्रविलापनं वा कर्तुं शक्यम्। तस्मात् श्रोत्रादिप्रविलापनेनैव तदनन्यस्य शब्दाकाशादेरपि प्रविलापनं युक्तम्। श्रोत्रादीनां च चित्तादनन्यत्वात् तानि शब्दाकाशादीन्यपि स्मरणात्मकं चित्तमेव चित्तमपि मनसोऽध्यवसायात्मकादनन्यदिति धीमात्रं सर्वं मनसि लीने लीनं भवतीत्यर्थः॥३२॥

एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥३३॥

स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥३४॥

सर्वेषां मनोमात्रत्वे युक्तिमाह - स्वकर्मेति। एतेषु दशसु विषयेन्द्रियपञ्चकद्वये एकादशं चित्तमनुगतं तिष्ठतीति विद्धि घटशरावादिष्विव मृत्स्ना। अत्र हेतुः - स्वकर्मयुगपद्भाव इति। पञ्चम्यर्थे प्रथमा स्वेषाम् इन्द्रियविषयाणां कर्माणि श्रवणस्पर्शनदर्शनादीनि तेषां यौगपद्यात् सुप्तोत्थितमात्रस्य पुंसो लब्धात्मकं मनो युगपदुपस्थितान् शब्दादीननुभवति तच्च तेषां मनआत्मकत्वाभावेन संगच्छते उपादानं हि स्वकार्यैर्युगपत्संगतं भवति अनुपदानं तु क्रमेणेति स्पष्टम्। ये तु युगपज्ज्ञानानुपलब्धिर्मनसो लिङ्गमिति ज्ञानाद्यौगपद्यमेवानुपादानस्य मनसः साधकं लिङ्गमाहुस्तेषां गङ्गाह्रदनिमग्नस्य युगपत्सर्वाङ्गीणशैत्यानुभवेन हेतोर्बाध इत्यास्तां तावत्। चित्तस्यापि व्यापिका बुद्धिर्दादशमी द्वादशी, आर्षो मट्प्रत्ययः॥३४॥

तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसे ।
आस्थितो युगपद्भावो व्यवहारः स लौकिकः ॥३५॥

तेषां द्वादशानामात्मन्यारोपितानाम् अयुगपद्भावः द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थमिति योगप्रसिद्धम्। चित्तस्य सर्वार्थत्वमिह बुद्ध्यादियुगपद्भाव इत्युच्यते। तदन्यो विशेषविज्ञानराहित्यलक्षणो ज्ञातृज्ञेयज्ञानयौगपद्याभावः तामसः निद्रारूपतमोमयः सुषुप्तिकालीनस्तस्मिन् सत्यपि आत्मन उच्छेदो नास्ति। उत्थितस्य ‘सुखमहमस्वाप्सम्’ इत्यादिपरामर्शात्। ‘सता सोम्य तदा संपन्नो भवति’ इति सुषुप्तौ ब्रह्मसंपत्तिश्रवणात्। स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्य इति न्यायाच्च अयुगपद्भाव एव आत्मनो वास्तवं तत्त्वं युगपद्भावस्तु स्वप्नवदज्ञानकृत इत्याह - आस्थित इति। लौकिको न तु पारमार्थिकः॥३५॥

इन्द्रियाण्यपि सूक्ष्माणि दृष्ट्वा पूर्वश्रुतागमात् ।
चिन्तयन्नानुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥३६॥

व्यावहारिकं युगपद्भावमुक्त्वा प्रातिभासिकं स्वाप्नकालिकं तमाहेन्द्रियाणीति। पूर्वं श्रुतं श्रवणक्रिया सा च स्पर्शनादीनामप्युपलक्षणम्। तया शब्दादीनाम् आगमः प्राप्तिः पूर्वानुभववासनात इत्यर्थः। सूक्ष्माणि इन्द्रियाण्येकादश दृष्ट्वा चिन्तयन् विषयसंगं भावयन्। ना पुरुषः स्वप्नदर्शी त्रिभिर्गुणैः सत्त्वादिभिर्युक्तः अनुपर्येतिः जाग्रदवस्थामनुसञ्चरति स्वप्ने। काये इत्युत्तरादपकृष्यते। स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तत इति श्रुतेः॥३६॥

यत्तमोपहतं चित्तमाशु संहारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं बुधाः ॥३७॥

तमोपहतं तमोगुणेनाभिभूतं चित्तं प्रवृत्तिप्रकाशात्मकम् आशु संहारं शीघ्रं संहृत्य अध्रुवं मोक्षवदानन्त्यहीनमुपरमं पूर्वोक्तयुगपद्भावस्योच्छेदं करोति तत्सुखं तामसम् अज्ञानप्रधानं शरीर एव सुषुप्तावनुभूयते॥३७॥

यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रमनुपश्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥३८॥

सुषुप्तिसादृश्यं कैवल्यस्याह- यद्यदिति। यत् सुखम् आगमसंयुक्तम्। आनन्दो ब्रह्मेति वेदबोधितं यत् यस्मिन् कृच्छ्रं द्वैतदुःखं नानुपश्यति। न किञ्चिदनुशाम्यतीति पाठान्तरे यत्र न किञ्चित्सुखं दुःखं वा ज्ञाता ज्ञेयं वाऽस्ति किं तु दग्धेन्धनानलवत् आचार्योपदेशमनुशाम्यत्येव। तत्र तस्मिन्नपि सुखे अव्यक्तम् अनृतं तम उपादत्त इव। वस्तुतस्तु तमो नास्ति तथापि द्वैतदर्शनाभावसाम्येन आवृतमव्यक्तं च ज्ञात्रादिविभागाभावात्॥३८॥

एवमेष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः ।
कथञ्चिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते ॥३९॥

एवं सुषुप्तिवत् मोक्षेऽपि एषोऽहङ्कारादिघटान्तो दृश्यमानो गुणो भोग्यवर्गः स्वकर्मप्रत्ययः कर्महेतुकाविर्भावः प्रसंख्यातः प्रत्याख्यातः केषाञ्चिदविद्यावतां वज्रपञ्जरवद्वर्तते। केषांचिद्विद्यावतां कालत्रयेऽपि न ह्यस्ति॥३९॥

एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥४०॥

एतत् एतं समाहारं संधातं क्षेत्रमाहुः। एतदिति विधेयापेक्षं क्लीबत्वम्। मनसि संघातबीजभूते यो भावो या सत्ता स क्षेत्रज्ञः। शुक्तिरजतवदध्यस्तस्य मनसः सत्तास्फूर्तिप्रदः॥४०॥

एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः ॥४१॥

एवमिति। सर्वेषु भूतेषु चतुर्विधेषु हेतुतः अनाद्यविद्याकामकर्मवशतः स्वभावात् सत्यानृतयोरात्माऽनात्मनोर्मिथुनीकरणात्। व्यवहारे वर्तमानेषु सत्सु क उच्छेदः उच्छेदवान्। को वा शाश्वतः स्यात्। ‘नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः’ इति न्यायेनासतः संघातस्य स्वरूपाभावादेव नोच्छेद्रसङ्गः। अत एव शाश्वतत्वं चास्य नेत्यर्थः। यद्वा शाश्वत आत्मा वा कथम् उच्छेदवान् भवेदिति या पूर्वं त्वया आत्मोच्छेदशंका कृता सा निरालम्बनेत्यर्थः। एतेन पुंप्रकृत्योरत्यन्तं वैधर्म्यमुपपादितम्॥४१॥

यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
नदाश्च तानि यच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः ॥४२॥

यथेति। नद्यो नदाश्च व्यक्तीः रूपाणि नाम च जहति त्यजन्ति। नदाश्च ताः नदीः नियच्छन्ति स्ववशे कुर्वन्ति यथा क्षुद्रनदी महानद्यां नामरूपे जहाति महानदी च समुद्रे लीयते तद्वत्सत्त्वस्य महदादिघटान्तात्मना स्थितस्य उत्पत्तिविपरीतक्रमेण संक्षयः स्थूलं सूक्ष्मे लीयते सूक्ष्मं कारणे तच्च शुद्धे इत्यर्थः॥४२॥

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
जीवे च प्रतुसंयुक्ते गृह्यमाणे च सर्वतः ॥४३॥

प्रतिसंयुक्ते उपाधिमिश्रे जीवे सर्वतः सर्वात्मना दर्पणस्थमुखवत् गृह्यमाणे सति प्रेत्यभावे उपाध्यपाये संज्ञा अयमहं देवदत्तोऽस्मीति तद्ग्रहणं कुतः स्यान्न कुतश्चित् नापि ग्रहणाभावान्मुखस्येवात्मन उच्छेदोऽप्यस्तीति नोक्तशङ्कावकाश इत्यर्थः॥४३॥

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः ।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः पत्रं विसस्येव जलेन सिक्तम् ॥४४॥

विद्याफलमाह - इमामिति। वेदशास्त्रतः अन्विच्छति शमादिपरो भवति। बिसस्य मृणालस्य॥४४॥

दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च ।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति मुक्तस्तदग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥४५॥

पाशैः स्नेहकर्मनिमित्तैः तेषां ग्रहणं प्रजेत्यादिना। अलिङ्गः पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियात्मकलिङ्गहीनः॥४५॥

श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश्च शेते जरामृत्युभयादभीतः ।
क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे ततो निमित्ते च फले विनष्टे ।
अलेपमाकाशमलिङ्गमेवमास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः ॥४६॥

श्रुतिप्रमाणं तत्त्वमसीतिवाक्यम् आगमोक्तं मङ्गलं साधनं शमादि। निमित्ते मोहोत्थे फले सुखदुःखात्मके महति बुद्धितत्त्वेऽस्मितामात्रे पश्यन्ति। तत्रैव हि सांख्यानां गुणपुरुषान्तरज्ञानम् अस्माकं च प्रतीचो ब्रह्मभावागमः प्रसिद्धः असक्ता विरक्ताः आकाशं हार्दाकाशाख्यं सगुणं ब्रह्मास्थाय आश्रित्य अलिङ्गं निर्गुणं पश्यन्तीति योजना॥४६॥

यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः ।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन् ॥४७॥

यथेति। ऊर्णनाभिर्लूताकीटः तन्तुक्षये तन्तुमये गृहे यथा तिष्ठति। तथैव पात्यमानोऽविद्यावशो जीवः कर्मतन्तुगृहे तिष्ठति तथा चोर्णनाभिस्तन्तुक्षयं प्रजहाति एवं विमुक्तोऽपि हाने फलमाह - दुःखं विध्वंसत इति दृष्टान्तो लोष्ठ इति पांसुपिण्डः अद्रिं पाषाणम् ऋच्छन् वेगेन प्राप्नुवन्॥४७॥

यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च ।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥४८॥

रुरुर्मृगभेदः॥४८॥

द्रुमं यथा वाऽप्युदके पतन्तमुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः ।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय मुक्तः परार्द्ध्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥४९॥

परार्ध्यां श्रेष्ठाम्॥४९॥

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य ।
न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥५०॥

केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिप इति युधिष्ठिरप्रश्नबीजमुपन्यस्यति - अपि चेति॥५०॥

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम् ।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥५१॥

इमं हि यः पठति मोक्षनिश्चयं महीपते सततमवेक्षते तथा ।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥५२॥

अवेक्षते अर्थतः पर्यालोचयति कापलं कपिलप्रशिष्यं पञ्चशिखम्॥५२॥

युधिष्ठिर उवाच। किं कुर्वन्सुखमाप्नोति किं कुर्वन्दुःखमाप्नुयात् ।
किं कुर्वन्निर्भयो लोके सिद्धश्चरति भारत ॥१॥

किं कुर्वन् सुखमाप्नोति किं कुर्वन् दुःखमाप्नुयादित्यारभ्य आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरवेत्यतः प्राक्तनी एकादशाध्यायी उक्तवक्ष्यमाणस्वरूपज्ञानलाभार्था साधनसंपद्द्विधानार्था प्रायेण स्पष्टार्था । तथापि विषमाणि पदान्यत्र व्याख्यायन्ते ॥१॥

