जनमेजय उवाच । स्वर्गं त्रिविष्टपं प्राप्य मम पूर्वपितामहाः  ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च कानि स्थानानि भेजिरे ॥१॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वविच्चासि मे मतः  ।
महर्षिणाऽभ्यनुज्ञातो व्यासेनाद्भुतकर्मणा ॥२॥

वैशम्पायन उवाच । स्वर्गं त्रिविष्टपं प्राप्य तव पूर्वपितामहाः  ।
युधिष्ठिरप्रभृतयो यदकुर्वत तच्छृणु ॥३॥

स्वर्गं त्रिविष्टपं प्राप्य धर्मराजो युधिष्ठिरः  ।
दुर्योधनं श्रिया जुष्टं ददर्शासीनमासने ॥४॥

भ्राजमानमिवादित्यं वीरलक्ष्म्याऽभिसंवृतम्  ।
देवैर्भ्राजिष्णुभिः साध्यैः सहितं पुण्यकर्मभिः ॥५॥

ततो युधिष्ठिरो राजा दुर्योधनममर्षितः  ।
सहसा सन्निवृत्तोऽभूच्छ्रियं दृष्ट्वा सुयोधने ॥६॥

ब्रुवन्नुच्चैर्वचस्तान्वै नाहं दुर्योधनेन वै  ।
सहितः कामये लोकाँल्लब्धेनादीर्घदर्शिना ॥७॥

यत्कृते पृथिवी सर्वा सुहृदो बान्धवास्तथा  ।
हतास्माभिः प्रसह्याजौ किल्ष्टैः पूर्वं महावने ॥८॥

द्रौपदी च सभामध्ये पाञ्चाली धर्मचारिणी  ।
पर्याकृष्टाऽनवद्याङ्गी पत्नी नो गुरुसन्निधौ ॥९॥

अस्ति देवा न मे कामः सुयोधनमुदीक्षितुम्  ।
तत्राहं गन्तुमिच्छामि यत्र ते भ्रातरो मम ॥१०॥

नैवमित्यब्रवीत्तं तु नारदः प्रहसन्निव  ।
स्वर्गे निवासे राजेन्द्र विरुद्धं चापि नश्यति ॥११॥

युधिष्ठिर महाबाहो मैवं वोचः कथञ्चन  ।
दुर्योधनं प्रति नृपं शृणु चेदं वचो मम ॥१२॥

एष दुर्योधनो राजा पूज्यते त्रिदशैः सह  ।
सद्भिश्च राजप्रवरैते इमे स्वर्गवासिनः ॥१३॥

वीरलोकगतिं प्राप्ता युद्धे हुत्वाऽऽत्मनस्तनुम्  ।
यूयं सर्वे सुरसमा येन युद्धेन बाधिताः ॥१४॥

स एष क्षत्रधर्मेण स्थानमेतदवाप्तवान्  ।
भये महति योऽभीतो बभूव पृथिवीपतिः ॥१५॥

न तन्मनसि कर्तव्यं पुत्र यद्द्यूतकारितम्  ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं न चिन्तयितुमर्हसि ॥१६॥

ये चान्येऽपि परिक्लेशा युष्माकं ज्ञातिकारिताः  ।
संग्रामेष्वथवाऽन्यत्र न तान्संस्मर्तुमर्हसि ॥१७॥

समागच्छ यथान्यायं राज्ञा दुर्योधनेन वै  ।
स्वर्गोऽयं नेह वैराणि भन्ति मनुजाधिप ॥१८॥

नारदेनैवमुक्तस्तु कुरुराजो युधिष्ठिरः  ।
भ्रातॄन्पप्रच्छ मेधावी वाक्यमेतदुवाच ह ॥१९॥

यदि दुर्योधनस्यैते वीरलोकाः सनातनाः  ।
अधर्मज्ञस्य पापस्य पृथिवीसुहृदद्रुहः ॥२०॥

यत्कृते पृथिवी नष्टा सहसा सनरद्विपा  ।
वयं च मन्युना दग्धा वैरं प्रतिचिकीर्षवः ॥२१॥