भीष्म उवाच। दममेव प्रशंसन्ति वृद्धाः श्रुतिसमाधयः ।
सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥२॥

श्रुतिसमाधयो वेदद्रष्टारः ॥२॥

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपपद्यते ।
क्रिया तपश्च सत्यं च दमे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥३॥

दमो बाह्येन्द्रियनिग्रहः तद्वर्जितः अदान्तः ॥३॥

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उच्यते ।
विपाप्मा निर्भयो दान्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥४॥

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुद्ध्यते ।
सुखं लोके विपर्येति मनश्चास्य प्रसीदति ॥५॥

तेजो दमेन ध्रियते तन्न तीक्ष्णोऽधिगच्छति ।
अमित्रांश्च बहून्नित्यं पृथगात्मनि पश्यति ॥६॥

तीक्ष्णो राजसः अमित्रान् कामादीन् ॥६॥

क्रव्याद्भ्य इव भूतानमदान्तेभ्यः सदा भयम् ।
तेषां विप्रतिषेधार्थं राजा सृष्टः स्वयम्भुवा ॥७॥

क्रव्याद्भ्यः व्याघ्रादिभ्यो मांसभक्षकेभ्यः ॥७॥

आश्रमेषु च सर्वेषु दम एव विशिष्यते ।
यच्च तेषु फलं धर्मे भूयो दान्ते तदुच्यते ॥८॥

भूयोऽधिकम् ॥८॥

तेषां लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ।
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता ॥९॥

लिङ्गानि स्वरूपाणि समुदेत्यस्मादिति समुदयो हेतुः । अकार्पण्यमदीनत्वम् । असंरंभोऽभिनिवेशाभावः ॥९॥

अक्रोध आर्जवं नित्यं नातिवादोऽभिमानिता ।
गुरुपूजाऽनसूया च दया भूतेष्वपैशुनम् ॥१०॥

अतिवादो लौकिकार्थभाषणम् । अभिमानिता गर्वः ॥१०॥

जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ।
साधुकामश्च स्पृहयेन्नायतिं प्रत्ययेषु च ॥११॥

जनवादो राजादिवार्ता साधुकामो मोक्षार्थी । प्रत्ययेषु सुखदुःखाद्यनुभवेषु । आयतिमुत्तरकालम् । न स्पृहयेत् प्राप्तं सुखादिकं भुञ्जीत न तु कालान्तरीयौ तज्जौ हर्षविषादौ चिन्तनीयावित्यर्थः । नायतिं प्रत्ययो नृष्विति पाठे फलसंवादेन विश्वस्तो नृषु आदरं न कुर्यात् । किं तु प्रागेव अकृतकार्येषु साधुष्वविश्वासो न कर्तव्य इत्यर्थः ॥११॥

अवैरकृत्सूपचारः समो निन्दाप्रशंसयोः ।
सुवृत्तः शीलसम्पन्नः प्रसन्नात्मात्मवान्प्रभुः ॥१२॥

सूपचारः शाठ्यवर्जितादरः प्रसन्नात्मा शुद्धचित्तः आत्मवान् धृतिमान् प्रभुर्जितकामादिदोषः॥१२॥

प्राप्य लोके च सत्कारं स्वर्गं वै प्रेत्य गच्छति ।
दुर्गमं सर्वभूतानां प्रापयन्मोदते सुखी ॥१३॥

दुर्गमं दुष्काले दुर्लभमन्नादि प्रापयन् दयावानित्यर्थः ॥१३॥

सर्वभूतहिते युक्तो न स्म यो द्विषते जनम् ।
महाह्रद इवाक्षोभ्यः प्रज्ञातृप्तः प्रसीदति ॥१४॥

स्मेति पृथक्पदम् ॥१४॥

अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
नमस्यः सर्वभूतानां दान्तो भवति बुद्धिमान् ॥१५॥

न हृष्यति महत्यर्थे व्यसने च न शोचति ।
स वै परिमितप्रज्ञः स दान्तो द्विज उच्यते ॥१६॥

कर्मभिः श्रुतिसम्पन्नः सद्भिराचरितः शुचिः ।
सदैव दमसंयुक्तस्तस्य भुङ्क्ते महाफलम् ॥१७॥

अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ।
सत्यं दानमनायासो नैष मार्गो दुरात्मनाम् ॥१८॥

कामक्रोधौ च लोभश्च परस्येर्ष्याविकत्थना ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥१९॥

विक्रम्य घोरे तपसि ब्राह्मणः संशितव्रतः ।
कालाकाङ्क्षी चरेल्लोकान्निरपाय इवात्मवान् ॥२०॥

युधिष्ठिर उवाच। द्विजातयो व्रतोपेता यदिदं भुञ्जते हविः ।
अन्नं ब्राह्मणकामाय कथमेतत्पितामह ॥१॥

भूतानामभयं यत इत्यहिंसाविधिः किम् अग्नीषोमीयं पशुमालभेत सुराग्रहं गृह्णातीति वैदिकं ब्राह्मणं कर्मप्रवर्तनावाक्यं तथा 'प्रीणयेञ्चण्डिकां भक्त्या मांसेन सुरया नृप' इत्यवैदिकं ब्राह्मणं स विधिः । किमेताभ्यां विरुद्ध्यते न वेति प्रश्नार्थः । द्विजातयस्त्रैवर्णिकाः व्रतं यज्ञदीक्षा मन्त्रदीक्षा च तद्युक्ताः । हविर्देवताशेषम् । अन्नम् अदनीयं मांसमद्यादि ब्राह्मणं पूर्वोक्तं द्विविधं तत्रोक्तो यः कामः स्वर्गपुत्रादिस्तस्मै । यत् भुञ्जते तदिदं कथं युक्तमयुक्तं वेति पदार्थः ॥१॥

भीष्म उवाच। अवेदोक्तव्रतोपेता भुञ्जानाः कार्यकारिणः ।
वेदोक्तेषु च भुञ्जाना व्रतलुब्धा युधिष्ठिर ॥२॥

अवेदोक्तेति । भुञ्जाना अभोज्यं मांसादीति शेषः कार्यकारिणः कामाचारवन्तः इहैव पतिता इत्यर्थः । व्रतलुब्धाः दीक्षोक्तफलानुरागिणः स्वर्गं प्राप्य पतिष्यन्तीत्यर्थः लुप्ता इति पाठे व्रतविधिना वञ्चिता इत्यर्थः ॥२॥

युधिष्ठिर उवाच। यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जनाः ।
एतत्तपो महाराज उताहो किं तपो भवेत् ॥३॥

एवं परपीडाकरं यागादिकं विनिन्द्य देहपीडाकरमपि धर्मं मुमुक्षूणामनुपादेयं निन्दति प्रश्नोत्तराभ्याम्- यदिति ॥३॥

भीष्म उवाच। मासपक्षोपवासेन मन्यन्ते यत्तपो जनाः ।
आत्मतन्त्रोपघातस्तु न तपस्तत्सतां मतम् ॥४॥

आत्मतन्त्रम् आत्मविद्या तस्याः उपघातो विघ्नः ॥४॥

त्यागश्च सन्नतिश्चैव शिष्यते तप उत्तमम् ।
सदोपवासी च भवेद्ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥५॥

आत्मविद्योपकारकं तप आह- त्याग इति । भूतभयङ्करकर्मसंन्यासस्त्यागः सन्नतिः भूताराधनम् असंन्यासिनामपि मार्गमाह - सदेति । सकुटुम्बिकोऽपि सदोपवासी इत्यादिविशेषणवान् भवेत् ॥५॥

मुनिश्च स्यात्सदा विप्रो दैवतं च सदा भवेत् ।
कुटुम्बिको धर्मकामः सदाऽस्वप्नश्च भारत ॥६॥

धर्मकामः न तु फलकामः अस्वप्न इति च्छेदः ॥६॥

अमांसादी सदा च स्यात्पवित्रश्च सदा भवेत् ।
अमृताशी सदा च स्याद्देवतातिथिपूजकः ॥७॥

विघसाशी सदा च स्यात्सदा चैवातिथिव्रतः ।
श्रद्दधानः सदा च स्याद्देवताद्विजपूजकः ॥८॥

अतिथिर्वैश्वदेवान्ते प्राप्तः देवतावद्द्विजानां पूजकः ॥८॥

युधिष्ठिर उवाच। कधं सदोपवासी स्याद्ब्रह्मचारी कथं भवेत् ।
विघसाशी कथं च स्यात्सदा चैवातिथिव्रतः ॥९॥

भीष्म उवाच। अन्तरा प्रातराशं च सायमाशं तथैव च ।
सदोपवासी स भवेद्यो न भुङ्क्तेऽन्तरा पुनः ॥१०॥

भार्यां गच्छन् ब्रह्मचारी ऋतौ भवति वै द्विजः ।
ऋतुवादी भवेन्नित्यं ज्ञाननित्यश्च यो नरः ॥११॥

न भक्षयेत्तथा मांसमपांसाशी भवत्यपि ।
दाननित्यः पवित्रश्च अस्वप्नश्च दिवाऽस्वपन् ॥१२॥

वृथा देवपितृशेषं विना अस्वपन्निति च्छेदः ॥१२॥

भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते भुक्तवत्सु सदा सदा ।
अमृतं केवलं भुङ्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर ॥१३॥

अभुक्तवत्सु नाश्नानः सततं यस्तु वै द्विजः ।
अभोजनेन तेनास्य जितः स्वर्गो भवत्युत ॥१४॥

अभुक्तवत्सु अतिथ्यादिषु नाश्नानः अनश्नन् ॥१४॥

देवताभ्यः पितृभ्यश्च भृत्येभ्योऽतिथिभिः सह ।
अवशिष्टं तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम् ॥१५॥

तेषां लोका ह्यपर्यन्ताः सदने ब्रह्मणा सह ।
उपस्थिताश्चाप्सरोभिः परियान्ति दिवौकसः ॥१६॥

देवताभिश्च ये सार्धं पितृभिश्चोपभुञ्जते ।
रमन्ते पुत्रपौत्रैश्च तेषां गतिरनुत्तमा ॥१७॥

युधिष्ठिर उवाच। यदिदं कर्म लोकेऽस्मिन् शुभं वा यदि वा शुभम् ।
पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारता ॥१॥

यदिति । इदं सदोपवासी स्यादित्यादिना विहितं कर्म ॥१॥

कर्ताऽस्ति तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ॥२॥

तस्य कर्ता अस्तिर्भवत्यर्थे पुरुषस्तस्य कर्ता भवति न वेति प्रश्नार्थः । कर्तेति काणादाः । अकर्तेति कापिलाः । आद्ये मोक्षानुपपत्तिः । स्वाभाविकस्य कर्तृत्वस्य वह्नौष्ण्यवदाश्रयनाशमन्तरेणाविनाशात् । अन्त्ये शास्त्रानर्थक्यापत्तिः जडस्याप्रेर्यत्वाच्चेतनस्याकर्तृत्वाच्च संशयः ॥२॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥३॥

असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम् ।
अस्तब्धमनहङ्कारं सत्त्वस्थं समये रतम् ॥४॥

तत्त्वविदां लक्षणमेव ज्ञानसाधनमिति प्रह्रादं विशिनष्टि - असक्तमित्यादिना । असक्तं फलेच्छारहितम् अस्तब्धम् अनलसम् । अनहङ्कारं वीतगर्वं सत्त्वस्थं सात्विकम् अत एव समये स्वोचिते शमादौ धर्मे रतम् ॥४॥

तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारनिवासिनम् ।
चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम् ॥५॥

विदितः प्रभवश्चासौ अव्ययश्चेत्यपरिणाम्युपादानभूतः परमात्मा येन तम् ॥५॥

अक्रुध्यन्तमहष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च ।
काञ्चने वाऽथ लोष्ठे वा उभयोः समदर्शनम् ॥६॥

आत्मनि श्रेयसि ज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चितम् ।
परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम् ॥७॥

आत्मनि प्रतीचि श्रेयसि आनन्दरूपे ज्ञाने चिन्मात्रे धीरं कुतर्कानभिभूतम् । अत एव निश्चितनिश्चयम् । परः हिरण्यगर्भः अवरो नीचो यस्मात् ईश्वरात् तज्ज्ञम् अत एव सर्वज्ञम् 'आत्मनो वा अरे दर्शनेनेदं सर्वं विदितम्' इत्यात्मज्ञानात्सार्वज्ञ्यश्रुतेः । समं निर्विशेषं तद्दर्शनवन्तम् ॥७॥

शक्रः प्रह्लादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम् ।
बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत् ॥८॥

बुभुत्समानः संबोद्धुमिच्छन् ॥८॥

यैः कश्चित्सम्मतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान् सर्वांस्तान्गुणान् लक्षयामहे ॥९॥

भवति त्वयि अनपगान् स्थिरान् ॥९॥

अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह ।
आत्मानं मन्यमानः सन् श्रेयेः किमिह मन्यसे ॥१०॥

बालजनैः सभा रागद्वेषादिराहित्यात् मन्यमानः जानन् आत्मज्ञानार्थं किं श्रेयः प्रशस्ततरं साधनम् ॥१०॥

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनः प्रह्लाद शोचितव्ये न शोचसि ॥११॥

प्रज्ञालाभात्तु दैतेय उताहो धृतिमत्तया ।
प्रह्लाद सुस्थरूपोऽसि पश्यन् व्यसनमात्मनः ॥१२॥

इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन् ॥१३॥

प्रह्लाद उवाच । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुद्ध्यते ।
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः ॥१४॥

अत्र सांख्यमतमादाय कर्तृत्वं निराकरोति- प्रवृत्तिमित्यादिना । प्रवर्तते इति प्रवृत्तिः निवर्तत इति निवृत्तिः पुरुषस्य भोगापवर्गौ साधयितुमनुलोमप्रतिलोमपरिणामवती मूलप्रकृतिः तां कर्तृकरणक्रियारूपाम् आत्मनोऽन्यां यो न बुद्ध्यते तस्यात्मनि बुद्धिधर्मान् कर्तृत्वादीनारोपयतः स्तंभो भवेत् न तु आत्मानम् अनुपश्यतः । तथा च श्रुतिः- 'तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः' इति ॥१४॥

स्वभावात्सम्प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च ।
सर्वे भावास्तथाभावाः पुरुषार्थो न विद्यते ॥१५॥

रथादिवदचेतना प्रकृतिरधिष्ठातारं विना कथं प्रवर्तेतेत्याशङ्क्याह - स्वभावादिति । यथा वत्सोत्पत्तेः प्रागेव तद्वृद्धिनिनित्तं क्षीरं रुधिरपूर्णेऽपि गवामूधसि प्रवर्तते न च तदा वात्सल्यादिकं तत्प्रवर्तकमस्ति वत्सस्यैवाजातत्वात् । जाते तु वत्से वात्सल्यं त्वरयतां नाम प्रवृत्तिस्तु क्षीरे स्वाभाविक्येव । तद्वत्सर्वे भावाभावाः स्वभावादेव प्रकृतित एव संप्रवर्तन्ते नास्ति प्रवर्तकापेक्षेत्यर्थः । नन्वेवं जितं सांख्यैरित्याशङ्क्याह - भावाः महदाद्याः अभावास्तेषां प्रलयाश्च पुरुषार्थो न विद्यत इति । पुरुषार्थो भोगापवर्गात्मकः स आत्मनि नास्ति । न हि प्रकृतिः कर्त्री पुरुषो भोक्तेति वदामः । येन सिद्धान्ताद्भ्रश्येम । शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वादिति न्यायं न च पश्यामः । किंतु या कर्त्री सैव भोक्त्री आत्मनि तु भोक्तृत्वं जलचाञ्चल्यवद्भ्रान्तिरिति वदामः ॥१५॥

पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चिच्च कारकः ।
स्वयं न कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह ॥१६॥

नन्वयस्कान्तमणिवत् पुरुषस्य उदासीनस्यापि सत्तामात्रेण प्रवर्तकत्वमस्त्वित्याशङ्क्याह - पुरुषार्थस्येति । भोगापवर्गयोरभावे कारकः कारयिता कथं स्यात् । सत्तामात्रेण कारयितृत्वमपि विक्रियमाणसत्त्वाधीनं विक्रिया च न रज्जूरगायमानायाः प्रकृतेर्वास्तवी संभवतीति न कारकत्वम् आत्मनः । ततश्च न कुर्वतः अकुर्वतस्तस्य इह देहादौ स्वयं मानः अहमित्यभिमानो भवेत् अविद्ययेति शेषः ॥१६॥

यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधु वा ।
तस्य दोषवती प्रज्ञा अतत्त्वज्ञेति मे मतिः ॥१७॥

कस्तावता दोष इत्यत आह- य इति ॥१७॥

यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम् ।
आरम्भास्तस्य सिद्ध्येयुर्न तु जातु पराभवेत् ॥१८॥

आत्मनः कर्तृत्वे दृष्टविरोधमाह- यदीत्यादिना ॥१८॥

अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य च ।
लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः ॥१९॥

नन्वदृष्टानुकूल्याभावादारम्भविघात इत्यत आह- अनिष्टस्येति । हितार्थं यतमानानां स्वतन्त्राणामप्यनिष्टा दृष्टोत्पत्तिरप्ययुक्तैवेति भोक्तृत्वसमनियतस्य कर्तृत्वस्याभावे भोक्तृत्वस्याप्यभाव इत्यर्थः ॥१९॥

अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृत्तिमेव च ।
अप्रयत्नेन पश्यामः केषाञ्चित्तत्स्वभावतः ॥२०॥

ईशः कालश्चेति स्वभावस्वैव नामान्तरमित्यभिप्रेत्याह - अनिष्टस्येति । यथाऽनिष्टनिष्पत्तिरिष्टतिरोधानं चायत्नत एव स्वभावादापतति एवमन्यदपीत्यर्थः न हि स्वभावजमदृष्टं स्वभावप्रवर्तकं भवति कार्यस्य कारणाप्रवर्तकत्वादिति भावः ॥२०॥

प्रतिरूपतराः केचिद्दृश्यन्ते बुद्धिमत्तराः ।
विरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमम् ॥२१॥

स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा ।
शुभाशुभास्तदा तत्र कस्य किं मानकारणम् ॥२२॥

प्रकृतेः स्वातन्त्र्यमुपसंहरति द्वाभ्याम् - स्वभावेति । गुणाः सुखदुःखादयः मानकारणम् अहं सुखी कर्ता भोक्ता चेत्यभिमानहेतुर्न किमपीत्यर्थः ॥२२॥

स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।
आत्मप्रतिष्ठा प्रज्ञा वा मम नास्ति ततोऽन्यथा ॥२३॥

आत्मप्रतिष्ठा मोक्षः प्रज्ञा आत्मज्ञानम् । तदपि स्वभावादेव बन्धस्यैवासत्त्वात्तत्प्रतियोगिनी मुक्तिरपि अज्ञानादेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता' इति ॥२३॥

कर्मजं त्विह मन्यन्ते फलयोगं शुभाशुभम् ।
कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥२४॥

ननु पर्जन्यवदीशकालस्थानीया प्रकृतिः साधारणं कारणं कर्म तु बीजवदसाधारणमिति शङ्कते- कर्मजमिति । एतन्निरासं प्रतिजानीते- कर्मणामिति । विषयं विशेषकार्यम् ॥२४॥

यथा वेदयते कश्चिदोदनं वायसो ह्यदन् ।
एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम् ॥२५॥

तदेवाह- यथेति । काकोऽन्नमिव कर्माणि स्वभावं प्रकाशयन्ति न तु वर्तयन्तीत्यर्थः । लक्षणं ज्ञापकानि असाधारणो धर्म इति यावत् । अयं भावः - तन्तव एव पटस्य कारणं तद्नतशौक्ल्यादिकं तु पटगतवैचित्र्यस्य, एवं स्वभाव एव जन्यमात्रहेतुस्तद्गतं धर्मादिकं तद्वैचित्र्येऽसाधारणो हेतुः । एतदेवोक्तं योगैः - निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनामावरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवदिति । धर्मादिर्गुणानां न प्रवर्तकः किं तु तेन गुणप्रवाहस्याधर्मस्रोतः खिलीकुर्वता धर्मस्रोतस आवरणं दूरीक्रियते इति सूत्रार्थः । एतदेव कर्मणां स्वभावज्ञापकत्वमिति ॥२५॥

विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् ।
तस्य स्तम्भौ भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः ॥२६॥

फलितमाह- विकारानिति । विकारान् धर्मान् । परां प्रकृतिम् अर्वाचीनत्रिगुणमयप्रकृत्यपेक्षया श्रेष्ठां प्रकृतिमुपादानं ब्रह्म यो न वेद तस्य कर्मप्रधानस्य भेददर्शिनः स्तंभो भवति । न तु अनुपश्यतः परां प्रकृतिम् ॥२६॥

स्वभावभाविनो भावान् सर्वानेवेह निश्चयात् ।
बुद्ध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति ॥२७॥

ब्रह्मविदः कुतः स्तंभो नास्तीत्याशङ्क्य प्रकृतिरेव कर्त्री न त्वात्मेति बोधादित्याह- स्वभावेति । कर्तृत्वाभिमानो हि दर्पादेः कारणं तदभावाद्दर्पाद्यभाव इत्यर्थः ॥२७॥

वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् ।
तस्माच्छक न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥२८॥

यस्मात् वेद जानामि सर्वमन्तवदिति तस्मान्न शोचामीत्यर्थः ॥२८॥

निर्ममो निरहंकारो निराशीर्मुक्तबन्धनः ।
स्वस्थो व्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥२९॥

शोकाभावे हेतुमाह- निर्मम इति । मुक्तबन्धनः निर्वासनः स्वस्थः स्वरूपप्रतिष्ठः अव्यपेतः देहाद्यनभिमानेन स्वरूपादप्रच्युतः भूतानां प्रभवाप्ययौ परं ब्रह्म ॥२९॥

कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णस्य निराशिषः ।
नायासो विद्यते शक्र पश्यतो लोकमव्ययम् ॥३०॥

लोकम् आत्मानम् । अव्ययं निरपायम् ॥३०॥

प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे ।
द्वेष्टारं च न पश्यामि यो मामद्य ममायते ॥३१॥

प्रकृतौ विश्वकर्त्र्याम् । विकारे धर्माधर्मफलयोः सुखदुःखयाः मम द्वेष्टारमहं न पश्यामि यश्च ममायते ममेव आचरति पुत्रमित्रादिरात्मीयस्तं च न पश्यामि ॥३१॥

नोर्ध्वं नावाङ्न तिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामये ।
न हि ज्ञेये न विज्ञाने न ज्ञाने कर्म विद्यते ॥३२॥

ऊर्ध्वं स्वर्गम् अवाक् पातालं तिर्यक् मर्त्यलोकं न कामये क्वचित्काले तत्र हेतुर्नहीति । ज्ञेये विज्ञाने कर्म पाठान्तरे शर्म वा न विद्यते इति न हि किंतु ज्ञाने एव न विद्यते इति योजना । विज्ञाने बुद्धौ ज्ञाने चिदात्मनि आत्मनो धर्माधर्मतत्फलाश्रयत्वाभावादहं न किमपि कामये इत्यर्थः ॥३२॥