ये ते वीरी महात्मानो भ्रातरो मे महाव्रताः  ।
सत्यप्रतिज्ञा लोकस्य शूरा वै सत्यवादिनः ॥२२॥

तेषामिदानीं के लोका द्रष्टुमिच्छामि तानहम् ॥कर्णं चैव महात्मानं कौन्तेयं सत्यसङ्गरम्  ।
॥२३॥

धृष्टद्युम्नं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् ॥ये च शस्त्रैर्वधं प्राप्ताः क्षत्रधर्मेण पार्थिवाः ॥२४॥

क नु त पार्थिवान्ब्रह्मन्नैतान्पश्यामि नारद ॥विराटद्रुपदौ चैव धृष्टकेतुमुखांश्च तान् ॥२५॥

शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं द्रौपदेयांश्च सर्वशः  ।
अभिमन्युं च दुर्धर्षं द्रष्टुमिच्छामि नारद ॥२६॥

युधिष्ठिर उवाच । नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम्  ।
भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥१॥

जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः  ।
राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे ॥२॥

क ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः  ।
तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः ॥३॥

यदि लोकानिमान्प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाः  ।
स्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः ॥४॥

कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभः  ।
न तैरहं विना वत्स्ये भ्रातृभिर्ज्ञातिभिस्तथा ॥५॥

मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणि  ।
कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै ॥६॥

इदं च परितप्यामि पुनःपुनरहं सुराः  ।
यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितात्मनः ॥७॥

दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम्  ।
न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे ॥८॥

तमहं यत्रतत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम्  ।
अविज्ञातो मया योसौ घातितः सव्यसाचिना ॥९॥

भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं मम  ।
अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ चैव यमोपमौ ॥१०॥

द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम्  ।
न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेवं ब्रवीमि वः ॥११॥

किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाः  ।
यत्र ते मम स स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम ॥१२॥

देवा ऊचुः । यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां तत्र माचिरम्  ।
प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात् ॥१३॥

इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन्  ।
युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेतदि परंतप ॥१४॥

ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुः  ।
सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः ॥१५॥

अग्रतो देवदूतश्च ययौ राजा च पृष्ठतः  ।
पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः ॥१६॥

तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम्  ।
युक्तं पापकृतां गन्धैर्मासशोणितकर्दमम् ॥१७॥

दशोत्पातकभल्लूकमक्षिकामशकावृतम्  ।
इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम् ॥१८॥

अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम्  ।
ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम् ॥१९॥

अयोमुखैश्च काकाद्यैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम्  ।
सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम् ॥२०॥

मेदोरुधिरयुक्तैश्च च्छिन्नबाहूरुपाणिभिः  ।
निकृत्तोदरपदैश्च तत्रतत्र प्रवेशितैः ॥२१॥

स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं रोमहर्षणम्  ।
जगाम राजा धर्मान्मा मध्ये बहु विचिन्तयन् ॥२२॥

ददर्शोष्णोदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम्  ।
असिपत्रवनं चैव निशितं क्षुरसंवृतम् ॥२३॥

करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्चि शिलाः पृथक्  ।
लोहकुंभीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः ॥२४॥

कूटशाल्मलिकं तापि दुःस्पर्शं तीक्ष्णकण्टकम्  ।
ददर्शान्याश्च कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम् ॥२५॥

स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह  ।
कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिममीदृशम् ॥२६॥

क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि  ।
देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥२७॥

स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम्  ।
देवदूतोऽब्रवीचैनमेतावद्गमनं तव ॥२८॥

निवर्तितव्यो हि मया तताऽस्म्युक्तो दिवौकसैः  ।
यदि श्रान्तोसि राजेन्द्रि त्वमथागन्तुमर्हसि ॥२९॥

युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेनि गन्धेन मूर्छितः  ।
निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत ॥३०॥

स सनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमाहतः  ।
शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः ॥३१॥

भोभो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्वन  ।
अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् ॥३२॥

आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः  ।
तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत् ॥३३॥

ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ  ।
सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम ॥३४॥

संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमिह भारत  ।
त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनाऽस्मान्न बाधते ॥३५॥

एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम्  ।
तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप ॥३६॥

तेषां तु वचनं श्रुत्वा दयावान्दीनभाषिणाम्  ।
अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः ॥३७॥

स ता गिरः पुरस्ताद्वै श्रुतपूर्वाः पुनःपुनः  ।
ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः ॥३८॥

अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः  ।
उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ ॥३९॥

इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरे  ।
कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो ॥४०॥

नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युत  ।
द्रौप्दी द्रौपदेयाश्चि इत्येवं ते विचुक्रुशुः ॥४१॥

ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृप  ।
ततो विममृशे राजा किंत्विदं दैवकारितम् ॥४२॥

किन्तु तत्कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिः  ।
कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया ॥४३॥

य इमे पापगन्धेऽस्मिन्देशे सन्ति सुदारुणे  ।
नाहं जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम् ॥४४॥

किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनः  ।
तथा श्रिया युतः पापैः सहसर्वैः पदानुग: ॥४५॥

महेन्द्रि इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितः  ।
कस्येदानीं विकारोऽयं य इमे नरकं गताः ॥४६॥

सर्वे धर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाः  ।
क्षत्रधर्मरताः सन्तो यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥४७॥

किंनु सुप्तोस्मि जागर्मि चेतयामि न चेतये  ।
अहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः ॥४८॥

एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः  ।
दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ॥४९॥

क्रोधमाहारयच्चैव तीव्रं धर्मसुतो नृपः  ।
देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः ॥५०॥

स तीव्रशोकसंतप्तो देवदूतमुवाच ह  ।
गम्यतां तत्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम् ॥५१॥

न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोस्मीति निवेद्यताम्  ।
मत्संश्रयादिमे दूनाः सुखिनो भ्रातरो हि मे ॥५२॥

इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता  ।
जगामि तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुःठ ॥५३॥

निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्षितम्  ।
यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप ॥५४॥

वैशम्पायन उवाच । स्थिते मुहूर्तं पार्थे तु धर्मराजे युधिष्ठिष्ठिरे  ।
आजग्मुस्तत्र कौरव्यं देवाः शक्रपुरोगमाः ॥१॥

स च विग्रहवान्धर्मो राजानं संपरीक्ष्य तम्  ।
तत्राजगाम यत्रासौ कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥२॥

तेषु भासुरदेहेषु पुण्याभिजनकर्मसु  ।
समागतेषु देवेषु व्यगमत्तत्तमो नृप ॥३॥

नादृश्यन्त च तास्तत्र यातनाः पापकर्मणाम्  ।
नदी वैतरणी चैव कूटशाल्मलिना सह ॥४॥

लोहकुंभ्यः शिलाश्चैव नादृश्यन्त भयानकाः  ।
विकृतानि शरीराणि यानि तत्र समन्ततः ॥५॥

ददर्श राजा कौरव्यस्तान्सर्वान्सुमहाप्रभान् ॥६॥

ततो वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः  ।
ववौ देवसमीपस्थः शीतलोऽतीव भारत ॥७॥

मरुतः सह शक्रेण वसवश्चाश्विनौ सह  ।
साध्या रुद्रास्तथाऽऽदित्या ये चान्येऽपिदिवौकसः  ।
सर्वे तत्र समाजग्मुः सिद्धाश्च परमर्षयः  ।
यत्र राजा महातेजा धर्मपुत्रः स्थितोऽभवत् ॥८॥

ततः शक्रः सुरपतिः श्रिया परमया युतः  ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥९॥

युधिष्ठिर महाबाहो प्रीता देवगणास्त्वया  ।
एह्येहि पुरुषव्याघ्र कृतमेतावता विभो ॥१०॥

सिद्धिः प्राप्ता महाबाहो लोकाश्चाप्यक्षयास्तव  ।
भ्रातॄणां सुहृदां चैव गतिर्नित्या सुपूजिता ॥११॥

न च मन्युस्त्वया कार्यः शृणु चेदं वचो मम  ।
अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः ॥१२॥