शक्र उवाच ।
येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येनु शान्तिरवाप्यते ।
प्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक् प्रह्लाद पृच्छतः ॥३३॥

प्रज्ञा ज्ञानम् शान्तिस्तत्फलम् ॥३३॥

प्रह्लाद उवाच । आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया ।
वृद्धशुश्रषया शक्र पुरुषो लभते महत् ॥३४॥

प्रसादेन बुद्धेर्नैर्मल्येन आत्मवत्तया जितेन्द्रियतया महत् मोक्षम् ॥३४॥

स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः ।
स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यसि ॥३५॥

अनात्मनः कर्तृत्वमुपपाद्योपसंहरति - स्वभावादेवेति । विद्या मुक्तिश्च मायिक्येवेत्यर्थः । यथोक्तं श्रीमद्भागवते-

'विद्याऽविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् ।
मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ।
’

इति । मम मायाविनः ॥३५॥

इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत् ।
प्रीतिमांश्च तदा राजस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥३६॥

स तदाऽभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः ।
असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम् ॥३७॥

युधिष्ठिर उवाच। यथा बुद्ध्या महीपालो भ्रष्टश्रीर्विचरेन्महीम् ।
कालदण्डविनिष्पिष्टस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥

इन्द्रियनिग्रहोऽहंकर्तृत्वाभिमानत्यागश्च कार्य इत्यध्यायद्वयेनोक्त्वा संपदां चाञ्चल्यात् तत्प्राप्तिनाशययोर्हर्षशोकौ न कर्तव्यावित्याख्यायिकामुखेनाध्यायत्रयेणाह- ययाबुद्ध्येत्यादिना । कालदण्डविनिष्पिष्टो विपद्ग्रस्तः ॥१॥

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥२॥

पितामहमुपागम्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
सर्वानेवासुरान् जित्वा बलिं पप्रच्छ वासवः ॥३॥

यस्य स्म ददतो वित्तं न कदाचन हीयते ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥४॥

स्ववीर्यख्यापनाय बलिं स्तौति- यस्येत्यादिना ॥४॥

स वायुर्वरुणश्चैव स रविः स च चन्द्रमाः ।
सोऽग्निस्तपति भूतानि जलं च स भवत्युत ॥५॥

तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ।
स एव ह्यस्तमयते स स्म विद्योतते दिशः ॥६॥

स वर्षति स्म वर्षाणि यथाकालमतन्द्रितः ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥७॥

ब्रह्मोवाच। नैतत्ते साधु मघवन्यदेनमनुपृच्छसि ।
पृष्टस्तु नानृतं ब्रूयात्तस्माद्वक्ष्यामि ते बलिम् ॥८॥

उष्टेषु यदि वा गोषु खरेष्वश्वेषु वा पुनः ।
वरिष्ठो भविता जन्तुः शून्यागारे शचीपते ॥९॥

गोषु वृषभेषु ॥९॥

शक्र उवाच । यदि स्म बलिना ब्रह्मन् शून्यागारे समेयिवान् ।
हन्यामेनं न वा हन्यां तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥१०॥

ब्रह्मोवाच। मा स्म शक्र बलिं हिंसीर्न बलिर्वधमर्हति ।
न्यायस्तु शक्र प्रष्टव्यस्त्वया वासव काम्यया ॥११॥

भीष्म उवच ।
एवमुक्तो भगवता महेन्द्रः पृथिवीं तदा ।
चचारैरावतस्कन्धमधिरुह्य श्रिया वृतः ॥१२॥

ततो ददर्श स बलिं खरवेषेण संवृतम् ।
यथाऽऽख्यातं भगवता शून्यागारकृतालयम् ॥१३॥

शक्र उवाच । खरयोनिमनुप्राप्तस्तुषभक्षोऽसि दानव ।
इयं ते योनिरधमा शोचस्याहो न शोचसि ॥१४॥

अदृष्टं बत पश्यामि द्विषतां वशामागतम् ।
श्रिया विहीनं मित्रैश्च भ्रष्टवीर्य-पराक्रमम् ॥१५॥

यत्तद्यानसहस्रैस्त्वं ज्ञातिभिः परिवारितः ।
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन् ॥१६॥

त्वन्मुखाश्चैव दैतेय व्यतिष्ठंस्त्व शासने ।
अकृष्टपच्या च मही तवैश्वर्ये बभूव ह ॥१७॥

अकृष्टपच्या कर्षणं विना धान्यप्रसूः ॥१७॥

इदं च तेऽद्य व्यसनं शोचस्याहो न शोचसि ।
यदाऽऽतिष्ठः समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिहन् ॥१८॥

ज्ञातीन् विभजतो वित्तं तदासीत्ते मनः कथम् ।
यत्ते सहस्रसमिता ननृतुर्देवयोषितः ॥१९॥

बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यतः श्रिया ।
सर्वाः पुष्करमालिन्यः सर्वाः काञ्चनसप्रभाः ॥२०॥

कथमद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर ।
छत्रं तवासीत्सुमहत्सौवर्णं रत्नभूषितम् ॥२१॥

ननृतुस्तत्र गन्धर्वाः षट् सहस्राणि सप्तधा ।
यूपस्तवासीत्सुमहान्यजतः सर्वकाञ्चनः ॥२२॥

यत्राददः सहस्राणि अयुतानां गवां दश ।
अनन्तरं सहस्रेण तदाऽऽसीद्दैन्य का मतिः ॥२३॥

यदा च पृथिवीं सर्वां यजमानोऽनुपर्यगाः ।
शम्याक्षेपेण विधिना तदाऽऽसीत्किं तु ते हृदि ॥२४॥

यदा चेति । सुक्ष्माग्रस्थूलमूलः षट्त्रिंशदंगुलो दण्डः शम्या सा बलवताक्षिप्ता यावद्दूरे पतेत्तावदेकं देवयजनम् । एवं सर्वापि पृथिवी शम्या प्रक्षेपविमिता तावदेव यजनानामपर्याप्ताऽभूदित्यर्थः । पर्यगाः परिहृत्य गतवान् ॥२४॥

न ते पश्यामि भृङ्गारं न च्छत्रं व्यजने न च ।
ब्रह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्यसुराधिप ॥२५॥

भृङ्गारः कनकालुकाख्यः सौवर्ण उदपात्रविशेषः ॥२५॥

बलिरुवाच । न त्वं पश्यसि भृङ्गारं न च्छत्रं व्यजने न च ।
ब्रह्मदत्तां च मे मालां न त्वं द्रक्ष्यसि वासव ॥२६॥

गुहायां निहितानि त्वं मम रत्नानि पृच्छसि ।
यदा मे भविता कालस्तदा त्वं यानि द्रक्ष्यसि ॥२७॥

गुहायां मूलप्रकृतौ निहितानि अन्तर्हितानि ॥२७॥

न त्वेतदनुरूपं ते यशसो वा कुलस्य च ।
समृद्धार्थो समृद्धार्थं यन्मां कत्थितुमिच्छसि ॥२८॥

न हि दुःखेषु शोचन्ते न प्रहृष्यन्ति चर्धिषु ।
कृतप्रज्ञा ज्ञानतृप्ताः क्षान्ताः सन्तो मनीषिणः ॥२९॥

त्वं तु प्राकृतया बुद्ध्या पुरन्दर विकत्थसे ।
यदाऽहमिव भावी स्यास्तदा नैवं वदिष्यसि ॥३०॥

भीष्म उवाच। पुनरेव तु तं शक्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत ॥१॥

पुनरिति । प्रव्याहाराय प्रकृष्टोक्तये ॥१॥

शक्र उवाच ।
यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः ।
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन् ॥२॥

दृष्ट्वा सुकृपणां चेमामवस्थामात्मनो बले ।
ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि ॥३॥

प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान् ।
विनिपातमिमं बाह्यं शोचस्याहो न शोचसि ॥४॥

बलिरुवाच ।
अनित्यमुपलक्ष्येह कालपर्यायधर्मतः ।
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥५॥

अन्वन्त इमे देहा भूतानां च सुराधिप ।
तेन शक न शोचामि नापराधादिदं मम ॥६॥

इदं खरत्वं न ममापराधादपि तु कालपर्ययादित्यर्थः ॥६॥

जीवितं च शरीरं च जात्यैव सह जायते ।
उमे सह विवर्धते उभे सह विनश्यतः ॥७॥

जीवितं जीवत्यनेनेति लिङ्गं शरीरं स्थूलम् । जात्या स्वभावेन देहाः स्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विविधाः तृणजलायुकान्यायेन मरणेऽपि लिङ्गस्य स्थूलदेहान्तरसंगतेरपरिहृतत्वात् स्थूलवल्लिङ्गमप्यन्नेनाप्याय्यते 'अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्’ इति श्रुतेः । विनश्यतः मोक्षे । अयमर्थः- स्थूलसूक्ष्मदेहधर्मैः गर्दभत्वाशनायादिमत्त्वप्रभृतिभिर्दृश्यैर्द्रष्टाऽहं ततो विविक्तमात्मानं जानन्न व्याकुली भवामीत्यर्थः ॥७॥

न हीदृशमहं भावमवशः प्राप्य केवलम् ।
यदेवमभिजानामि का व्यथा मे विजानतः ॥८॥

एतदेवाह- न हीति । ईदृशं भावं गार्दभं देहं प्राप्याहं विवशो देहधर्मैः पराभूतो न ह्यस्मीति योजना । एवम् आत्मनोऽसङ्गत्वम् ॥८॥

भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसामिव सागरः ।
नैतत्सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रधृक् ॥९॥

भूतानां स्थूलसूक्ष्माणां निधनं मरणं निष्ठा परा गतिः न त्वात्मनः न मुह्यन्तीति सम्बन्धः॥९॥

य त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः ।
ते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति ॥१०॥

मूढो नश्यति अमूढस्तरतीत्याह द्वाभ्याम् - ये त्वित्ति ॥१०॥

बुद्धिलाभात्तु पुरुषः सर्वं तुदति किल्बिषम् ।
विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः सम्प्रसीदति ॥११॥

सत्त्वस्थः बुद्धिमान् संप्रसीदति मोहजं कालुष्यं त्यजति ॥११॥

ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः ।
कृपणाः परितप्यन्ते तैरर्थैरभिचोदिताः ॥१२॥

ततः सत्त्वान्निवर्तन्ते रजस्तमोभ्यामभिभूयन्त इत्यर्थः । अर्थैः कामादिभिः ॥१२॥

अर्थसिद्धिमनर्थं च जीवितं मरणं तथा ।
सुखदुःखफले चैव न द्वेष्मि न च कामये ॥१३॥

स्वस्य तद्वैलक्षण्यमाह- अर्थेति ॥१३॥

हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कञ्चन ।
उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः ॥१४॥

अत्र युक्तिमाह- हतमिति । हतं निर्जीवं देहं हन्ति न तु जीवम् । एतेन देहस्यात्मत्वं निरस्तम् । यो हन्ति देहादन्योऽहं हन्तेत्यभिमानी कर्ता सोऽपि हत एव दृश्यत्वाद्देहवदात्मत्वेन प्रतीयमानोऽपि जड एव । उभौ यो हन्ति बुद्ध्यात्मवादी यो हतो देहात्मवादी ॥१४॥

हत्वा जित्वा च मघवन् यः कश्चित्पुरुषायते ।
अकर्ता ह्येव भवति कर्ता ह्येव करोति तत् ॥१५॥

हन्तीति हत्वा जयतीति जित्वा उभयत्राप्यन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति क्वनिप् तुगागमः । आद्येऽनुनासिकलोपोऽधिकः । हन्ता जेता च पुरुषाधमः धीतादात्म्यापन्नः कर्तृत्वाभिमानी पुरुषाभासः न तु मुख्यः पुरुषः स हि अकर्तैव । यो हि कर्ता धीधातुः स एव करोति तत् हननादिकम् ॥१५॥

को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ ।
कृतं हि तत्कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः ॥१६॥

जगत्कर्तृत्वमपि पुरुषे नास्तीत्याह- को हीति । तल्लोकयूथम् । तेन जनिमता मनसा कृतम् । तस्य मनसोऽपि कर्ता परः ॥१६॥

पृथिवी ज्योतिराकाशमापो वायुश्च पञ्चमः ।
एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना ॥१७॥

तमेवाह- पृथिवीति । मनोऽपि पाञ्चभौतिकमित्यर्थः । भूतानि स्थूलसूक्ष्मशरीराणि ॥१७॥

महाविद्योऽल्पविद्यश्च बलवान् दुर्बलश्च यः ।
दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः ॥१८॥

महाविद्य इति । विद्यावत्त्वबलवत्त्वादयो मनोदेहयोर्भौतिकयोर्विकारदधिक्षीरादिवत्कालैकनिर्वर्त्या न त्वात्मसंबन्धिन इति जानतो मम न व्यथास्तीति श्लोकद्वयार्थः ॥१८॥

सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा ।
तस्मिन्कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः ॥१९॥

तस्मिन् धीदेहविकारे पूर्वोक्ते ॥१९॥

दग्धमेवानुदहति हतमेवानुहन्यते ।
नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः ॥२०॥

दग्धं कालात्मना ईश्वरेण अनुदहति वह्न्यादिः 'मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठाः' इत्यादिस्मृतेः । एवमग्रेऽपि ॥२०॥

नास्य द्वीपः कुतः पारो नावारः सम्प्रदृश्यते ।
नान्तमस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन् ॥२१॥

अस्य कालस्य विधेर्विधातुः दिव्यस्य पुण्यपापेतरस्य ॥२१॥

यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत् ।
स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते ॥२२॥

तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे ।
बिभ्रतं गार्दभं रूपमागत्य परिगर्हसे ॥२३॥

इच्छन्नहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधाऽऽत्मनः ।
विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वमेव मे ॥२४॥

ईक्ष्य दृष्ट्वा ॥२४॥

कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति ।
कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥२५॥

पुरा सर्वं प्रव्यथितं मयि क्रुद्धे पुरंदर ।
अवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम् ॥२६॥

धर्मवृद्धिह्रासवत्त्वम् ॥२६॥

त्वमप्येवमवेक्षस्व माऽऽत्मना विस्मयं गमः ।
प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन ॥२७॥

प्रभव ऐश्वर्यं प्रभावस्तदाविष्करणं नात्मसंस्थः न आत्माधीनः ॥२७॥

कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा ।
समवेक्षस्व मघवन्बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम् ॥२८॥

कौमारं बालस्येवाज्ञं तव चित्तम् ॥२८॥

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
आसन्सर्वे मम वशे तत्सर्वं वेत्थ वासव ॥२९॥

नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः ।
इति मामभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः ॥३०॥

नाहं तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते ।
एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे ॥३१॥

शास्तुः ईश्वरस्य ॥३१॥

दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान् ।
दुःखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा ॥३२॥

दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते ।
सुखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा ॥३३॥

कल्याणी रूपसम्पन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते ।
अलक्षणा विरूपा च सुभगा दृश्यते परा ॥३४॥

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक त्वया कृतम् ।
यत्त्वमेवंगतो वज्रिन् यच्चाप्येवंगता वयम् ॥३५॥

न कर्म भविताऽप्येतत्कृतं मम शतक्रतो ।
ऋद्धिर्वाऽप्यथवा नर्द्धिः पर्यायकृतमेव तत् ॥३६॥

नर्द्धिः ऋद्ध्यभावः नैकधेतिवत्समासः। पर्यायः कालक्रमः तेन कृतम् । कर्माण्यपि कालमनुरुद्ध्यैव फलन्ति । बीजानीव पर्जन्यं न तु स्वत इत्यर्थः ॥३६॥

पश्यामि त्वां विराजन्तं देवराजमवस्थितम् ।
श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जमानं ममोपरि ॥३७॥

एवं नैव न चेत्कालो मामाक्रम्य स्थितो भवेत् ।
पातयेयमहं त्वाद्य सवज्रमपि मुष्टिना ॥३८॥

एवं मम गर्दभत्वादिकं नैव स्यादिति शेषः । न चेदित्यादि तत्रोपपत्तिः ॥३८॥

न तु विक्रमकालोऽयं शान्तिकालोऽयमागतः ।
कालः स्थापयते सर्वं कालः पचति वै तथा ॥३९॥

मां चेदभ्यागतः कालो दानवेश्वरपूजितम् ।
गर्जन्तं प्रतपन्तं च कमन्यं नागमिष्यति ॥४०॥

द्वादशानां तु भवतामादित्यानां महात्मनाम् ।
तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज धृतानि मे ॥४१॥

द्वादशानाम् 'अरुणो माघमासे तु सूर्यो वै फाल्गुने तथा' इत्युक्तरूपाणाम् ॥४१॥

अहमेवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासव ।
तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च ॥४२॥

उद्वहामि मेघो भूत्वा सूर्यो भूत्वा शोषयामीति वाऽर्थः आपः अपः ॥४२॥

संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददे ।
संयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुरीश्वरः ॥४३॥

तदद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वममराधिप ।
कालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे ॥४४॥

कालसैन्यं मासार्धमासादि ॥४४॥

नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपते ।
पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया ॥४५॥

नाहमिति जीवस्य न त्वमिति तटस्थेश्वरस्य नान्येति प्रकृतेश्च कर्तृत्वं निषिद्धं पर्यायेण कालक्रमेण भुज्यन्ते पाल्यन्ते संह्रियन्ते वा ॥४५॥

मासमासार्धवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम् ।
ऋतुद्वारं वायुमुखमायुर्वेदविदो जनाः ॥४६॥

कोऽसौ कालस्तमाह- मासेति । मासाद्युपलक्षितस्तार्किकाभिमतद्रव्यविशेषः कालस्तस्य वेश्मेवाधिष्ठानं मायाशबलं ब्रह्मेत्यर्थः । अहःसंज्ञैः रात्रिसंज्ञैश्च ऋतुभिः संवृतं 'नवैतान्यहानि भवन्ति नव वै प्राणाः नव सुवर्गा लोकाः नवस्वेव तत्सुवर्गेषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति प्रतितिष्ठन्ति ह वै य एता रात्री रूपं यन्ति' इत्यर्थवादिकफलवता कर्मकाण्डेन गूहितमित्यर्थः । उक्तं च भगवता- यामिमां पुष्पितां वाचमित्यादिना । एवमपि ऋतुद्वारम् ऋतवो वसन्ताद्याः । 'ब्राह्मणोऽग्निमादधीत वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत' इति वसन्तादिकालविहिताधानज्योतिष्टोमादिकं कर्मैव द्वारं प्राप्तिसाधनं यस्य तदृतुद्वारम् । वायुः सूत्रात्मा 'वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम तत्सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि' इति श्रुतिप्रसिद्धः । मुखविव प्रथमप्राप्यं यस्य तद्वायुमुखम् । वर्षमुखमिति पाठे वर्षतीति वर्षो धर्ममेघाख्यं ध्यानं तदेव मुखं यस्य निर्विषयध्यानैकगम्यं कालमाहुरिति प्रसिद्धेन विशेषेण क्रियया सम्बन्धः । 'तं मामायुरमृतमित्युपास्व' इति श्रुतेरायुर्ब्रह्म तत्प्रतिपादको वेद उपनिषत्तद्विदः ॥४६॥

आहुः सर्वमिदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषया ।
अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा ॥४७॥

आहुरिति । इदं सर्वं कालाख्यं ब्रह्मेत्याहुः 'इदं सर्वं यदयमात्मा ब्रह्मैवेदं सर्वम्' इति आगमबलेन तत् ब्रह्म चिन्त्यं ध्येयमिति केचिज्जैमिन्यादय आहुर्मनीषया बुद्ध्यैव न तु शास्त्रबलेन । अस्त्विदं सर्वं ब्रह्म न तु प्रत्यगभिन्नत्वेन तदुपास्यं किं तु वस्तुतत्त्वमेव तत्तथा ज्ञेयमित्यर्थः । 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति श्रुत्याऽसकृदुपास्यस्य ब्रह्मभावनिषेधात् । ननु ज्ञेयत्वमपि ब्रह्मणो निषिद्धं 'यन्मनसा न मनुते' इत्यादि श्रुत्येत्यत आह- अस्या इति । अस्याश्चिन्तायाः पञ्चैव चिन्त्यान् विषयान् अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयान् कोशान् पञ्चधा प्रत्येकं पञ्चप्रकारान् पक्षद्वयशिरोमध्यदेशपुच्छाख्यपञ्चावयवविशिष्टान् पर्येष्यामि श्रुताववगच्छामि । तथा हि श्रूयन्ते - 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः, तस्येदमेव शिरः, अयं दक्षिणः पक्षः अयमुत्तरः पक्षः अयमात्मा इदं पुच्छं प्रतिष्ठा' इति प्रतिपुरुषं शिर आदयः पञ्चावयवाः । तदयमर्थः - यत् ज्ञेयं यच्चोपास्यं न तद्ब्रह्म अनात्मत्वात् आत्मा हि ब्रह्म कथं तर्हीदं सर्वं यदयमात्मेति बाधायां सामानाधिकरण्यमिदमिति ब्रूमः । यद्रजतमभात्सा शुक्तिरितिवत् । अपि चाहुर्बुद्धाः -

'योऽयं स्थाणुः पुमानेष पुंधिया स्थाणुधीरिव ।
ब्रह्मास्मीति धिया शेषाऽहंबुद्धिर्विनिवर्त्यते॥'

इति। अशेषाहंबुद्धिः समष्ट्यहङ्कारः पूर्वोक्तरीत्या यथा स्फटिके लौहित्यपद्मरागत्वेन्द्रनीलत्वान्यध्यस्यन् उत्तरोत्तररूपबोधे पूर्वपूर्वरूपमेव तात्त्विकं मन्यते । एवं शुद्धचैतन्ये ईशसूत्रविराजोऽध्यस्तास्तत्र देहपरिच्छेदाभिमाननिवृत्तौ विराडस्मीत्यध्यासोऽवशिष्यते । तन्निवृत्तौ सूत्रात्माऽस्मीति तस्यापि निवृत्तौ ईशोऽस्मीति तस्यापि निवृत्तौ वाङ्मनसातीतं किञ्चित्सन्मात्रं सुषुप्तिसदृशं शिष्यते इति ॥४७॥

गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत्तोयार्णवं यथा ।
अनादिनिधनं चाहुरक्षरं क्षरमेव च ॥४८॥

तदेतदाह - गंभीरमिति । गंभीरं तर्कागम्यं गहनं शास्त्रतोऽधिगतमपि दुष्प्रवेशं ब्रह्म त्रिविधपरिच्छेदशून्यं महत्तोयार्णवं पारावारशून्यार्णवतुल्यम् । 'सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवति' इति श्रुत्या तादृशसलिलेनोपमितमेकरसमित्यर्थः । क्षरं शुक्तिरिव रजतरूपेण स्वतो जन्मनाशशून्यमपि जगद्रूपेण क्षरम् । अक्षरं जीवरूपेण निर्विशेषमेव वस्तु अविद्यया सर्वविशेषयुक्तं भवतीत्यर्थः ॥४८॥

सत्त्वेषु लिङ्गमाविश्य निर्लिङ्गमपि तत्स्वयम् ।
मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये जनास्तत्त्वदर्शिनः ॥४९॥