शुभानामनशुभानां च द्वौ राशी पुरुषर्षभ  ।
यः पूर्वं सुकृतं भुङ्क्ते पश्चान्निरयमेति सः ॥१३॥

पूर्वं नरकभाग्यस्तु पश्चात्स्वर्गमुपैति सः  ।
भूयिष्ठं पापकर्मा यः स पूर्वं स्वर्गमश्नुते ॥१४॥

‘भूयिष्ठशुभकर्मा त्वमल्पजिह्मतयाऽच्युत  ।
’ तेन त्वमेवं गमितो मया श्रेयोर्थिना नृप ॥१५॥

व्याजेन हि त्वया द्रोण उपचीर्णः सुतं प्रति  ।
व्याजेनैव ततो राजन्दर्शितो नरकस्तव ॥१६॥

यथैव त्वं तथा भीमस्तथा पार्थो यमौ तथा  ।
द्रौपदी च तथा कृष्णा व्याजेन नरकं गताः  ।
आगच्छ नरशार्दूल मुक्तास्ते चैव कल्मषात् ॥१७॥

स्वपक्ष्याश्चैव ये तुभ्यं पार्थिवा निहता रणे  ।
सर्वे स्वर्गमनुप्राप्तास्तान्पश्य भरतर्षभ ॥१८॥

कर्णश्चैव महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतांवरः  ।
स गतः परमां सिद्धिं यदर्थं परितप्यसे ॥१९॥

तं पश्य पुरुषव्याघ्रमादित्यतनयं विभो  ।
स्वस्थानस्थं महाबाहो जहि शोकं नरर्षभ ॥२०॥

भ्रातॄन्पुत्रांस्तथा पश्य स्वपक्ष्यांश्चैव पार्थिवान्  ।
स्वंस्वं स्थानमनुप्राप्तान्व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥२१॥

कृच्छ्रं पूर्वं चानुभूय इतःप्रभृति कौरव  ।
विहारस्व मया सार्धं गतशोको निरामयः ॥२२॥

कर्मणां तात पुण्यानां ज्ञानानां तपसां स्वयम्  ।
दानानां च महाबाहो फलं प्राप्नुहि पार्थिवः ॥२३॥

अद्य त्वां देवगन्दर्वा दिव्याश्चाप्सरसो दिवि  ।
उपसेवन्तु कल्याणं विरजंबरभूषणाः ॥२४॥

राजसूयजितां लोकानश्वमेधभिनिर्मितान्  ।
प्राप्नुहि त्वं महाबाहो तपसश्च महाफलम् ॥२५॥

उपर्युपरि राज्ञां हि तव लोकाः युधिष्टिर  ।
हरिश्चन्द्रमसः पार्थ येषु त्वं विहरिष्यसि ॥२६॥

मान्धाता यत्र राजर्षिर्यत्र राजा भगीरथः  ।
दौष्यन्तिर्यत्र भरतस्तत्र त्वं विहरिष्यसि ॥२७॥

एषा देवनदी पुण्या पार्थ त्रैलोक्यपावनी  ।
आकाशगङ्गा राजेन्र्र तत्राप्लुत्य गमिष्यसि ॥२८॥

अत्र स्नातस्य भावस्ते मानुषो विगमिष्यति  ।
गतशोको निरायासो मुक्तवैरो भविष्यसि ॥२९॥

एवं ब्रुवति देवेन्द्रे कौरवेन्द्रं युधिष्ठिरम्  ।
धर्मो विग्रहवान्साक्षादुवाच सुतमात्मनः ॥३०॥

भोभो राजन्महाप्राज्ञ प्रीतोस्मि तव पुत्रक  ।
मद्भक्त्या सत्यवाक्यैश्च क्षमया च दमेन च ॥३१॥

एषा तृतीया जिज्ञासा तव राजन्कृता मया  ।
न शक्यसे चालयितुं स्वभावात्पार्थ हेतुतः ॥३२॥

पूर्वं परीक्षितो हि त्वं प्रश्नाद्द्वैतवने मया  ।
अरणीसहितस्यार्थे तच्च निस्तीर्णवानसि ॥३३॥