एतदेवाह - सत्त्वेष्विति । यथा दर्पणेषु मुखं प्रविश्य स्वरूपस्य अगमकमपि गमकं भवति एवं सत्त्वेषु बुद्धिसत्त्वेषु चित्प्रतिबिम्बरूपेणाविश्य लिङ्गं निरुपाधिचैतन्यस्य ज्ञापिका भवति । जीवस्यैवानुपाधिकं रूपं ब्रह्मेत्यर्थः । अत एव ध्रुवम् उपाधिधर्मास्पर्शिनम् ॥४९॥

भूतानां तु विपर्यासं कुरुते भगवानिति ।
न ह्येतावद्भवेद्गम्यं न यस्मात्प्रभवेत्पुनः ॥५०॥

भूतानामिति । चित्ताद्याकारपरिणतपञ्चमहाभूतसम्बन्धिनं विपर्यासं सच्चिदानन्दानन्तविपरीतम् अनृतजडदुःखपरिच्छिन्नाख्यं दुर्भगत्वं भगवानपि अविद्यया आत्मनि मन्यते न ह्येतावदविद्याप्रकाशितं दुःखित्वादिरूपमात्मनो गम्यं नित्यज्ञातत्वात्तस्य । किं तु यस्मात्प्रतीचो रूपात्पुनरन्यो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुर्वा न प्रभवेत्तदेवात्मनो रूपम् । अत एव चानन्याधिपतिरिति न्यायात् ॥५०॥

गतिं हि सर्वभूतानामगत्वा क्व गमिष्यति ।
यो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्नपि न हीयते ॥५१॥

गतिमिति । अगत्वा अप्राप्य नित्यप्राप्तत्वादिति भावः । अहेयत्वमविकारित्वं चोत्तरार्धार्थः ॥५१॥

तमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा ।
आहुश्चैनं केचिदग्निं केचिदाहुः प्रजापतिम् ॥५२॥

इन्द्रियाणीति चित्तवृत्तिमात्रोपलक्षणम् । पञ्चधा पञ्चभिः प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृत्याख्यैः प्रकारैः । एनम् इन्द्रियाद्यगम्यम् । केचिदौपनिषदाः । अग्निम् 'अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे' 'अहं वैश्वानरो भूत्वा' इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्रसिद्धं जाठरे आरोप्योपास्यम् आहुः । अपरे कर्मपरायणाः प्रजापतिं संवत्सरः प्रजापतिरिति श्रुतं कालाभिमानिनं सूत्रात्मानं सर्वकर्मसंतर्पणीयं प्रतिनियतकालसर्वफलप्रदातारम् ऋतुमासाद्यभिमानिदेवतात्मानमाहुः । एकं सन्तम् अनेकधा आहुः । तथा च श्रुतिः- ’सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिरेकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति' इत्याद्या 'तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येतस्यैव सा विसृष्टिः' इत्याद्या च । श्लोकत्रयम् ॥५२॥

ऋतून् मासार्धमासांश्च दिवसांश्च क्षणांस्तथा ।
पूर्वाह्णमपराह्णं च मध्याह्नमपि चापरे ॥५३॥

मुहूर्तमपि चैवाहुरेकं सन्तमनेकधा ।
तं कालमिति जानीहि यस्य सर्वमिदं वशे ॥५४॥

बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासव ।
बलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते ॥५५॥

त्वामप्यतिबलं शक्र देवराज बलोत्कटम् ।
प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति ॥५६॥

य इदं सर्वमादत्ते तस्माच्छक स्थिरो भव ।
मया त्वया च पूर्वैश्च न स शक्योऽतिवर्तितुम् ॥५७॥

योमतां प्राप्य जानीषे राज्यश्रियमनुत्तमाम् ।
स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा ह्येकत्र तिष्ठति ॥५८॥

स्थिता हीन्द्र सहस्रेषु त्वद्विशिष्टतमेष्वियम् ।
मां च लोला परित्यज्य त्वामगाद्विबुधाधिप ॥५९॥

मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुमर्हसि ।
त्वामप्येवंविधं ज्ञात्वा क्षिप्रमन्यं गमिष्यति ॥६०॥

भीष्म उवाच। शतक्रतुरथापश्यद्बलेर्दीप्तां महात्मनः ।
स्वरूपिणीं शरीराद्धि निष्कामन्तीं तदा श्रियम् ॥१॥

श्रीदर्पशमनाय श्रियश्चाञ्चल्यमाख्यायिकामुखेनाह । प्रसंगाच्च श्रीदान् श्रीघ्नांश्च धर्मान् कथयति- शतक्रतुरित्यध्यायेन ॥१॥

तां दृष्ट्वा प्रभया दीप्तां भगवान् पाकशासनः ।
विस्मयोत्फुल्लनयनो बलिं पप्रच्छ वासवः ॥२॥

शक्र उवाच । बले केयमपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी ।
त्वत्तः स्थिता सकेयूरा दीप्यमाना स्वतेजसा ॥३॥

बलिरुवाच । न हीमामासुरी वेद्मि न दैवीं च न मानुषीम् ।
त्वमेनां पृच्छ वा मा वा यथेष्टं कुरु वासव ॥४॥

शक्र उवाच । का त्वं बलेरपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी ।
अजानतो ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते ॥५॥

का त्वं तिष्ठसि मामेवं दीप्यमाना स्वतेजसा ।
हित्वा दैत्यवरं सुभ्रु तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥६॥

श्रीरुवाच । न मां विरोचनो वेद नायं वैरोचनो बलिः ।
आहुर्मां दुःसहेत्येवं विधित्सेति च मां विदुः ॥७॥

भूतिर्लक्ष्मीति मामाहुः श्रीरित्येवं च वासव ।
त्वं मां शक्र न जानीषे सर्वे देवा न मां विदुः ॥८॥

शक्र उवाच । किमिदं त्वं मम कृते उताहो बलिनः कृते ।
दुःसहे विजहास्येनं चिरसंवासिनी सती ॥९॥

श्रीरुवाच । नो धाता न विधाता मां विदधाति कथंचन ।
कालस्तु शक्र पर्यागान्मैनं शक्रावमन्यथाः ॥१०॥

शक्र उवाच । कथं त्वया बलिस्त्यक्तः किमर्थं वा शिखण्डिनि ।
कथं च मां न जह्यास्त्वं तन्मे ब्रूहि शुचिस्मिते ॥११॥

श्रीरुवाच । सत्ये स्थितास्मि दाने च व्रते तपसि चैव हि ।
पराक्रमे च धर्मे च पराचीनस्ततो बलिः ॥१२॥

ब्रह्मण्योऽयं पुरा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
अभ्यसूयद्ब्राह्मणानामुच्छिष्टश्चास्पृशद्घृतम् ॥१३॥

यज्ञशीलः सदा भूत्वा मामेव यजत स्वयम् ।
प्रोवाच लोकान्मूढात्मा कालेनोपनिपीडितः ॥१४॥

अपाकृता ततः शक्र त्वयि वत्स्यामि वासव ।
अप्रमत्तेन धार्यास्मि तपसा विक्रमेण च ॥१५॥

शक्र उवाच । नास्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान् ।
यस्त्वामेको विषहितुं शक्नुयात्कमलालये ॥१६॥

श्रीरुवाच । नैव देवो न गन्धर्वो नासुरो न च राक्षसः ।
यो मामेको विषहितुं शक्तः कश्चित्पुरंदर ॥१७॥

शक्र उवाच । तिष्ठेथा मयि नित्यं त्वं यथा तद्ब्रूहि मे शुभे ।
तत्करिष्यामि ते वाक्यमृतं तद्वक्तुमर्हसि ॥१८॥

श्रीरुवाच । स्थास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा त्वयि निबोध तत् ।
विधिना वेददृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम् ॥१९॥

शक्र उवाच । अहं वै त्वां निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम् ।
न त मेऽतिक्रमः स्याद्वै सदा लक्ष्मि तवान्तिके ॥२०॥

भूमिरेव मनुष्येषु धारिणी भूतभाविनी ।
सा ते पादं तितिक्षेत समर्था हीति मे मतिः ॥२१॥

श्रीरुवाच । एष मे निहितः पादो योऽयं भूमौ प्रतिष्ठितः ।
द्वितीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥२२॥

शक्र उवाच । आप एव मनुष्येषु द्रवन्त्यः परिचारिणीः ।
तास्ते पादं तितिक्षन्तामलमापस्तितिक्षितुम् ॥२३॥

श्रीरुवाच । एष मे निहितः पादो योऽयमप्सु प्रतिष्ठितः ।
तृतीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥२४॥

शक्र उवाच । यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मिन्देवाः प्रतिष्ठिताः ।
तृतीयं पादमग्निस्ते सुधृतं धारयिष्यति ॥२५॥

श्रीरुवाच । एष मे निहितः पादो योऽयमग्नौ प्रतिष्ठितः ।
चतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥२६॥

शक्र उवाच । ये वै सन्तो मनुष्येषु ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
ते ते पादं तितिक्षन्तामलं सन्तस्तितिक्षितुम् ॥२७॥

श्रीरुवाच । एष मे निहितः पादो योऽयं सत्सु प्रतिष्ठितः ।
एवं हि निहिता शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम् ॥२८॥

शक्र उवाच । भूतानामिह यो वै त्वां मया विनिहितां सतीम् ।
उपहन्यात् स मे धृष्यस्तथा शृण्वन्तु मे वचः ॥२९॥

वित्तं तीर्थादिपुण्यं यज्ञादिधर्मः विद्या चेति श्रियश्चत्वारः पादाः भूमौ जलेऽग्नौ विद्वत्सु च निहिताः तेषामुपघातस्तेयकामाशौचाशमैः ॥२९॥

ततस्त्यक्तः श्रिया राजा दैत्यानां बलिरब्रवीत् ।
बलिरुवाच ।
यावत्पुरस्तात्प्रतपेत्तावद्वै दक्षिणां दिशम् ।
पश्चिमां तावदेवापि तथोदीचीं दिवाकरः ॥३०॥

यावत् पुरस्तादिति । मेरोः पृष्ठे मध्ये ब्रह्मलोकः प्राच्यादिचतुर्दिक्षु इन्द्रयमवरुणकुबेराणां पुर्यश्च मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वता आदित्येन भास्यन्ते । तत्र भास्यापेक्षं भासकत्वमतो यस्याः पुर्या उच्छेदस्तत्रादित्यो न तपतीति व्यवहारः तथा सूर्यस्य उदयस्तद्देशवासिनां दर्शनमदर्शनं चास्तमयः तत्र प्राच्यामुदितः प्रतीच्यानामस्तं गतः उदीच्यानां मध्यंदिनगतः । दाक्षिणात्यानां तदा मध्यरात्रमिति च व्यवहारः एवं दक्षिणादिष्वपि ज्ञेयम् । एवं सति यदा प्राच्यां तपति तदा मेरुप्रदक्षिणायास्तुल्यत्वादितरास्वपि तपत्येव तेन यावत्प्राच्यां तपति तावदेव दक्षिणस्यामिति वदता प्राच्या उच्छेदो यावता कालेन ततो द्विगुणितेन कालेन दक्षिणस्या उच्छेद उक्तो भवति । एवमुत्तरयोस्तथा च ब्रह्मणो दिनस्य षोडशधा विभक्तस्य प्रथमेनांशेन ऐन्द्र्या उच्छेदः द्वाभ्यां संयमिन्याः चतुर्भिर्वारुण्याः अष्टाभिरुदीच्या उच्छेदस्तदा द्रष्टॄणामभावात् सूर्यस्य दर्शनादर्शनरूपौ उदयास्तमयौ न स्तः । किं तु मध्यंदिन एव सन्ततं ब्रह्मलोकं प्रकाशयति न पुर्यन्तरं तदा तदभावात् । तदेतदाह - एकस्थो ब्रह्मलोकस्थः सर्वांल्लोकान् मेरुपृष्ठादधस्तनान् तापयति । तदा ब्रह्मणो मध्याह्नावसाने वर्तमानवैवस्वतमनोरधिकारच्युतौ सत्यां भविष्ये सावर्णिकमनौ बलिरिन्द्रो भविष्यति । यद्वा । वैवस्वतमन्वन्तरमेवाष्टधा विभज्य तदन्ते उक्तक्रमेण सर्वपुर्युच्छेदे सति मन्वन्तरान्तरे बलिरिन्द्रो भविष्यतीति ज्ञेयम् । तदिदमुक्तम् - यावत्पुरस्तात्प्रतपेदित्यादिना श्लोकत्रयेण । अयं लोकनाशक्रमश्छान्दोग्ये मधुविद्यायां यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावद्दक्षिण उदेतोत्तरतोऽस्तमेतेत्यादिना दर्शितः । स एवात्र बलिना स्वराज्यकालकथनायोदीर्यते ॥३०॥