सोदर्येषु विनष्टेषु द्रौपद्या तत्र भारत  ।
श्वरूपधारिणा तत्र पुनस्त्वं मे परीक्षितः ॥३४॥

इदं तृतीयं भ्रातॄणामर्थे यतस्थातुमिच्छसि  ।
विशुद्धोसि महाभाग सुखी विगतकल्मषः ॥३५॥

न च ते भ्रातरः पार्थ नरकार्हा विशांपतै  ।
मायैषा देवराजेन महेन्द्रेणि प्रयोजिता ॥३६॥

अवश्यं नरकास्तात द्रष्टव्याः सर्वराजभिः  ।
ततस्त्वया प्राप्तमिदं मुहूर्तं दुःखमुत्तमम् ॥३७॥

न सव्यसाची भीमो वा यमौ वा पुरुषर्षभौ  ।
कर्णो वा सत्यवाक् शूरो नरकार्हाश्चिरं नृप ॥३८॥

न कृष्णा राजपुत्री च नरकार्हा कथञ्चन  ।
एह्येहि भरतश्रेष्ठ पश्य चेमांस्त्रिलोकगान् ॥३९॥

वैशम्पायन उवाच  ।
एवमुक्तः स राजर्षिस्तव पूर्वपितामहः  ।
जगाम सह धर्मेणि सवैश्च त्रिदिवालयैः ॥४०॥

गङ्गां देवनदीं पुण्यां पावनीमृषिसंस्तुताम्  ।
अवगाह्य ततो राजा तनुं तत्याज मानुषीम् ॥४१॥

ततो विव्यवपुर्भूत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः  ।
निर्वैरो गतसंतापो जले तस्मिन्समाप्लुतः ॥४२॥

ततो ययौ वृतो देवैः कुरुराजो युधिष्ठिरः  ।
धर्मेण सहितो धीमांस्तूयमानो महर्षिभिः ॥४३॥

यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शूरा विगतमन्यवः  ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥४४॥ 

वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरो राजा देवैः सर्षिमरुद्गणैः  ।
स्तूयमानो ययौ तत्र यत्र ते कुरुपुङ्गवाः ॥१॥

ददर्श तत्र गोविन्दं ब्राह्मेण वपुषाऽन्वितम्  ।
तेनैव दृष्टपूर्वेण सादृश्येनैव सूचितम् ॥२॥

दीप्यमानं स्ववपुषा दिव्यैरस्त्रैरुपस्थितम्  ।
चक्रप्रभृतिभिर्घोरैर्दिव्यैः पुरुषविग्रहैः ॥३॥

उपास्यमानं वीरेण फल्गुनेन सुवर्चसा  ।
तथास्वरूपं कौन्तेयो ददर्श मधुसूदनम् ॥४॥

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ समुद्वीक्ष्य युधिष्ठिरम्  ।
यथावत्प्रतिपेदाते पूजया देवपूजितौ ॥५॥

अपरस्मिन्नथोद्देशे कर्णं शस्त्रभृतां वरम्  ।
द्वादशादित्यसहितं ददर्श कुरुनन्दनः ॥६॥

अथापरस्मिन्नुद्देशे मरुद्गणवृतं विभुम्  ।
भीमसेनमथापश्यत्तेनैव वपुषाऽन्वितम् ॥७॥

वायोर्मूर्तिमतः पार्श्वे दिव्यमूर्तिसमन्वितम्  ।
श्रिया परमया युक्तं सिद्धिं परमिकां गतम् ॥८॥

अश्विनोस्तु तथा स्थाने दीप्यमानौ स्वतेजसा  ।
नकुलं सहदेवं च ददर्श कुरुनन्दनः ॥९॥

तथा ददर्श पाञ्चालीं कमलोत्पलमालिनीम्  ।
वपुषा स्वर्गमाक्रम्य तिष्ठन्तीमर्कवर्चसम् ॥१०॥

तत्रैनां सहसा राजा स्प्रष्टुमैच्छद्युधिष्ठिरः  ।
ततोऽस्य भगवानिन्द्रः कथयामास देवराट् ॥११॥

श्रीरेषा द्रौपदीरूपा त्वदर्थे मानुषं गता  ।
अयोनिजा लोककान्ता पुण्यगन्धा युधिष्ठिर ॥१२॥

रत्यर्थं भवतां ह्येषा निर्मिता शूलपाणिना  ।
द्रुपदस्य कुले जाता भवद्भिश्चोपजीविता ॥१३॥

एते पञ्च महाभागा गन्धर्वाः पावकप्रभाः  ।
द्रौपद्यास्तनया राजन्युष्माकममितौजसः ॥१४॥

पश्य गन्धर्वराजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम्  ।
एनं च त्वं विजानीहि भ्रातरं पूर्वजं पितुः ॥१५॥

अयं ते पूर्वजो भ्राता कौन्तेयः पावकद्युतिः  ।
सूर्यपुत्रो रथिश्रेष्ठो राधेय इति विश्रुतः  ॥१६॥

आदित्यसहितो भाति पश्यैनं पुरुषर्षभम्  ।
साध्यानामथ देवानां विश्वेषां मरुतामपि  ।
॥१७॥

गणेषु पश्य राजेन्द्र वृष्णन्धकमहारथान्  ।
सात्यकिप्रमुखान्वीरान्भोजांश्चैव महाबलान् ॥१८॥

सोमेन सहितं पश्य सौभद्रमपराजितम्  ।
अभिमन्युं महेष्वासं निशाकरसमद्युतिम् ॥१९॥

एष पाण्डुर्महेष्वासः कुन्त्या माद्र्या च सङ्गतः  ।
विमानेन सदाऽभ्येति पिता तव ममान्तिकम् ॥२०॥

वसुभिः सहितं पश्य भीष्मं शान्तनवं नृपम्  ।
द्रोणं बृहस्पतेः पार्श्वे गुरुमेनं निशामय ॥२१॥

एते चान्ये महीपाला योधास्तव च पाण्डव  ।
गन्धर्वसहिता यान्ति यक्षपुण्यजनैस्तथा ॥२२॥

गुह्यकानां गतिं चापि केचित्प्राप्ता नराधिपाः  ।
त्यक्त्वा देहं जितः स्वर्गः पुण्यवाग्बुद्धिकर्मभिः ॥२३॥

जनमेजय उवाच । भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्च पार्थिवः  ।
विराटद्रुपदौ चोभौ शङ्खश्चैवोत्तरस्तथा ॥१॥

धृष्टकेजुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित्  ।
दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबलः ॥२॥

कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथः  ।
घटोत्कवादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥३॥

ये चान्ये कीर्तिता वीरा राजानो दीप्तमूर्तयः  ।
स्वर्गे कालं कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे ॥४॥

आहोस्विच्छाश्वतं स्थानं तेषां तत्र द्विजोत्तम  ।
अन्ते वा कर्मणां कां ते गतिं प्राप्ता नरर्षभाः ॥५॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रोच्यमानं द्विजोत्तम  ।
तपसा हि प्रदीप्तेन सर्वं त्वमनुपश्यसि॥६॥

सौतिरुवाच । इत्युक्तः स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना  ।
व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचत्रमे ॥७॥

वैशम्पायन उवाच । न शक्यं कर्मणामन्ते सर्वेषां मनुजाधिप ।
प्रकॆतिं किं नु सम्य़क्ते पृच्छैषा संप्रयोजित ॥८॥

शृणु गुह्यमिदं राजन्देवानां भरतर्षभ  ।
यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षुः प्रतापवान् ॥९॥

मुनिः पुराणः कौरव्य पाराशर्यो महाव्रतः  ।
अगाधबुद्धिः सर्वज्ञो गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् ॥१०॥

तेनोक्तं कर्मणामन्ते प्रविशन्ति स्विकां तनुम्  ।
वसूनेव महातेजा भीष्मः प्राप महाद्युतिः ॥११॥

अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ  ।
बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो ह्यङ्गिरसां वरम् ॥१२॥