तथा मध्यंदिने सूर्यो नास्तमेति यदा तदा ।
पुनर्देवासुरं युद्धं भावि जेताऽस्मि वस्तदा ॥३१॥

सर्वलोकान्यदादित्य एकस्थस्तापयिष्यति ।
तदा देवासुरे युद्धे जेताऽहं त्वां शतक्रतो ॥३२॥

शक्र उवाच । ब्रह्मणोऽस्मि समादिष्टो न हन्तव्यो भवानिति ।
तने तेऽहं बले वज्रं न विमुञ्चामि मूर्धनि ॥३३॥

तत्र मन्वन्तरस्याष्टमांशकालेन स्वराज्योच्छेदं श्रुत्वा कुपितः कर्मफलस्येन्द्रपदस्य नित्यतां मन्वान इन्द्रः परुषोक्तिपूर्वकं तद्दूषयति - ब्रह्मणेत्यादिना ॥३३॥

यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र स्वस्ति तेऽसतु महासुर ।
आदित्यो नैव तपिता कदाचिन्मध्यतः स्थितः ॥३४॥

मध्यमास्थितः सन् नैव तपिता पुरीचतुष्टयोच्छेदो नैव भवितेत्यर्थः ॥३४॥

स्थापितो ह्यस्य समयः पूर्वमेव स्वयम्भुवा ।
अजस्रं परियात्येष सत्येनावतपन्प्रजाः ॥३५॥

अजस्रं सत्येन कर्मणा । तथाहि । कर्मठाः प्राहुर्न कदाचिदनीदृशं जगदिति ॥३५॥

अयनं तस्य षण्मासानुत्तरं दक्षिणं तथा ।
येन संयाति लोकेषु शीतोष्णे विसृजन् रविः ॥३६॥

भीष्म उवाच। एवमुक्तस्तु दैत्येन्द्रो बलिरिन्द्रेण भारत ।
जगाम दक्षिणामाशामुदीचीं तु पुरंदरः ॥३७॥

एवमुक्तस्त्विति । अयं भावः- एकसप्तत्या चतुर्युगैः एको मनुर्नश्यति । तस्येदानीमष्टाविंशतितमो युगपर्यायोऽनुवर्तते । तत्रोक्तरीत्या चतुर्थांशेन ऐन्द्रीसंयमिन्योरुच्छेदो जात एव । वारुण्या अपि क्षयकालः प्रवृत्तः । उदीच्यास्तु न प्रवृत्त इत्याशयेन इन्द्र उदीचीं गतः बलिस्तु भ्रष्टश्रीस्तादृशीमेव दक्षिणां गतः न तु पूर्वां तस्याः भ्रष्टैश्वर्यत्वेऽपि शत्रुसन्निहितत्वादिति ॥३७॥

इत्येतद्बलिना गीतमनहंकारसंज्ञितम् ।
वाक्यं श्रुत्वा सहस्राक्षः खमेवारुरुहे तदा ॥३८॥

ननु पुराणान्तरे चतसृणामपि पुरीणां सहैवोच्छेदो दृश्यते नोक्तक्रमेणेत्याशङ्क्याह- इत्येतदिति । अनहङ्कार इति संज्ञामात्रं वाक्यस्य किं तु किञ्चित्साहङ्कारमेवेत्यर्थः । एवं चात्र त्रयः पक्षाः उपन्यस्ताः । निरहङ्कारस्य युगपत्सर्वोच्छेदः पुराणान्तरसंमतः साहङ्कारस्येन्द्रस्य तु न कदाचित्पुर्युच्छेदोऽस्ति । यथोक्तं वासिष्ठे -

'यत्राहं त्वं जगत्तत्र पूर्वमागत्य तिष्ठति ।
त्रसरेणूदरेपीन्द्रः पश्यति स्म जगत्त्रयम् ।
'

इति । साहङ्कारस्यापि विवेकिनो बलेः क्रमिकनाशयुक्तं जगदिति श्रुत्वा उदीचीं प्राप्य श्रुतियुक्तिबलेन पर्यालोच्य खं हार्दाकाशम् आरुरोह ॥३८॥

भीष्म उवाच। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर ॥१॥

अत्रैवेति अत्रैव अनहङ्कारत्वे एव ॥१॥

श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम् ।
भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः ॥२॥

भवाभवज्ञम् उत्पत्तिप्रलयज्ञम् ॥२॥

बद्धः पाशैश्चयुतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि ॥३॥

नमुचिरुवाच ।
अनिवार्येण शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहष्यन्ति शोके नास्ति सहायता ॥४॥

सहायता शोकस्य दुःखापनोदे हेतुत्वं नास्तीत्यर्थः ॥४॥

तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ।
संतापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते श्रियः ॥५॥

श्रियः सकाशात् ॥५॥

सन्तापाद्भ्रश्यते चायुर्धर्मश्चैव सुरेश्वर ।
विनीय खलु तद्दुःखमागतं वै मनस्यजम् ॥६॥

विनीय निरस्य ॥६॥

ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता ।
यदा यदा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः ।
तदा तस्य प्रसिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥७॥

हृद्यं हृत्स्थं स्वरूपं कल्याणं मोक्षम् ॥७॥

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता ।
तेनायुयुक्तः प्रवणादिवोदकं यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥८॥

एक इति । अन्तर्यामिस्वरूपमेव कल्याणमित्यर्थः । प्रवणात् निम्नदेशात् ॥८॥

भवाभवौ त्वभिजानन् गरीयो ज्ञानाच्छ्रेयो न तु तद्वै करोमि ।
आशासु धर्म्यासु परासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥९॥

भवाभवौ बन्धमोक्षौ भावाभावाविति पाठे सत्यानृतौ तावेवाभिजानन् तयोरपि मध्ये श्रेयो मोक्षं गुरुतरत्वेन जानन्नपि न करोति श्रवणाद्यभ्यासेन न संपादयामि परासु अधर्म्यासु निमित्तभूतासु कुर्वन् कर्माणि नियुक्तः शास्त्रा ॥९॥

यथा यथास्य प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथा तथा ।
भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा ॥१०॥

यत्र यत्रैव संयुक्तो धात्रा गर्भे पुनः पुनः ।
तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति ॥११॥

भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम ।
इति यस्य सदा भावो न स मुह्येत्कदाचन ॥१२॥

पर्यायैर्हन्यमानानामभियोक्तो न विद्यते ।
दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥१३॥

पर्यायैः कालक्रमागतैः सुखदुःखैः द्वेष्टा दुःखस्य कर्तृत्वाभिमान एव दुःखमित्त्यर्थः ॥१३॥

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च ।
कान्नापदो नोपनमन्ति लोके परावरज्ञास्तु न सम्भ्रमन्ति ॥१४॥

आपदः कान् पुरुषान् नोपनमन्ति नानु सरन्ति । अपि तु सर्वानेव । परावरज्ञाः सदसद्वस्तुविदः न संभ्रमन्ति न बिभ्यति ॥१४॥

न पण्डितः क्रुद्ध्यति नाभिपद्यते न चापि संसीदति न प्रहष्यति ।
न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचते स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः ॥१५॥

नाभिपद्यते न सज्जते अतिकृच्छ्रव्यसनेषु दुर्निवार्येषु दुःखेषु ॥१५॥

यमर्थसिद्धिः परमा न मोहयेत्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत् ।
सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं निषेवते यः स धुरंधरो नरः ॥१६॥

यां यामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छेत्तस्यां रमेतापरितप्यमानः ।
एवं प्रवृद्धं प्रणुदन्मनोज संतापयामास करं शरीरात् ॥१७॥

प्रणुदन् दूरीकुर्वन् ॥१७॥

न तत्सदः सत्परिषत्सभा च सा प्राप्य यां न कुरुते सदा भयम् ।
धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमान्योऽभ्युपैति स धुरंधरः पुमान् ॥१८॥

विवेकदौर्लभ्यमाह- न तदिति । श्रौतस्मार्तलौकिकन्यायान्यायविवेचका जनसमाजाः सदःपर्षत्सभाख्याः भयं धर्मविप्लवजं धुरंधरः सभ्यश्रेष्ठः धर्मतत्त्वमपि दुरवगाहं किमुत ब्रह्मतत्त्वमिति भावः ॥१८॥

प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले ।
स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह चोत्तमस्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः ॥१९॥

दुरन्वयानि दुर्ज्ञेयोदर्काणि । न मुमोह गौतम इति पाठे अहल्याजारस्य इन्द्रस्य त्रपाजननार्थं मर्मोद्घाटनं गौतमस्य च दारापहारेऽपि धैर्यवर्णनम् । स्थानादहल्यायाः शप्तत्वेन शिलारूपत्वात् । गार्हस्थ्याच्च्युतः न त्वत्सदृशोऽहमजितचित्तोऽस्मि किं तु गौतमवज्जितचित्तोऽस्मीति भावः ॥१९॥

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च ।
न शीलेन न वृत्तेन तथा नैवार्थसम्पदा ।
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना ॥२०॥

अलभ्यं चित्तस्वास्थ्यम् ॥२०॥

यदेवमनुजातस्य धातारो विदधुः पुरा ।
तदेवानुचरिष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥२१॥

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति ।
प्राप्तव्यान्येव चाप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥२२॥

एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः ।
कुशली सर्वदुःखेषु स वै सर्वधनो नरः ॥२३॥

युधिष्ठिर उवाच। मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि ।
बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽथवा पुनः ॥१॥

मग्नस्येति मग्नस्य व्यसने कृच्छ्र इत्यादिनाऽध्यायेन विपदि धैर्यमेव श्रेय इति पुनर्बलिवासवसंवादाख्यायिकामुखेन प्रदर्श्यते ॥१॥

त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन् भरतर्षभ ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥२॥

भीष्म उवाच। पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन वा ।
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप ॥३॥

धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते ।
विशोकता सुखं धत्ते धत्ते चारोग्यमुत्तमम् ॥४॥

आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम् ।
यच्च प्राज्ञो नरस्तात सात्त्विकीं वृत्तिमास्थितः ॥५॥

तस्यैश्वर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥६॥

बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर ।
वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये ॥७॥

विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ ।
इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते ॥८॥

समृद्धमात्रे त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयम्भुवि ।
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः ॥९॥

गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः ।
चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम् ।
आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ ॥१०॥

स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे ।
बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च ॥११॥

तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम् ।
सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे ॥१२॥

दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम् ।
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः ॥१३॥

दैत्य न व्यथसे शौर्यादथवा वृद्धसेवया ।
तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम् ॥१४॥

शत्रुभिर्वशमानीतो हीनस्थानादनुत्तमात् ।
वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि ॥१५॥

श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां महाभोगाननुत्तमान् ।
हतस्वरत्नराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥१६॥

ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे ।
तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि ॥१७॥

बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः ।
हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥१८॥

नष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम् ।
त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत् ॥१९॥

एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम् ।
श्रुत्वा सुखमसम्भ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत् ॥२०॥

बलिरुवाच । निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते ।
वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरन्दर ॥२१॥

अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथञ्चिच्छक्ततां गतः ।
कस्त्वदन्य इमां वाचं सुक्रूरां वक्तुमर्हति ॥२२॥

यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम् ।
हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः ॥२३॥

अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः ।
एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराजयम् ॥२४॥

मा च तेऽभूत्स्वभावोऽयमिति ते देवपुङ्गव ।
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात् ॥२५॥

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र कृतं त्वया ।
यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाऽप्येवंगता वयम् ॥२६॥

अहमासं यथाऽद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम् ।
माऽवमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत ॥२७॥

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति ।
पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा ॥२८॥

कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम् ।
तेनाहं त्वं यथा नाद्यं त्वं चापि न यथा वयम् ॥२९॥

न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम् ।
नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः ॥३०॥

न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः ।
शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ॥३१॥

नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि ।
शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः ॥३२॥

पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते ।
इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताहमिति मन्यसे ॥३३॥

यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन ।
यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताप्यनीश्वरः ॥३४॥

कालेनाहं त्वामजयं कालेनाहं जितस्त्वया ।
गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः ॥३५॥

इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलयं नावबुद्ध्यसे ।
केचित्त्वां बहु मन्यन्ते श्रेष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा ॥३६॥

कथमस्मद्विधो नाम जानन् लोकप्रवृत्तयः ।
कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाऽप्यथ विभ्रमेत् ॥३७॥

नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा ।
बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति ॥३८॥

अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः ।
ते सर्वे शक यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम् ॥३९॥

त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया ।
काले परिणते कालः कालयिष्यति मामिव ॥४०॥

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैवतानां युगे युगे ।
अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः ॥४१॥

इदं तु लब्ध्वा संस्थानमात्मानं बहु मन्यसे ।
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ॥४२॥

न चेदमचलं स्थानमनन्तं वाऽपि कस्यचित् ।
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे ॥४३॥

अविश्वस्ते विश्वसिषि मन्यसे वाऽध्रुवे ध्रुवम् ।
नित्यं कालपरीतात्मा भवत्येवं सुरेश्वर ॥४४॥

ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि ।
नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा सदा ॥४५॥

अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं गता ।
कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला ॥४६॥

गौर्निपानमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति ।
राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न संख्यातुमुत्सहे ॥४७॥

त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरन्दर ।
सवृक्षौषधिरत्नेयं सहसत्त्ववनाकरा ॥४८॥

तानिदानीं च पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही ।
पृथुरैलो मयो भीमो नरकः शम्बरस्तथा ॥४९॥

अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितध्वजः ।
प्रह्लादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः ॥५०॥

ह्रीनिषेवः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान् वृषः ।
सत्येषुर्ऋषभो बाहुः कपिलाश्वो विरूपकः ॥५१॥

बाणः कार्तस्वरो वह्निविश्वदंष्ट्रोऽथ नैर्ऋतिः ।
संकोचोऽथ वरीताक्षो वराहाश्वो रुचिप्रभः ॥५२॥

विश्वजित्प्रतिरूपश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः ।
हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः ॥५३॥

दैतेया दानवाश्चैव सर्वे ते नैर्ऋतैः सह ।
एते चान्ये च बहव पूर्वे पूर्वतराश्च ये ॥५४॥

दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम ।
बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः ॥५५॥

कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः ।
सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः ॥५६॥

सर्वे धर्मपराश्चासन् सर्वे सततसत्रिणः ।
अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः ॥५७॥

सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः ।
सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामरूपिणः ॥५८॥

सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः ।
सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः ॥५९॥

सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चैव बहुश्रुताः ।
सर्वे सम्मतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे ॥६०॥

न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम् ।
सर्वे यथार्हदातारः सर्वे विगतमत्सराः ॥६१॥

सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदिरे ।
सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाः ॥६२॥

ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः ।
त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्षसे पुनः ॥६३॥

न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः ।
मुञ्चेञ्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम् ॥६४॥

एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि ।
शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः ॥६५॥

अतीतानागतं हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय ।
मां चेदभ्यागतः कालः सदा युक्तमतन्द्रितः ॥६६॥

क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति ।
त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह ॥६७॥

संयते मयि नूनं त्वमात्मानं बहू मन्यसे ।
कालः प्रथममायान्मां पश्चात्त्वामनुधावति ॥६८॥

तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि ।
को हि स्थातुमलं लोके मम क्रुद्धस्य संयुगे ॥६९॥

कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव ।
यत्तद्वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुमर्हति ॥७०॥

यथा मे सर्वगात्राणि न सुस्थानि महौजसः ।
अहमैन्द्राच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि ॥७१॥

सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययात् ।
किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रोऽद्य किं वा कृत्वा वयं च्युताः ॥७२॥

कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम् ।
नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखं दुःखं भवाभवौ ॥७३॥

विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत् ।
त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव ॥७४॥

किं कत्थसे मां किं च त्वं कालेन निरपत्रप ।
त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम ॥७५॥

समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।
आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह ॥७६॥

मया विनिर्जिताः पूर्वं मरुतश्च शचीपते ।
त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे ॥७७॥

समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया ।
पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः ॥७८॥

सटङ्कशिखरा भग्नाः समरे मूर्ध्नि ते मया ।
किं नु शक्यं मया कर्तुं कालो हि दुरतिक्रमः ॥७९॥

न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना ।
न त विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः ॥८०॥

तेन त्वां मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया ।
तं मां परिणते काले परीतं कालवह्निना ॥८१॥

नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ।
अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः ॥८२॥

बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा ।
लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ ॥८३॥

वधबन्धप्रमोक्षं च सर्वं कालेन लभ्यते ।
नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः ॥८४॥

सोऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम् ।
यान्येव पुरुषः कुर्वन् सुखैः कालेन युज्यते ॥८५॥

पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखै कालेन युज्यते ।
न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति ॥८६॥

तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता ।
यदा हि शोचतः शोको व्यसनं नापकर्षति ॥८७॥

सामर्थ्यं शोचतो नास्तीत्यतोऽहं नाद्य शोचिमि ।
एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः ॥८८॥

प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः ।
सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान् ॥८९॥

कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः ।
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी ॥९०॥

ध्रुवं न व्यथसेऽद्य त्वं धैर्यात्सत्यपराक्रम ।
को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत् ॥९१॥

कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा सम्प्रस्थितं जगत् ।
अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम् ॥९२॥

कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे ।
न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित् ॥९३॥

सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम् ।
अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा ॥९४॥

अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ।
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु ॥९५॥

प्रयत्नेनाप्यपक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित् ।
पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः ॥९६॥

कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः ।
अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठा लवान्कलाः ॥९७॥

सम्पीडयति यः कालो वृद्धिं वार्धुषिको यथा ।
इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्तास्मीति वादिनम् ॥९८॥

कालो हरति सम्प्राप्तो नदीवेग इव दुमम् ।
इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः ॥९९॥

इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम् ।
नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च ॥१००॥

जीवितं जीवलोकस्य कालेनागम्य नीयते ।
उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावः स एव च ॥१०१॥

अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः ।
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी ॥१०२॥

अहमासं पुरा चेति मनसापि न बुद्ध्यते ।
कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन् पच्यमाने बलीयसा ॥१०३॥

अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुद्ध्यते ।
ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च ॥१०४॥

स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति ।
भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वान् ज्ञानतपोऽन्वितः ॥१०५॥

कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा ।
कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ॥१०६॥

विवेचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम् ।
सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया ॥१०७॥

विहरन्सर्वतो मुक्तो न क्वचित्परिषज्जते ।
रजश्च हि तमश्च त्वां स्पृशते न जितेन्द्रियम् ॥१०८॥

निष्प्रीतिं नष्टसन्तापमात्मानं त्वमुपाससे ।
सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम् ॥१०९॥

दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः ।
नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धने ॥११०॥

आनृशंस्यं परो धर्मो ह्यनुक्रोशश्च मे त्वयि ।
मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात् ॥१११॥

प्रजानामुपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर ।
यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते ॥११२॥

पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु ।
ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम् ॥११३॥

शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः ।
वियोनिषु विमोक्ष्यन्ति बीजानि पुरुषा तदा ॥११४॥

संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चैव कुपात्रकैः ।
चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नममर्यादं भविष्यति ॥११५॥

एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः परिमोक्ष्यते ।
अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय ।
सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः ॥११६॥

तमेवमुक्त्वा भगवाञ्छतक्रतुः प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः ।
विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट् ॥११७॥

महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम् ।
हिमापहो हव्यमुवाह चाध्वरे तथाऽमृतं चार्पितमीश्वरोऽपि हि ॥११८॥

द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो विदीप्ततेजा गतमन्युरीश्वरः ।
प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः ॥११९॥

युधिष्ठिर उवाच। पूर्वरूपाणि मे राजन् पुरुषस्य भविष्यतः ।
पराभविष्यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥

पूर्वरूपाणीति ॥१॥

भीष्म उवाच। मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति ।
भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः ॥२॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
श्रिया शक्रस्य संवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥३॥

महतस्तपसो व्युष्ट्या पश्यँल्लोकौ परावरौ ।
सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः ॥४॥

ब्रह्मेवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः ।
विचचार यथाकामं त्रिषु लोकेषु नारदः ॥५॥

कदाचित्प्रातरुत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि ।
ध्रुवद्वारभवां गङ्गां जगामावततार च ॥६॥

सहस्रनयनश्चापि वज्री शम्बरपाकहा ।
तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरमभ्याजगाम ह ॥७॥

तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतः ।
नद्याः पुलिनमासाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालुकम् ॥८॥

पुण्यकर्मभिराख्याता देवर्षिकथिताः कथाः ।
चक्रतुस्तौ तथाऽऽसीनौ महर्षिकथितास्तथा ॥९॥

पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ ।
अथ भास्करमुद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम् ॥१०॥

पूर्णमण्डलमालोक्य तावुत्थायोपतस्थतुः ।
अभितस्तूदयन्तं तमर्कमर्कमिवापरम् ॥११॥

आकाशे ददृशे ज्योतिरुद्यतार्चिः समप्रभम् ।
तयोः समीयं तं प्राप्तं प्रत्यदृश्यत भारत ॥१२॥

तत्सुपर्णार्कचरितमास्थितं वैष्णवं पदम् ।
भाभिरप्रतिमं भाति त्रैलोक्यमवभासयत् ॥१३॥

तत्राभिरूपशोभाभिरप्सरोभिः पुरस्कृताम् ।
बृहतीमंशुमत्प्रख्यांबृहद्भानोरिवार्चिषम् ॥१४॥

नक्षत्रकल्पाभरणां तां मौक्तिकसमस्रजम् ।
श्रियं ददृशतुः पद्मां साक्षात्पद्मदलस्थिताम् ॥१५॥

साऽवरुह्य विमानाग्रादङ्गनानामनुत्तमा ।
अभ्यागच्छत्त्रिलोकेशं देवर्षिं चापि नारदम् ॥१६॥

नारदानुगतः साक्षान्मघवांस्तामुपागमत् ।
कृताञ्जलिपुटो देवीं निवेद्यात्मानमात्मना ॥१७॥

चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्चापि स सर्ववित् ।
देवराजः श्रियं राजन् वाक्यं चेदमुवाच ह ॥१८॥

शक्र उवाच । का त्वं केन च कार्येण सम्प्राप्ता चारुहासिनि ।
कुतश्चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं क्व च ते शुभे ॥१९॥

श्रीरुवाच । पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः ।
ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मना ॥२०॥

साऽहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिविबोधिते ।
भूत्यर्थं सर्वभूतानां पद्मा श्रीः पद्ममालिनी ॥२१॥