कृतवर्मा तु हार्दिक्यः प्रविवेश मरुद्गणान् ।
सनत्कुमारं प्रद्युम्नः प्रविवेश यथागतम् ॥१३॥

धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्प्राप दुरासदान्  ।
धृतराष्ट्रो सहिता गन्धारी च यशस्विनी ॥१४॥

पत्नीभ्यां सहितः पाण्डुमहेन्द्रसदनं ययौ  ।
विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्च पार्थिवः ॥१५॥

निशठाक्रूरसाम्बाश्च भानुः कण्वो विदूरथः  ।
भूरिश्रवाः शलश्चैव भूरिश्च पृथिवीपतिः ॥१६॥

कंशश्चैवोग्रसेनश्च वसुदेवस्तथैव च  ।
उत्तरश्च सह भ्रात्रा शङ्खेन नरपुङ्गवः ॥१७॥

विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमाः  ।
वर्चा नाम महातेजाः सोमपुत्रः प्रतापवान्  ॥१८॥

सोभिमन्युर्नृसिंहस्य फल्गुनस्य सुतोऽभवत्  ।
स युद्ध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नान्यः पुमान्क्वचित्  ॥१९॥

विवेश सोमं धर्मात्मा कर्मणोन्ते मरारथः  ।
आविवेश रविं कर्णो निहतः पुरुषर्षभ  ॥२०॥

द्वापरं शकुनिः प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्  ।
धृतराष्ट्रात्मजाः सर्वे यातुधान बलोत्कटाः ॥२१॥

ऋद्विमन्तो महात्मानःशखपुना दिवं गताः ।
धर्ममेवाविशत्क्षत्ता राजा चैव युधिष्ठिरः ॥२२॥

अनन्तो भगवान्देवः प्रविवेश रसातलम्  ।
पितामहनियोगाद्वै यो योगाद्गामधारयत् ॥२३॥

यः स नारायणो नाम देवदेवः सनातनः  ।
तस्यांशो वासुदेवस्तु कर्मणोन्ते विवेश ह ॥२४॥

षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रहाः  ।
अमज्जंस्ताः सरस्वत्यां कालेन जनमेजय ॥२५॥

तत्र त्यक्त्वा शरीराणि दिवमारुरुहुः पुनः  ।
ताश्चैवाप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपाविशन् ॥२६॥

हतास्तस्मिन्महायुद्धे ये वीरास्तु महारथाः  ।
घटोत्कचादयश्चैव देवान्यक्षांश्च भेजिरे ॥२७॥

दुर्योधनसहायाश्च राक्षसा येऽनुकीर्तिताः  ।
प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्सर्वलोकाननुत्तमान् ॥२८॥

भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्य च धीमतः  ।
वरुणस्य तथा लोकान्विविशुः पुरुषर्षभाः ॥२९॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्युते  ।
कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत ॥३०॥

सौतिरुवाच एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठात्स राजा जनमेजयः  ।
विस्मितोऽभवदत्यर्थं यज्ञकर्मान्तरेष्वथ ॥३१॥

ततः समापयामासुः कर्म तत्तस्य याजकाः  ।
आस्तिकश्चाभवत्प्रीतः परिमोक्ष्य भुजङ्गमान् ॥३२॥

ततो द्विजातीन्सर्वास्तान्दक्षिणाभिरतोषयत्  ।
पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जग्मुर्यथागतम् ॥३३॥

विसर्जयित्वा विप्रांस्तान्राजाऽपि जनमेजयः  ।
हृष्टस्तक्षशिलायाः स पुनरायाद्गचाह्वयम् ॥३४॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैशम्पायनकीर्तितम्  ।
व्यासाज्ञया समाज्ञातं सर्पसत्रे नृपस्य हि ॥३५॥

पुण्योऽयमितिहासाख्यः पवित्रं चेदमुत्तमम्  ।
कृष्णेन मुनिना विप्र निर्मितं सत्यवादिना ॥३६॥

सर्वज्ञेन विधिज्ञेन धर्मज्ञानवता सता  ।
अतीन्द्रियेण शुचिना तपसा भावितात्मना ॥३७॥

ऐश्वर्ये वर्तता चैव साङ्ख्ययोगवता तथा  ।
नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ॥३८॥

कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम्  ।
अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम् ॥३९॥

'यश्चेदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि ।
धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥४०॥

कार्ष्णं वेदमिमं सर्वं शृणुयाद्यः समाहितः  ।
ब्रह्महत्यादिपापानां कोटिस्तस्य विनश्यति॥४१॥

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः  ।
अक्षय्यमन्नपानं वै पितॄंस्तस्योपतदिष्ठते ॥४२॥

अह्ना यदेनः कुरुते इन्द्रियैर्मनसाऽपि वा  ।
महाभारतमाख्याय पश्चात्संध्यां प्रमुच्यते ॥४३॥

यद्रात्रौ कुरुते पापं ब्राह्मणः स्त्रीगणैर्वृतः  ।
महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते ॥४४॥

महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते  ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥४५॥

अष्टादशपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः  ।
वेदाः साङ्गास्तथैकत्र भारतं चैकतः स्थितम् ॥४६॥

श्रूयतां सिंहनादोऽयमृषेस्तस्य महात्मनः  ।
अष्टादशपुराणानां कर्तुर्वेदमहोदधेः ॥४७॥

त्रिभिर्वर्षैर्महत्पुण्यं कृष्णद्वैपायनः प्रभुः  ।
अखिलं भारतं चेदं चकार भगवान्मुनिः ॥४८॥

आकर्ण्य भक्त्या सततं जयाख्यं भारतं महत्  ।
श्रीश्च कीर्तिस्तथा विद्या भवन्ति सहिताः सदा॥४९॥

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ  ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रिचित् ॥५०॥

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो मोक्षमिच्छता  ।
ब्राह्मणेन च राज्ञा गर्भिण्या चैव योषिता ॥५१॥

स्वर्गकामो लभेत्स्वर्गं जयकामो लभेज्जयम्  ।
गर्भिणी लभते पुत्रं कन्यां वा बहुभागिनीम् ॥५२॥

अनागतश्च मोक्षश्च कृष्णद्वैपायनः प्रभुः  ।
संदर्भं भारतस्यास्य कृतवान्धर्मकाम्यया ॥५३॥

षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम्  ।
त्रिंशच्छतसहस्राणि देवलोके प्रतिष्ठितम् ॥५४॥

पित्र्ये पञ्चदशं ज्ञेयं यक्षलोके चतुर्दश  ।
एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रभाषितम् ॥५५॥

नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन्  ।
रक्षोयक्षाञ्शुको मर्त्यान्वैशम्पायन एव तु ॥५६॥

इतिहासमिमं पुण्यं महार्थं वेदसंमितम्  ।
व्यासोक्तं श्रूयते येन कृत्वा ब्राह्म्णमग्रतः ॥५७॥

स नरः सर्वकामांश्च कीर्तिं प्राप्येह शौनक  ।
गच्छेत्परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशयः ॥५८॥

भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः  ।
श्रद्धया परया भक्त्या श्राव्यते चापि येन तु  ।
य इमां संहितां पुण्यां पुत्रमध्यापयच्छुकम् ॥५९॥

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च  ।
संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे ॥६०॥

हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च  ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥६१॥

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे  ।
धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते ॥६२॥

न जातु कामान्न भयान्न लोभा- द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः  ।
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनिथ्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः ॥६३॥

इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थायः यः पठेत्  ।
स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति ॥६४॥

यथा समुद्रो भगवान्यथा हि हिमवान्गिरिः  ।
ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते ॥६५॥

कार्ष्णं देवमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वाऽर्थमश्नुते  ।
इदं भारतमाख्यानं यः पठेत्सुसमाहितः  ।
स गच्छेत्परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशयः ॥६६॥

द्वैपायनोष्ठपुटनिस्सृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च  ।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन ॥६७॥

यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे सुबहुश्रुताय  ।
पुण्यां च भारतकथां सततं शृणोति तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव ॥६८॥